Sanaǵa salmaq salar spektaklder

Teriskeıdi dýmanǵa bólegen festı­valǵa belgili teatr jáne kıno akteri, Qazaqstannyń Eńbek Eri Asanáli Áshimov bastaǵan Halyq ártisteri – Tilektes Meıramov, Gúljan Áspetova, «Temirbek Júrgenov» qoǵamdyq qorynyń tóraǵasy Sábı Ańsat, jazýshy-zertteýshi Beı­bit Qoıshybaı, L.N.Gýmılev atyndaǵy EUÝ dosenti, júrgenovtanýshy-ǵalym Baýyrjan Imanǵalıev, oblystyq teat­r trýppalary, Petropavl qalasynyń tur­ǵyndary men qonaqtary qatysty.

Úzdikterdiń úzdigi sarapqa túsetin festıvaldyń bıylǵy baǵdarlarmasyna barlyǵy 10 teatr ujymy iriktelip aly­­nyp, oǵan arnaıy teatrtanýshylar men ónertanýshylardan quralǵan qa­zylar alqasy óz baǵasyn berdi. Atap aıtsaq, Túrkistan mýzykalyq drama teatrynyń «Maǵjan» (avt. A.Núsip, rej.D.Livermore, Ch.Ocell), «Sham» teatry­nyń «37» (avt. I.Iman, rej. F.Mol­d­aǵalı), N.Jantórın atyndaǵy Mań­­ǵystaý oblystyq mýzykalyq drama teatrynyń «Qorǵansyzdyń kúni» (avt. M.Áýezov, rej. G.Mırǵalıeva), Almaty qalasy Memlekettik Qýyrshaq teatrynyń «Shal men teńiz» (avt. E.Hemıngýeı, rej. D.Jumabaı), Ǵ.Músirepov atyndaǵy Qazaq mem­lekettik akademııalyq balalar men jasóspirimder teatrynyń «Bernarda Albanyń úıi» (avt. F.Lor­ka, rej. D.Jumabaı), «A.I.» teatry­­nyń «Baq» (avt. A.Chehov, rej. U.Qarypbaev), B.Rımova atyndaǵy Taldyqorǵan drama teatrynyń «Qara shekpen» (avt. G.Hýgaev, rej. E.Káribaev), S. Qojam­qulov atyndaǵy Jezqazǵan qazaq drama teatrynyń «Shaqan sheri» (avt. M.Maǵaýın, rej. M.Habıbýllın), S.Seı­fýllın atyndaǵy Qaraǵandy oblystyq akademııalyq qazaq drama teatrynyń «Ataý kere» (avt.O.Bókeı, rej. A.Salban), J.Aımaýytov atyndaǵy Pavlodar oblystyq qazaq mýzykalyq drama teatrynyń «Ujdan» (avt. Sh.Qu­daıberdiuly, rej. A.Nyǵmanov) qoıy­lymdary óner alamanynda baq synady.

Mádenıet jáne aqparat mınıstr­liginiń qoldaýy, Q.Qýanyshbaev atyn­daǵy akademııalyq qazaq mýzykalyq drama teatrynyń uıymdastyrýymen ót­­ken is-shara kórkemdik, janrlyq qa­na emes, mazmundyq turǵydan da san qyr­ly boldy. Sonyń ishinde ásirese, bıylǵy festıval baǵdarlamasyna engen qoıylymdardyń deni ulttyq hám adamzattyq deńgeıdegi taqyryptardy qozǵaýymen, rejısserlerdiń ótkir taqy­ryptarǵa batyl barýymen erekshelendi. Teatrlar dodasynyń biz baıqaǵan taǵy bir artyqshylyǵy – E.Hemıngýeı, Sh.Qudaıberdiuly, M.Áýezov, O.Bókeı, M.Maǵaýın syndy álem ádebıeti men ult­tyq ádebıetimizdiń klassıkteri shyǵar­­malaryn ıgerýde rejısserler men akterler erkin tájirıbelerge baryp, klas­sıkalyq týyndylardy jańa zaman kózqarasy turǵysynan utymdy ún­destirip, sátti saraptaı alýynda der edik.

«Maǵjan»

Uly aqynnyń týǵan jerinde túndigi túrilgen teatr toıynyń áste Maǵjansyz, aqyn rýhyna taǵzym etilmeı bastalýy múmkin emes edi. Al ol qurmetti «Túrkistan – eki dúnıe esigi ǵoı» dep kúlli túrki jurtyna óleńnen ólmes eskertkish qoıǵan Maǵjanǵa spektakl arnaǵan Túrkistan mýzykalyq drama teatry ujymy kórsetti. Teatr­dyń kórkemdik jetekshisi Aınur Kópbasarovanyń ıdeıasy negizinde júzege asqan jobanyń rejısseri ıtalııalyq D.Livermore, Ch.Ocello, pesa avtory – Almas Núsip. Spektakldiń eń áýelgi ereksheligi – mýl­tımedııanyń ozyq úlgilerin utymdy paıdalanǵan ssenografııa á degen­nen kóz baýraıdy. Opera teatr­larynda tájirıbesin shyńdaǵan sheteldik rejısserdiń qoltańbasy bul qoıylymda aıqyn kórinedi. Áıtse de, sol bir tehnıkalyq sheshimniń Maǵjan jany men bolmysyn jatyrqaǵanyn da moıyndaýǵa tıispiz. Zamana tynysyn jetkizýde paı­dalanylǵan tásilder de túsiniksizdikke boı aldyrǵan. Al dramatýrgııa jelisi tipti shashyrańqy. Maǵjan emes, aqynnyń aınalasyndaǵy oqıǵalar kóbirek baıandalyp, sony kórsetýge basymdyq berilip ketken de, saldarynan bas keıipker beınesi kómeskilikke urynǵan. Qonaq rejısserdiń de qazaq aqynynyń janyn túsinbegeni, dáýir shyndyǵyna dendep boılaı almaǵany seziledi. Oqıǵany ishpen sezip, júrek­pegen saraptamaǵandyǵynan da Maǵ­jan qazaqtyń tól perzenti emes, ógeı uly­nyń kúıin keshken. Spektakl ishki tereńdik emes, syrtqy formanyń qur­banyna aınalǵan. Oqıǵa da kórkemdik birtutastyqqa jetpeı qalǵan. Sonyń saldarynan úzik-úzik, shashyrańqy sıýjet, jigersiz Maǵjan, maǵynasyz je­liler týyndaǵan. Akterlerdiń keńinen kósilip oınaýyna da dramatýrgııadaǵy defektiler kóp kedergisin keltirgen.

«37»

Ázerbaıjan dramatýrgi I.Imannyń «Astara baqtary» pesasynyń negizinde qoıylǵan spektakldiń sımvoldyq syry kóp, metaforalyq máni tereń. Tipti qoıylym rejısseri Farhat Mol­daǵalıdiń qoıylym ataýyn «37» dep ózgertýiniń ózinde kóp shyndyq ja­syrynǵandaı. Qazaqtyń basynan ótkergen nebir qıly kezeńder men ta­rıhtyń aqtańdaq betterine sýretkerlik sony saraptaý sheberligimen óte utymdy baǵa beri­ledi. Basty róldegi Zarına Kár­men, Asan Májıt, Erkebulan Daıy­rov, Sa­ǵyzbaı Qarabalın, Lıza Serikova syndy akterlerdiń sheber oıyny da shyn súısindiredi. О́ner álemine «Sham» ataýymen engen jas teatrdyń bul alǵashqy jumysy kóńilge zor qýanysh syılap qana qoımaı, adamnyń túrli minezderi men pıǵyly týraly baıandalatyn qoıylym qoǵam týraly, tipti keıbir tusta qazaqtyń qasiretti tarıhynyń belgisiz paraqtaryna boı­laýǵa da múmkindik beredi. «Sham» teatry akterleriniń sheber oıynymen daralanyp, tamashalaýshylaryn tánti etti.

«Qorǵansyzdyń kúni»

Qart Kaspııdiń jaǵasynan jetken N.Jantórın atyndaǵy teatrdyń fes­tıvalǵa tartýy – Muhtar Áýezovtiń «Qorǵansyzdyń kúni», «Jetim» jáne «Kim kináli?» shyǵarmalary negizinde túzilgen trıptıh. Munda rejısser Gúlsına Mırǵalıeva aıtýly áńgimelerdi arqaý ete otyryp, qoǵamdaǵy jetimder men qorǵansyzdardyń kúıine dendep boılaıdy. Ásirese Áýezov álemi arqyly búgingi zamanaýı túıtkilderdiń tamyryna dóp túsýi – qoıylymnyń basty utqan tusy der edik. Áıtse de, alystan jetken teatr ujymynyń bir áttegen-aıy – akter­lerdiń keıipkerlerin boıǵa sińirýde jadaǵaılyqqa, atústilikke boı aldyrǵany. Ásirese jas ártisterge ir­geli izdenister qajet ekenin sezindik. Úsh taǵdyrdyń taýqymeti arqyly kúlli qoǵamnyń qasi­retin kórsetken qoıylym­nyń kórkem sheshimi tereńdigimen kóńil terbedi.

«Shal men teńiz»

Teatr festıvaliniń taǵy bir úlken oljasynyń biri – kemeńger Hemıngýeı jazǵan «Shal men teńizdiń» tuńǵysh ret qýyrshaq teatrynyń sahnasynan kórinýi der edik. Adamnyń armanǵa degen adaldyǵy, oǵan jetý jolyndaǵy tartysqa toly arpalysy men kúresin, úzilmes úmit pen kúdikke baılanǵan taǵdyryn baıandaıtyn qoıylymnyń kórkemdik kiltin rejısser Dına Jumabaı dóp tapqan. Akterlerdiń qýyrshaq beınesi arqyly keıipkerleriniń kóńil kúıin berýdegi shynaıylyǵy men izdenisi kórermenin súısintti. Ásirese bas keıipker Santıago rólindegi Baqytjan Qaıýovtyń qýyrshaq beınesinde ómir ishinen ólim, ólim ishinen ómir izdegen shal beınesin shyn máninde sheberlik bıiginde bederlep, tamasha oıyn úlgisin kórsetti. Manola rólindegi Shoqan Qul­nazarov, Sý perisi – Ásem Áb­dimáý­lenova da shyǵarmanyń shyraıyn ashqan shabytty sheshimderimen kóńil shattandyrdy. Ssenografııalyq sheshimderine de ómirdiń bar fılosofııa­syn syıdyrǵan Dına Jumabaı eńbegi irgeli izdenisterdiń jemisi ekeni sózsiz.

«Bernarda Albanyń úıi»

Talanttyń aty – talant. Festıval­dyń ajaryn ashqan kelesi qoıylym da únemi izdeniste júretin talantty rejısser Dına Jumabaı qoltańbasyna tán. Suńǵyla sýretkerlik pen tapqyr sheshimderiniń arqasynda áıel janynyń san qubylǵan kórinisterin talantty taldaı bilgen Dınanyń daryny onyń oılylyǵy men talǵamynda jatyr desek, tıtteı de qatelespegen bolar edik. Al sol qasıet talantty teatr trýppasynyń sheber oıynymen úndeskende sahnada shyn máninde óner týady. «Bernarda Albanyń úıi» dramasy osy oıymyzdyń aıǵaǵy. Qazaqstannyń eńbek sińirgen ártisteri Gúljamal Qazaqbaeva, Kúljá­mıla Bel­janova, Tynyshkúl Sultan­ber­dıeva jáne jas aktrısalar – Aqbota Rahat, Anar Ádilova, Dınara Shy­myr­­baeva, Uljan Orazaeva, Dınara Nurbolat bastaǵan talanttar shoǵyry «Ber­narda Albanyń úıin» tamasha beı­nelilik bıigine kóterdi.

«Baq»

Ataýyn «Baq» dep ózgertkenimen, «A.I.» teatry festıvalǵa úkilep qos­qan spektaklge negizinen áıgili jazýshy Anton Chehovtyń «Shıe baǵy» pesasy arqaý bolǵan. Qoıylym rejısseri Ulanmyrza Qarypbaevtyń pikirinshe: «Bul – ótkennen bas tartýdyń qıyn da azapty shaǵy men turaqsyz ári úmitsiz keleshekke qadam basýy týraly spektakl. Qoıylym burynǵy ómir súrý tártibine úırenip qalǵan, jańa ómirge beıimdele almaı júrgen úmitsiz, amaly taýsylǵan jandar týraly». Iá, rejısser spektakldiń maqsatyn aıqyn qoıyp bergenimen, akterlerdiń izdenisi birshama shashyrańqylyqqa boı aldyrǵan. Sonyń saldarynan «Shıe baǵy» áý bastaǵy maqsatynan aýytqyp, zildi, astarly kúl­kiniń emes, arzan da maǵynasyz ázildiń qurbanyna aınalǵan. Qısynyn tap­paǵan ózgertýler men damytýlar kóp jaǵ­daıda qoıylymnyń kórkemdigin kómes­kilendirip, maǵynalyq mánine de aıtarlyqtaı nuqsan keltirgenin atap ótýdi paryzymyz sanaımyz. Sondyqtan bolsa kerek, teatr synshylary tarapynan aıtylǵan syndar «Baqqa» áli de túbegeıli izdenisterdiń qajettiligin ańǵartty.

«Qara shekpen»

Qazaq teatrlarynda jıi qoıylatyn G.Hýgaevtyń «Qara shekpen» qoıylymy bul joly rejısser Erlan Káribaevtyń kórkemdik kózqarasynda B.Rımova atyn­daǵy Taldyqorǵan drama teatrynyń shyǵarmashylyq áleýetin kórsetýge umtylypty. Qoıylymda adam balasy­nyń opasyzdyǵy, qundylyqtarǵa degen kózqarastyń tez buzylýy janýarlar álemi arqyly parallel beınelenedi. Jaqsy men jaman, adal men aram, shyn­dyq pen kózboıaýshylyq arpalysqan qoǵamǵa ıttiń kózimen baǵa beriledi. Sahnalyq kórkem sheshimderi dóp tabylyp, kórermenin oılantýǵa qyzmet etken qoıylym qazylar alqasy tarapynan da joǵary baǵalanyp, festıvaldyń Temirbek Júrgenov atyndaǵy arnaıy syılyǵyn ıelendi.

«Shaqan Sheri»

Klassık qalamger Muhtar Maǵaýınniń áıgili shyǵarmasyn sahnaǵa laıyqtap yqshamdap, kórkem qoıylym túzgen S.Qojamqulov atyndaǵy Jezqazǵan qazaq drama teatrynyń bul izdenisi shyn máninde, festıval baǵdarlamasyndaǵy jarqyn qoıylymdardyń biri boldy. Spektakl rejısseri ári ınssenı­rovka avtory Meıram Habıbýllın qoltańbasynan qazaqtyń ótkeni men búgininiń arasynan sabaqtastyq izdep, qun­dylyqtar álemine ózgeshe kóz tikken tamasha talǵamdy tanydyq. Bul qoıy­lymda essizdik, arpalys, kóshpendi halyqtyń fılosofııasy men dala zańy, gendik turǵydaǵy fılosofııasy, jalpylaı alǵanda janýarǵa emes, adamnyń óz-ózine degen óshpendiliq qozǵalysy sátti kórsetiledi. Shaqan rólindegi Ardaq Jarqynbekov oıynynyń da shynaıy shyqqandyǵy sonshalyq, bir sát kóz aldymyzǵa kekten basqany kózi kórmeı qalǵan, ishi ólgen, syrty saý qaıshylyǵy mol pendeni ákeldi. Spektakldegi beı­neli boıaýlar men metaforalyq she­shimder de kórermenine mol rýhanı áser syılaıdy.

«Ataý kere»

Bıyl 80 jyldyq mereıtoıy dúr­kirep atalyp ótken klassık jazýshy Oralhan Bókeıdiń «Ataý kere» qoıy­lymy qaı kezde de ózektiligin joıǵan emes. Tipti ýaqyt ótken saıyn ondaǵy aıtylatyn máselelerdiń ótkirlene tús­ke­nine kóz jetkizesiń. Sondyqtan bolsa kerek, S.Seıfýllın atyndaǵy Qara­ǵan­dy oblystyq akademııalyq qazaq drama teatrynyń bul qo­ıy­lymyn kó­rer­men qaýym tolassyz qoshemet, zor qyzyǵýshylyqpen qarsy aldy. Akter­lik oıyndaǵy azdaǵan kemshilikter men re­jısserlik sheshimderdiń shashy­rańqylyqqa uryn­ǵanyna qaramastan, qoıy­lym kórermen kóńilinen shyqty. Nátı­jesinde, festıvaldyń «Úzdik sseno­grafııalyq sheshim» atalymyndaǵy syı­lyǵy «Ataý kere» qoıylymynyń shyǵar­mashylyq trýppasyna tabys etildi.

«Ujdan»

Shákárim Qudaıberdiulynyń «Uj­dan» áńgimesiniń jelisi boıynsha qoıyl­ǵan spektakldiń rejısseri – Azamat Nyǵmanov, ınssenırovkasyn jasaǵan – Nurken Turlybek. Ýaqyt aǵymyndaǵy adamzat balasynyń keń peıili tarylyp, meıirimi men uıaty taıazdanyp, sýalyp barady. Ar tarazysy salmaqsyzdanyp, adamgershilik qasıet qunsyzdanýda. Sebebi bolmystyń nári men qunary – Ujdannan aıyrylyp baramyz. Aqyn Shákárimdi tolǵandyrǵan «ar, uıat, yn­sap, namys» atty basty adamdyq qasıetter bul kúnde de jutańdanyp, ja­handaný dáýirine jutylyp barady. Ujdannan aıy­rylǵan qoǵam haıýan kún keship, azyp-tozyp ketpeı me?Al adamzat muny oılaı ma? Dál osyndaı saýaldarǵa jaýap izdegen qoıylym óziniń utqyr rejısserlik sheshimderimen, utymdy forma hám kórkem saraptaýy­men kórermenin kemeldilik bıigine kóterdi. Oıly maz­munymen talaı syrdy sahna tórinde aqtarǵan spektakldi kórkemdik kilti dóp tabylǵan qoıylym dep moıyndadyq. 

Túıin: Osylaısha, bir aptaǵa sozylǵan festıval óz máresine jetti. Arnaıy jasaq­talǵan qazylar alqasynyń sheshi­mimen júzden júırik shyqqan festıval je­ńimpazdary arnaıy atalymdar boıynsha marapattaldy. Atap aıtsaq, «Ekinshi plandaǵy úzdik er adam róli» «Maǵjan» spektaklindegi Eltaı róli úshin Jandáýlet Bataıǵa berilse, «Ekinshi plandaǵy úzdik áıel róli» – «Qorǵansyzdyń kúni» spektaklindegi Ǵazızanyń ájesin oınaǵan Anar Beısenbınaǵa tabystaldy. Al «Úzdik áıel róli» júldesin «37» spektaklindegi Zeınep róli úshin Zarına Kármen, «Úz­dik er adam róli» syılyǵyn «Shal men teńiz» spektaklindegi Santıago beınesi úshin Baqytjan Qaıýov aldy. «Úzdik rejısserlik sheshim» atalymynda «Ujdan» spektakliniń rejısseri Azamat Nyǵmanov marapattaldy. «Úzdik ssenografııalyq sheshim» júldesi S.Seı­fýllın atyndaǵy Qaraǵandy oblys­tyq akademııalyq qazaq drama teatry­nyń «Ataý kere» qoıylymyna tabys­taldy. Al festıvaldyń bas júldesi – «Úzdik spektakl» atalymyndaǵy qomaqty júlde Ǵ.Músirepov atyndaǵy Qazaq memlekettik akademııalyq balalar men jasóspirimder teatrynyń «Ber­narda Albanyń úıi» spektakline berildi. Sonymen qatar «Temirbek Júr­genov atyndaǵy arnaıy syılyq» – taldyqorǵandyq B.Rımova atyndaǵy teatrdyń «Qara shekpen» qoıylymyna, Soltústik Qazaqstan oblysy ákimdiginiń arnaıy syılyǵy Túrkistannan jetken «Maǵjan» spektakline jáne «Qazylar alqasynyń arnaıy júldesi» Serke Qo­jam­qulov atyndaǵy Jezqazǵan qazaq drama teatrynyń «Shaqan Sheri» qoıy­lymynyń qanjyǵasyna baılandy.

Iá, qazaq tarıhynyń aqtańdaq bet­terinde jazylǵan Alash arystarynyń aýyr da azapty, taǵylymdy da qasiretti taǵdyry kim-kimdi de tolǵantpaı, oı­lant­­paı qoımaıdy. Al olardyń ómir men ólim arasynda arpalysa júrip ult ert­eńi úshin eńsergen eren eńbegi shyn máninde erliktiń, elge qaltqysyz qyzmet etýdiń, ultyn súıýdiń jarqyn úlgisi. Son­­daı tulǵalardyń biri de biregeıi – ótken ǵasyrdyń otyzynshy jyldary «Temirnarkom» atanǵan Temirbek Júr­genov Alla peshenesine buıyrtqan nebári 40 jas ǵumyrynda ult erteńi úshin qyrýar eńbek istep qaldyrǵan tulǵa taǵdyry taǵylymǵa toly. О́ıtkeni ótken ǵasyrdaǵy qazaq rýhanııatyna qatysty keleli bastamalardy Temirbek Júrgenovsiz elestetý múmkin emes. Júr­genov – ult rýhanııatynyń jaryq jul­dyzy. Ol sáýle máńgilik ósh­peıdi. Qyzyl­jar tórinde ótken fes­tıval –  sonyń jarqyn aıǵaǵy.