Ákesi qyzynyń Nurǵısadaı daryndy kompozıtor bolǵanyn armandaǵan eken. Balnur eki ákesin de renjitken joq. Ol – ákesindeı jaqsy jýrnalıst, ádebıetshi, fılologııa ǵylymdarynyń kandıdaty. Nurǵısa ákesine tartyp, mýzyka syryn meńgergen kompozıtor boldy. Balnur taǵy bir sózinde tórt adamdy ustaz tutyp, solardan úırenip, úlgi alǵanyn aıtqan edi. Olar: óz ákesi – Balǵabek, ákesiniń dosy – Nurǵısa, ustazy – kompozıtor Quddys Qojamııarov jáne Erkeǵalı Rahmadıev degen bolatyn. Bul adamdardy kim bilmeıdi. Qazaq óneriniń qaımaǵy, daryndy, qudiretti tulǵalar emes pe? Qazaqta bir sóz bar. «Dosyńdy aıt, kim ekenińdi aıtaıyn» deıdi. Al bul jerde «Ustazyńdy aıt, kim ekenińdi aıtaıyn» degiń keledi. Tórteýin de Balnur ákem deıdi, qurmetteıdi, syılaıdy, erkeleıdi. Tórt ákesinen Balnur elin, jerin, ultyn súıýdi úırendi.
Balnur konservatorııa tabaldyryǵynan attap, qyzmetke aralasyp júrgen kezeń bolatyn. Qazaqstannyń Reseıdiń quramyna óz erkimen qosylýynyń 250 jyldyǵyn atap ótý naýqany bastalyp ketken. Bir kúni úlkendi-kishili kompozıtorlar Mádenıet mınıstrligine shaqyrylady. Mınıstrdiń orynbasary kompozıtorlarǵa tapsyrma beredi. Merekeni dúrkiretip atap ótý kerek. Ol úshin sol taqyrypqa jaqsy shyǵarmalar jazylýǵa tıis. Jınalystan bári oılanyp shyǵady. Kompozıtorlar shabyttanyp iske kirisedi. Ertesine jınalysqa barmaı qoıǵan Erkeǵalı Rahmadıev Balnurdan «Mınıstrlikke ýáde berdiń be? Ne jazyp jatyrsyń?», dep suraıdy. Sonda Balnur: «Men Qazaqstannyń otarlanýynyń 250 jyldyǵyn jyrlaıtyndaı áli esim aýysqan joq. Ishińizge syımaı bara jatqan mýzyka bolsa, ózińiz jazyńyz», degende ustazy oǵan ishteı rıza bolyp, oılanyp qalady. Tek bar aıtqany: «balam-aý, jassyń, tym tik sóıleısiń, bárimizdiń oıymyz birdeı ǵoı» bolypty.
Kompozıtor Balnur Qydyrbek jýrnalıst-jazýshynyń otbasynda Almaty qalasynda dúnıege keldi. Jazýshy degen sezimtal, psıholog bolady ǵoı. Tuńǵyshynyń mýzykaǵa beıimdiligin Balǵabek birden baıqaǵan bolýy kerek. Balnurdy 7 jasynan bastap K.Baıseıitova atyndaǵy mýzyka mektebine oqýǵa beredi. Mektepti fortepıano mamandyǵy boıynsha jaqsy bitirip shyqqan soń, Almaty memlekettik Qurmanǵazy atyndaǵy konservatorııasynyń kompozıtorlyq bólimine oqýǵa túsedi. Munda ol kompozıtor Quddys Qojamııarovtyń synybynda oqıdy. Konservatorııany bitirgen soń da eki jyl assıstentýrany támamdaıdy. Bul jyldary onyń shyǵarmashylyq qorjyny irili-usaqty kóptegen kameralyq pesa men sımfonııalyq kúıge, «Aıtylmaǵan án» degen operaǵa toly bolǵan.
Mýzykalyq bilimin jetildirip, erkin sýretker bolyp shyqqan Balnur tyńdaýshynyń sezimin selt etkizip, oı salatyn, rýhanı azyq bolatyn, bolashaǵyna baǵyt-baǵdar beretin shyǵarmalar jazýdy oılastyrady. Osyndaı maqsattan, halqynyń bostandyǵyn, táýelsizdigin oılaýdan týǵan sımfonııalyq poemasyn alǵashynda «Jońǵar qaqpasy» dep ataǵan edi. Poemany tyńdaǵan sarapshylardyń biri bul Qytaı men Sovet eliniń arasyna syna, jik salady dese, endi biri mynadaı jarqyn zamanda kóńilsiz mýzykaǵa oryn bolmaýy kerek, tarıhty qozǵap keregi ne degendeı pikirde bolady. Jeltoqsan oqıǵasynan keıingi jyldary mundaı pikirler qaýipsiz emes edi. Áıteýir shyǵarmanyń atyn 1916 jylǵy ult-azattyq qozǵalystyń jetekshisine arnap «Bekbolat» dep ózgertedi. Sóıtip, batyl qyz bir qaýipten aman qalady.
Sonymen qatar Balnur qazaq mýzykasyn jan-jaqty damytýdy maqsat tutty. Sondaǵysy ulttyq mýzyka jazý, qazaq mýzykasynda kenje qalǵan janrlardy jetildirý bolatyn. Osy maqsatpen ol qazaq ulttyq aspaptar orkestrine arnap kóptegen mýzykalyq shyǵarma jazdy. Buǵan deıin qazaq kompozıtorlary qalam tartpaǵan janrlarǵa kóńil bóldi. Atap aıtsaq, ol kompozıtorlar arasynda birinshi bolyp úrmeli aspaptar orkestrine mýzyka jazdy. Onyń shyǵarmalary joǵary baǵalandy da. Balnurdyń úrlemeli orkestrge jazǵandary úshin 1987 jyly Odaq kóleminde A.Aleksandrov atyndaǵy júldeniń laýreaty atandy. Mundaı mártebeli konkýrstyń júldegeri bolýdyń deńgeıi de joǵary bolatyn.
Jalpy, qazaq mýzykasynda balet janry kenje qalyp kele jatqany belgili. Al balalarǵa arnalǵan balet múlde joq edi. Sol balalarǵa arnalǵan «Qarlyǵashtyń quıryǵy nege aıyr?» degen tuńǵysh baletti de Balnur jazdy. Onyń qazaq halyq ertegileri negizinde jazylǵan «Naýryz meıram hıkaıasy» degen baleti «Astana-Báıterek» konkýrsynyń Gran-prı júldesine ıe boldy.
Balnur opera janryna da jańalyq engizdi. Onyń qazaqtyń uly aqyny Shákárim Qudaıberdiulynyń poemasy negizinde jazylǵan «Qalqaman-Mamyr» opera-baleti – óte kúrdeli de qomaqty dúnıe. Poemany Shákárim HVI ǵasyrda Tobyqty rýynda bolǵan tarıhı oqıǵa jelisimen jazǵany belgili. Eki janr qosylǵan bul shyǵarmada dramalyq kórinister opera tásilderimen berilse, kórkemdik jaǵy balet tásilderimen beriledi. Jańa spektakl K.Baıseıitova atyndaǵy Opera jáne balet teatrynda 2007 jyldyń 19 qańtarynda sahnalanyp, kórermenderge rýhanı kóńil kúı syılady. Bul qoıylymnyń orny da, máni de erekshe edi. Osy spektaklmen qazaq ulttyq ónerindegi toqyraý kezeńiniń shymyldyǵy syrylǵandaı boldy.
Balnur shyǵarmashylyǵyndaǵy taǵy bir jańalyq – «Rekvıem» shyǵarmasy. Bul taqyrypqa da qazaq kompozıtorlarynyń arasynda tuńǵysh qalam terbegen taǵy da Balnur boldy. «Rekvıem» – dinderdiń birligi, beıbitshilik, rýhanı kelisim negizinde jazylǵan shyǵarma. Katolıkterdiń messa janry saqtalǵan. Pravoslavtardyń áýeni, býdda hory da bar. Shyǵarma Quran aıatynda bar «Kýlhý-Alladan» bastalady. Al sońynda bizdiń dáýirimizge deıingi II ǵasyrdaǵy saqtardyń duǵasymen qazaqsha «Qazaq eline, qazaq halqyna ıgiligińdi, Táńirim, bere gór» degen sózdermen saltanatty rásimmen aıaqtalady. Bul shyǵarmanyń aıtar oıy – urpaqtar sabaqtastyǵy, zamana baılanysy, óz ultyńa, halqyńa qyzmet etýdiń joǵary ıdealy. Bir otbasynyń alty urpaǵynyń negizinde 250 jyl boıy táýelsizdiktiń uly ıdeıasy, óziniń qazaq memleketin qurý týraly arman-oılarynyń berilip kele jatqany kórinedi. Halyqtyń táýelsizdikti armandaǵan oılaryn pash etken osyndaı maǵynaly shyǵarma qazaq qoǵamynda eleýsiz qalmady. 2014 jyly kompozıtor Balnur Qydyrbek osy «Rekvıem» shyǵarmasy úshin Qazaqstannyń Memlekettik syılyǵyna ıe boldy.
Balnurdyń eshkim qalam tartpaǵan janrlarǵa barýynyń ózi tyńnan soqpaq salýǵa jasqanbaıtyn ójet minezin, saıyp kelgende onyń tektiligin dáleldese kerek. Ol óziniń babasy qolbasshy, aqyn Qazybek bek Taýasaruly týraly pikirtalastar týǵanda babasynyń rýhy úshin bilek sybanyp kirisip ketti. Aqyry tarıhı derekterdi dáleldep, jeńip shyqty. Bul jerde onyń jýrnalıstik qabileti (Qazaqstan Jýrnalıster odaǵynyń múshesi), ǵalymdyǵy (fılologııa ǵylymdarynyń kandıdaty) kóp áserin tıgizdi deýge bolady. Onyń jeńip shyǵýyna dálel bolǵan Qazybek bek Taýasarulynyń «Artqyǵa qaldyra alsań, sóziń jeter» degen óleńder jınaǵy edi. Jınaqty Balnurdyń ózi baspaǵa daıyndap, 2002 jyly «Elorda» baspasynan bastyryp shyǵardy.
Balnurdyń bir erekshe qasıeti – onyń ultyna, týǵan halqynyń tarıhyna, halqynyń folkloryna degen súıispenshiligi men qurmeti. Bul qasıeti onyń shyǵarmalarynan baıqalady. Halqymyzdyń erlik dástúrin jyrlaıdy. Oǵan mysal, sımfonııalyq poemalary: «Bekbolat», «Shapyrashty Naýryzbaı batyrdyń Qaskeleńmen jekpe-jegi», halyqtyń aqyndyq dástúrlerin arqaý etken «Qojabergen jyraýdyń batasy», «Bórili meniń baıraǵym», «Kók baıraǵym, jelbire», «Qyz ben jigit aıtysy» degen shyǵarmalary dálel. Bul jerde Balnurdyń ulttyq folklordy zamanaýı mýzyka tilimen sýretteı bilgen sheberligin kórýge bolady.
Balnur kıno men teatrǵa da mýzyka jazdy. Onyń sımfonııalyq poemalary, ývertıýralary men kantatalary, orkestrlik kúıleri qanshama. Eńbekqor kompozıtordyń óndirip jazǵan shyǵarmalary kópshiliktiń kóńilinen shyǵyp, rýhanı azyq berip keledi. Onyń jazǵandarynyń tek notasyn ǵana kóshirip shyǵý úshin bir adamnyń ómiri ketedi deýge bolady.
2022 jyldyń sońǵy kúnderi «Astana Opera» teatrynyń ujymy Balnurdyń «Qalqaman-Mamyr» opera-baletin sahnaǵa shyǵardy. Eki kún qatarynan bolǵan spektaklge halyq kóp keldi. Kóp keletin jóni de bar edi. Birinshiden, opera-balet degen atynyń ózi – kópshilikke kópten tanys emes, kórermenniń qyzyǵýshylyǵyn týdyratyn taqyryp. Sondaı-aq keıingi jyldary Shákárimniń ómiri men shyǵarmashylyǵy týraly málimetter ańyzǵa aınalǵan. Sonymen qatar qazaq ónerine jańa janr qosyldy dep qýanyp, gúl shoqtaryn qushaqtap kelgen óner sheberleri de, «tuńǵysh «opera-baletti» jazýǵa kimniń batyly bardy, qalaı jazypty degen» suraqtar kókeıin tesken qyzyǵýshylar men qyzǵanýshylar da kelip, kórermen qataryn kóbeıtti.
Opera-baletti sahnaǵa shyǵarýǵa, onyń sapaly, joǵary deńgeıde ótýine teatr basshylyǵy erekshe mán berdi. Moskvadan belgili óner qaıratkeri Qazaqstan Memlekettik syılyǵynyń ıegeri, Reseı halyq ártisi, qoıýshy rejısser Iýrıı Aleksandrov shaqyryldy. Qoıýshy horeograf bolyp «Zolotoı Vıtıaz» atty VIII Halyqaralyq teatr forýmynyń laýreaty «Teatralnyı olımp» I federaldyq festıvaliniń kúmis júldegeri, «Volgaboıy teatr maýsymy» IV Búkilreseılik festıvaliniń laýreaty Nadejda Kalınına keldi.
Jalpy, teatr ujymynda kólemdi operalyq qoıylymdarǵa óte jaýapkershilikpen qaraıtyn tártip qalyptasqan. Bul joly da teatrdyń shyǵarmashylyq ujymy túgeldeı derlik jumyldyryldy. Osyndaı tııanaqty da sapaly daıyndyqtyń nátıjesinde qoıylym joǵary deńgeıde ótti. Eki birdeı janrdyń júgin kóterip turǵan kúrdeli de kólemdi qoıylymdy daryndy dırıjer Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri Abzal Muhıtdın zor shabytpen oryndap shyqty. Talǵampaz kórermenniń kompozıtorǵa, teatr ujymyna kórsetken qoshemeti erekshe boldy. Sol qoshemetke biz de qosyla otyryp, Balnurdyń kompozıtorlyq qýatynyń tolysqan shaǵyn kórdik. Áli talaı tamasha týyndylaryna kýá bolatynymyzǵa sendik. Iá, Balnurdyń mýzyka ónerinde shyǵar bıigi, alar asýy áli alda.
Tileýǵazy BEISEMBEK,
Qazaqstan Kompozıtorlar
odaǵynyń múshesi
