Máselen, Muhammed paıǵambar (oǵan Allanyń salaýaty men sálemi bolsyn) bir kezde qabir basyna baryp, zııarat etýge tyıym salypty. Keıin putqa tabynýshylyq tyıylyp, ıslam halyq júregine ábden uıalaǵan kezde jamaǵatqa: «Men sizderdi qabirge zııarat etýden toqtatyp edim, endi qabirge zııarat ete berińder. О́ıtkeni onda sizder úshin ǵıbrat bar», dep ruqsat bergen eken.
Soltústik Qazaqstan oblysyna túbi bir týysqan el – Túrkııadan kelip, bir jergilikti uıymda qyzmet etip júrgen dindar azamatpen aramyzda syılastyq ornap, bir qysta úıimizge qonaqqa shaqyrdym. Dastarqanǵa soǵymǵa soıylǵan jylqynyń bir astaý etin ákelip qoıdym. Sol sátte meımanym: «Siz bilesiz be, bilmeısiz be – arab elderi sııaqty, Túrkııada da jylqy etin jeýge tyıym salynǵan. Biz, negizinen, eshki etin jeımiz», dedi. Men ne aıtarymdy bilmeı, ańtarylyp turyp qaldym. Biraq qonaǵymyz kúlimsirep: «Siz qysylmańyz, men osynda jumysqa kelgeli jylqy etin jeıtin boldym», dedi.
Iyǵymnan bir aýyr júk túskendeı bolyp, qonaǵyma belgili jýrnalıst Amandyq Jantemirovten estigen bir áńgimeni aıtyp berdim. «Jambyl aýdanynyń ózim týyp-ósken Qaraqamys aýylynda Qurandy jatqa biletin, ıslam dininiń tarıhynan bilimi mol Qaraman esimdi qarı boldy. Sol aqsaqaldan birde arabtar jemeıtin jylqy etin qazaqtar nege jeıtinin suraǵanym bar.
Sonda ol: «Qazaq dalasyna alǵash ret aıaq basqan ıslam dinin taratýshylarǵa el bıligine aralasyp júrgen bedeldi aqsaqaldarymyz biraýyzdan: «Biz sizderdiń aýzyna túskenniń bárin jeı beretin nas haıýan – shoshqa etin jemeý jónindegi talaptaryńyzdy qabyl alamyz. Alaıda aramǵa aýzyn salmaıtyn qasıetti túligimiz – jylqy etin jemeý jónindegi talaptaryńyzdy oryndaı almaımyz. Sebebi bizdiń turǵan jerimizdiń qysy uzaq, jazy qysqalyǵyna baılanysty densaýlyǵymyzdy saqtaý úshin ǵasyrlar boıy jylqy etin jep, bıe sútinen daıyndalatyn shıpaly sýsyn – qymyzdy iship kelemiz. Sizder sony eskerińizder», degen eken. Sodan keıin mıssıonerler óz eliniń dinbasylarymen aqyldasa kelip, qazaqtardyń jylqy etin jeýine ruqsat beripti. Islamnyń kóptegen halyqtyń jan-júregin baýraýynyń bir syry – onyń osyndaı beıbitshil ári qatyp qalǵan qaǵıdasy joq din ekeninde», dep jaýap berip edi», dep áńgimelegen edi Amandyq aǵamyz. Meniń sózimdi yqylas qoıa tyńdaǵan túrkııalyq qonaǵym: «Iá, ıslam dininde qatyp qalǵan qaǵıda joq ekenin bilgen soń, men de ózimdi qonaqqa shaqyrǵan qyzyljarlyq baýyrlardyń kóńilderin qaldyrmaı, jylqy etin jep júrmin», dedi aǵynan jarylyp.
Joǵaryda baıandalǵan jaılar jýyrda Qazaqstan musylmandary dinı basqarmasynyń (QMDB) oqýshy qyzdardyń mektepke oramal taǵyp barýyna qatysty málimdemesin oqyǵanymda esime tústi. Onda: «Imandy, bilimdi urpaq tárbıeleý – árbir ata-ananyń basty maqsaty. Sharıǵat boıynsha balıǵat jasyna tolǵan musylman qyzǵa oramal taǵý – paryz. Sol sekildi bilim alýdyń da úkimi – paryz.
Múftııat sharıǵat boıynsha balıǵat jasyna tolǵan musylman qyzǵa oramal taǵý paryz ekenin joqqa shyǵarǵan emes. Sondaı-aq oramal taǵý – ulttyq dástúrimiz. Muny musylman qaýymy tereń túsinýge tıis. Alaıda sharıǵatymyz balıǵat jasyna tolmaǵan qyzǵa oramal taǵýdy mindettemeıdi. Muny da musylman jamaǵaty durys túsinýi kerek.
Jyl saıyn jańa oqý jyly qarsańynda oqýshy qyzdardyń mektepke oramal taǵyp barýyna qatysty qoǵamda túrli pikirler aıtylady. Bul másele múftııat qyzmetkerlerin de beıjaı qaldyrmaıdy. QMDB óz quzyreti aıasynda bul máselege qatysty ýákiletti memlekettik mekemelerge tıisti usynystar berdi. Musylman jamaǵatynyń ótinishi eskerilip, oń sheshim qabyldanady dep úmittenemiz», dep jazylypty. Atalǵan málimdemedegi «oramal taǵý – ulttyq dástúrimiz» degen sózdiń negizdiligi kóńilimizde kúmán týdyrdy. Sebebi qazaq qyzdary ejelden bastaryna marjan-monshaqpen áshekeılengen sándi bórik pen taqııa kımeýshi me edi? Tipti uzatý toıynda da oramal taqpaı, ádemi sáýkele kıip, ony kelin bolyp túsken jerinde de bala súıgenshe kıip júrmeýshi me edi?
Al sharıǵat boıynsha balıǵat jasy degenimiz qaı jas? Muny bilý úshin QMDB-nyń «Muftyat.kz» saıtyna zer saldyq. Onda jarııalanǵan túsindirme jazbada: «Sharıǵatta balıǵat jasy ul men qyzdyń jynystyq jetilýimen baılanysty. Ádette ul bala uıqydan turǵanda pollıýsııany (erikten tys sháýettiń bólinýin) baıqasa, qyz bala haıyz (etekkir) kórse, sol sátten bastap olar balıǵat jasyna jetken (erjetken, boıjetken) bolyp sanalady. Negizinde, qyz balalar 9 jastan, ul balalar 12 jastan ótip balıǵat jasyna jetedi. Osy kezde eshbir belgi baıqalmaǵan jaǵdaıda, kópshilik ǵalymdardyń kózqarasy boıynsha 15 jasynan bastap ekeýi de ózinen ózi balıǵatqa tolǵan bolyp esepteledi. Olar bul jasta óz betinshe sheshim qabyldaýǵa, shartqa otyrýǵa quqyly, keltirgen zııandy nemese jazany óteýge mindetti. Jetim bala osy ýaqyttan bastap jetimdikten shyǵady. Bozbala bul jasqa jetkende álsiz áke-sheshesine, qyz baýyrlary men balıǵat jasyna tolmaǵan inilerine qamqorlyq jasaýǵa tıis. Sondaı-aq balıǵat jasyna tolǵan balaǵa bes ýaqyt namazyn úzdiksiz oqý, Ramazan aıynda tolyq oraza ustaý, qarajaty jetken jaǵdaıda zeketin berý, qajylyqqa barý – paryz», delinipti. Iаǵnı óz málimdemesinde sharıǵatqa súıengen QMDB-nyń pikiri boıynsha balıǵat hám kámelet jasy qyzdar úshin 9 jastan bastalady jáne olar balıǵatqa tolǵan kúninen bastap bastaryna oramal taǵyp júrýge tıis eken.
Osy rette Mádenıet jáne aqparat mınıstri Aıda Balaeva áleýmettik jelidegi paraqshasynda: «Qazir áleýmettik jelide mektepterde hıdjab kııý máselesine qatysty talqy toqtar emes. Osyǵan baılanysty, dinı salaǵa jaýapty laýazymdy tulǵa retinde óz tarapymnan túsinikteme berýdi jón kórip otyrmyn.
Ata zańǵa sáıkes elimizde din memleketten bólingen. Sóz joq, memleket din bostandyǵyna kepildik beredi. Biraq biz – zaıyrly elmiz! Sol úshin de memlekettik saıasattyń barlyq máselesi dinı pátýalarmen emes, azamattyq normalarmen retteledi. Quqyqtyq-normatıvtik aktiler árbir oqýshyǵa mektep qabyrǵasynda arnaıy bekitilgen forma kııýdi mindetteıdi. О́ıtkeni bilim berý ereksheligi biryńǵaılyqty talap etedi.
Al Konstıtýsııamyz boıynsha mekteptiń mindeti – el azamattaryna sapaly bilim berýge kepildik berý jáne ony qamtamasyz etý. Sondyqtan da mektepte bala eń aldymen sapaly bilim alýy kerek. Sodan keıin baryp, erjete kele dinı nanym-senimin, qandaı kıim úlgisin kıetinin ózi sheshedi dep oılaımyn», dep jazǵany oıymyzǵa oraldy.
Mınıstr aıtqandaı, «memlekettik saıasattyń barlyq máselesi dinı pátýalarmen emes, azamattyq normalarmen retteletinin» eskersek, QMDB-nyń oqýshy qyzdardyń mektepke oramal taǵyp barýyna qatysty málimdeme jasap, ýákiletti memlekettik organdarǵa usynys berýin qalaı baǵalaýǵa bolady? «Dinı qyzmet jáne dinı birlestikter týraly» zańnyń 3-babynyń 9-tarmaǵynda dinı birlestikter memlekettik organdardyń qyzmetine aralaspaıdy jáne Qazaqstan Respýblıkasy zańnamasynyń talaptaryn saqtaýǵa mindetti dep kórsetilgen. Endeshe, múftııattyń balıǵattyq jas týraly sharıǵat qaǵıdatyn qoldanystaǵy zańnamadan joǵary qoıýyn qalaı túsinýge bolady? Ata zańynda ózin zaıyrly memleket dep jarııalaǵan elimizde sharıǵat emes, zań ústem bolýǵa tıis.
