Zańsyz aktıvterdi qaıtarý: pármen men paıym

Zań nelikten jumys istemeı jatyr?

Jýyrda Májilis depýtaty Marat Báshimov Premer-mınıstr Álıhan Smaıylovtyń atyna depýtattyq saýal joldap, osy suraqtardy qoıdy. «Parlament qabyldaǵan óte mańyzdy qujat – «Zańsyz ıemdenilgen aktıvterdi memleketke qaıtarý týraly» zań endigi jumys istep, nátıjesin kórsetýge tıis edi. «Amanat» partııasynyń depýtattary aktıvterdi qaıtarý – jazanyń bultartpastyǵyna jáne el azamattarynyń quqyqtary buzylýyna berilgen ádiletti jaýap ekendigine senedi. Biz qysqa ýaqyttyń ishinde júzden asa jumys tobynyń otyrysyn ótkizdik. Barlyq norma naqtylanyp, zań oryndaýǵa daıyn boldy. Mine, jyldyń aıaǵy taıap qaldy. Al halyq úshin mańyzy orasan zańnyń oryndalýyn biz kórmeı otyrmyz. Memleket basshysy qosarlanǵan standarttan bas tartyp, «ádiletti qoǵam» qaǵıdalaryn ómirge shynaıy engizýdi tapsyrdy. Sondyqtan ózekti zań qazirdiń ózinde jumys istep, atqarylǵan is-sharalar týraly halyqqa turaqty negizde aqparattar berilip otyrýy kerek. Osyǵan oraı qoǵamda oryndy suraqtar týyndap jatyr jáne biz ony Úkimetke joldaǵymyz keledi: zań qashan jumys isteıdi? Kapıtaldy qaıtarý isine kim jaýapty? Anyq jemqorlardyń aty-jónderin qashan bilemiz?» delingen depýtattyq saýalda.

13 qazanda «Amanat» partııasynda jańa zańnyń jaı-japsaryn talqylaýǵa arnalǵan jıyn ótip, oǵan Májilis depýtaty Marat Báshimov, Ádilet vıse-mınıstri Alma Muqanova, Bas prokýratýranyń Halyqaralyq-quqyqtyq yntymaqtastyq qyzmeti basqarmasynyń aǵa prokýrory Aınur Ibraeva jáne Sybaılas jemqorlyqqa qarsy kúres jónindegi agenttiktiń qyzmet basshysy, general Qanat Súleımenov qatysyp, ózekti suraqtarǵa jan-jaqty jaýap berdi.

Májilis depýtaty Marat Báshimovtiń aıtýynsha, bul zań Eýropalyq keńestegi sybaılas jemqorlyqqa qarsy konven­sııa­synyń qaǵıdalary negizinde jasal­ǵan. «Sybaılas jemqorlyq úshin qyl­mystyq jaýapkershilik týraly kon­vensııa» talaptaryna sáıkes, Eýropalyq keńes elderinde eger adam óz kapı­ta­lyń­nyń shyǵý tórkinin dáleldep bere almasa, ol birden memleket menshigine tár­kileýge jatady. «Bizdiń jańa za­ńy­­myzdyń da negizgi máni osynda. Ol ha­lyqaralyq quqyqpen, el Kon­stı­tý­sııa­symen, zańdarymyzben tolyq­taı sáıkestendirilgen. Bul – ádilettilik zańy. Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev­tyń bastamasymen qabyldanǵan qujat halyq ıgiligi úshin jumys isteýge tıis», dedi Májilis depýtaty.

Zań normalary tolyq daıyn emes

Ádilet vıse-mınıstri Alma Muqa­no­va zań qabyldanǵaly beri onyń to­lyq jumys istep ketýi úshin keıbir rásimdik úrdisterdiń oryndalýy qajet­tigin atap ótti. Zańnyń ózi Prezıdent qol qoı­ǵan sátten bastap kúshine engenimen, onyń birqatar normasy 60 kúnniń ishin­de jumysyn bastaıdy. «Zańdy júzege asyrý maqsatynda Premer-mınıstr ókimimen tıisti zańǵa táýeldi normatıvtik-aktiler tizimi belgilendi. Ol jerde 27 qujat ataýy bar. Atap aıtqanda, 3 Prezıdent Jarlyǵy,
7 Úki­met qaýlysy, ortalyq memlekettik organ­dardyń 13 buıryǵy jáne 3 birikken buı­ryq. Qazir olardyń basym bóligi qabyldanyp, kúshine endi. Memlekettik organdarmen kelisildi», dedi Ádilet vıse-mınıstri.

Onyń aıtýynsha, osy ýaqyt araly­ǵyn­da elimizde zańsyz ıemdenilgen ak­tıv­terdi memleketke qaıtarý boıynsha jumys isteıtin arnaıy komıssııa qurý týraly Úkimet sheshimi kúshine endi. Prezıdenttiń Jarlyǵymen Bas prokýratýra janynan zańsyz ıemdenilgen aktıvterdi qaıtarý jónindegi komıtet quryldy. Qaıtarylǵan aqshalaı aktıv­ter­di jınaqtaıtyn qazynashylyq shot ashylyp, zattaı aktıvterdi basqa­ryp, satyp, aqshaǵa aınaldyratyn uıym qurylǵan. Osyndaı jumystardyń bári eki aı ýaqytty alypty.

Vıse-mınıstrdiń sózin jalǵaǵan Bas prokýratýra ókili Aınur Ibraeva Prezıdenttiń 5 qazandaǵy Jarlyǵymen Bas prokýratýranyń Aktıvterdi qaıtarý jónindegi komıteti qurylǵanyn aıtty. Jańa vedomstvo «Zańsyz ıemdenilgen aktıvterdi memleketke qaıtarý týraly» Zańǵa sáıkes aktıvterdi qaıtarý jónindegi ýákiletti organ retinde qyzmet etpek. Oǵan aktıvterdi izdeý jáne qaı­tarý, osy saladaǵy halyqaralyq-qu­qyq­tyq yntymaqtastyqty damytý, son­daı-aq ekonomıkalyq resýrstardyń zań­syz shoǵyrlanýyna jáne aktıvterdi zańsyz shyǵarýǵa yqpal etken sebepter men jaǵdaılardy anyqtaý jáne joıý sekildi mindetter júktelgen.

Bul komıtet Premer-mınıstr bas­qa­ratyn Zańsyz ıemdenilgen aktıv­terdi mem­leketke qaıtarý máseleleri jó­nin­de­gi komıssııanyń jumys organy bolyp sanalady. Alǵa qoıǵan mindetterdi oryndaý, onyń ishinde múliktiń shyǵý kózderiniń zańdylyǵyn anyqtaý úshin komıtet aktıvter men olardyń ıeleri týraly barlyq qajetti aqparatty su­ra­týǵa jáne alýǵa, sondaı-aq jumys ba­rysynda ǵalymdardy, sarapshylardy, mamandardy tartýǵa quqyly. Komı­tet­tiń fýnksııalaryna aktıvter týraly aqparatty monıtorıngileý jáne taldaý, aktıvterdiń shyǵý kózderiniń zań­­dylyǵyn tekserý, komıssııanyń she­­shi­mi boıynsha arnaıy tizilimge engizilgen adamdardan aktıvterdi ashyp kór­setý týraly deklarasııalardy qa­byl­­daý jáne qaraý kiredi. Vedomstvo sondaı-aq shet memleketterge zańsyz shyǵarylǵan aktıvterge tyıym salý, qamtamasyz etý sharalaryn qabyldaý jáne tárkileý týraly suraý salýlar jiberýge, zańsyz ıemdenilgen aktıvterdi memleket kirisine aınaldyrý týraly otandyq jáne sheteldik sottarǵa talap qoıýǵa, sotqa deıingi tergep-tekserýlerge bastamashylyq jasaýǵa jáne derbes júrgizýge, aktıvterdi erik­ti túrde qaıtarý týraly kelisimder (bitim­ger­shi­lik, úderistik jáne ózge de kelisim­der) jasasýǵa ýákiletti.

Komıtet aktıvterdi qaıtarý másele­le­ri boıynsha elimizdiń sheteldegi múd­­delerin bildiretin, halyqaralyq tá­jirıbeni zerdeleıtin, atqarylǵan jumys týraly aqparatty jyl saıyn­ ja­­rııalaıtyn, sondaı-aq zańsyz shy­ǵarylǵan aktıvterdi elge qaıtarý maqsa­tyn­da ózge de ókilettikterdi júzege asyrady. Bas prokýratýra ókiliniń máli­me­tin­she, búginde jańa organ uıym­das­ty­rý máselelerin sheshýmen birge negizgi qyzmettik mindetterdi oryndaýǵa kirisip ketken.

Kúdiktiler qalaı anyqtalady?

Memleket menshigindegi dúnıe-mú­lik­ti zańsyz ıemdendi dep kúdikke ilin­gen adamdardy jaýapqa tartý isi birneshe satydan turady. Ádilet vıse-mınıstri Alma Muqanovanyń aıtýynsha, Bas prokýratýra janynan qurylǵan komıtettiń eń basty jumysy – elimizde jáne shetelde zańsyz aktıvi bar adamdardyń tolyq tizimin jasaý. Olardyń aty-jónderi anyqtalǵannan keıin tizimdi Premer-mınıstr basqaratyn komıssııanyń qa­ra­ýyna usynady. Komıssııa músheleri barlyq jınalǵan qujattar men dálel­de­me­lerdi saraptap, qolynda qaıdan jáne qalaı alynǵany túsiniksiz aktıvteri bar barlyq tulǵany tıisti tizilimge (reestr) qosady.

Aıta ketý kerek, bul tizilim jabyq, ıaǵnı kópshilikke qoljetimsiz bolady. О́ıtkeni «kinásizdik prezýmpsııasy» degen túsinik bar. Sol tizilimniń ishinde elge belgili adamdar, úlken beznes ókilderi bolýy múmkin. Erteńgi kúni olardyń ary taza, tabysy adal, qolyndaǵy baılyǵy zańdy jolmen kelgeni anyqtalsa, onyń bul tizilimge kirýi kásipkerlik abyroı-be­deline nuq­san keltirýi múmkin.

Odan keıin árbir adamǵa komıssııanyń sheshimi negizinde tizilimge engeni týraly habarlama jiberiledi. Sodan soń onyń eń birinshi áreketi – deklarasııa tapsyrýǵa tıis. Iаǵnı paıda bolýy túsiniksiz aktıvteriniń qaıdan shyq­qa­nyn dáleldeýi kerek. «Bul – bárimiz tapsyratyn standartty deklarasııa emes, osy zańsyz aktıvterdi dáleldeý úshin daıyndalǵan arnaıy deklarasııa. Onyń sıpaty Qarjy mınıstri men Bas prokýrordyń birlesken buıryǵymen normatıvtik-quqyqtyq akt negizinde anyqtaldy. Ol jerde qolyndaǵy árbir aktıviniń qalaı, qaıdan, qandaı aqshaǵa alynǵany týraly tolyq aqparat berilýge tıis. Bul deklarasııa tipti birneshe tomnan turýy da múmkin», deıdi Alma Muqanova.

Ádilet vıse-mınıstriniń aıtýyn­sha, deklarasııa tapsyrylǵannan ke­ıin komıssııa odan ári qaraı sheshim qa­byl­daıdy. Eger ol jerde aqparat to­lyq bolmasa, taǵy da tolyqtyrýǵa múm­kin­dik beriledi. Al barlyq aqparat bolǵan jaǵdaıda múlik ıesine «Sizdiń mynaý baılyqtaryńyz (barlyǵy nemese bir bóligi) zańsyz ıemdenilgen aktıvterge jatady. Sizde eki jol bar: ne ony óz erkińizben memleket menshigine qaıtaryńyz nemese kúshtep qaıtarý sharasy qoldanylady» dep talap qo­ıylady.

Aktıvterdi jasyrsa nemese qaıtarýdan bas tartsa,
ne isteý kerek?

Eger qolynda zańsyz ıemdenilgen aktıvteri bar adam ony birden mo­ıyndap, memleket menshigine ótkizýge kelisimin berse, oǵan qatysty esh­qan­daı ákimshilik nemese qylmystyq jaýapkershilik qol­da­nylmaıtynyn aıta ketý kerek. Al eger ol dúnıe-baı­lyǵyn jasyrsa nemese tıisti tizilimge engizilgeni týraly ha­barlama kelgennen keıin aktıvterin basqa joldarmen zańdastyryp alýǵa tyryssa, ol qyl­mys­tyq jaýapkershilikke tartylýy múmkin.

«О́tken jyly Qylmystyq kodekske jańa 218-1-bap engizildi. Ol «Zańsyz ıem­denilgen aktıvterdi memleket kiri­si­ne aınaldyrýdan jasyrý, sondaı-aq olardy zańdastyrý (jylystatý)» dep atalady. Múlikterin jasyrýǵa nemese basqa da jolmen zańdastyrýǵa tyrysqan adam osy bap boıynsha qylmystyq jazaǵa tartylady. Al eger ol óz áreketi áshkere bolǵannan keıin aktıvterin qaıtarýǵa kelisimin berse, Ákimshilik is júrgizý kodeksi boıynsha oǵan jeńildeý jaza qarastyrylady», dedi Ádilet vıse-mınıstri.

Onyń aıtýynsha, eger kimde-kim paıda bolýy túsiniksiz aktıvterin qaı­ta­rý­dan bas tartsa, Bas prokýratýra oǵan qatysty 2 jolmen jaza qoldanady: eger Qylmystyq kodeks boıynsha jazaǵa tartý merzimi ótip ketpegen bolsa, qylmystyq jaýapqa tartylady. Al merzimi ótip ketken ister boıynsha aza­mattyq tárkileý qoldanylady. Aza­mat­tyq tárkileýdiń belgili bir mer­zi­mi joq. Ol tipti 20-30 jyl buryn alynǵan zańsyz aktıv bolsa da, onyń shyǵý tórkinin dáleldeı almasa, memleketke qaıtarýǵa mindetteledi.

Qaıtarylǵan aktıvter quny 1 trln teńgeden asady

Joǵaryda aıtylǵandaı, qolynda zańsyz aktıvteri bolýy múmkin adam­dar­dyń tizilimi jasalǵannan keıin ol ja­byq negizde jumys isteıdi. Iаǵnı sottyń naqty úkimi shyqqanǵa deıin ol jerdegi azamattardyń aty-jónderin eshkim kóre almaıdy. Tek sot úkimi shyq­qan­nan keıin ǵana qolyndaǵy zańsyz aktıvteri qaıtarylǵan adamdardyń tizi­mi jarııalanbaq.

Sybaılas jemqorlyqqa qarsy kúres jónindegi agenttiktiń qyzmet basshysy Qanat Súleımenovtiń aıtýynsha, ótken jyldan beri memleketke 856 mlrd teńge aktıv qaıtarylǵan. Onyń ishinde aqshalaı, jyljymaıtyn múlik, qymbat kólikter túrindegi aktıvter bar. О́z elimizdegi, Fransııa, Túrkııa, Birikken Arab Ámirlikteri, t.b. sheteldegi dúnıe-múlikter memleket menshigine ótti. Endi jyl sońyna deıin taǵy 180 mlrd teńge aktıvterdi qaıtarý josparda tur. Sonda barlyq qaıtarylǵan aktıvter quny 1 trln teńgeden asyp jyǵylmaq.

Antıkor ókili «О́ndirýshilerdiń (ım­porttaýshylardyń) keńeıtilgen min­det­temeleri operatory» JShS-ne (Opera­tor ROP) qatysty jýrnalıstiń saýalyna jaýap berdi. Bul zańdy tulǵa boıynsha sot úkimi shyqqan. Memleketke 180 mlrd teńge qaıtarylǵan. Bul qa­ra­jat­tyń bir bóligi búginde jeńilde­til­gen avtonesıelendirýge jumsalyp jatyr.

«Amanat» partııasynyń baspasóz ortalyǵynda ótken kezdesýde jýrna­lıster tarapynan jýyrda laýazymynan bosatylǵan Bas prokýrordyń orynbasary Ulan Baıjanov týraly da suraqtar qoıyldy. 3 qazanda Prezıdent ókimimen qyzmetinen ketkennen keıin onyń Fransııada qymbat úıi bar ekendigi týraly aqparat shyqqan edi. Alaıda agenttik ókili Qanat Súleımenov «U.Baıjanovtyń bul múl­kiniń shyǵý tórkinin rastaǵanyn, ıaǵnı pro­kýratýrada qyzmet etkenge de­ıin­gi kásipkerligi arqasynda alyn­ǵa­nyn» jetkizdi. De­gen­men jýyr­da Májilis depýtaty Ermurat Bápı Ulan Baıjanovtyń Bas prokýrordyń orynbasary qyzmetinen shetelde múl­ki bolǵandyǵynan emes, kerisinshe zań­syz aktıvterdi qaıtarýmen belsendi ju­mys istegendigi saldarynan ketýi múm­kin ekendigin aıtqan bolatyn. Iаǵnı depýtat­tyń sózinshe, zańsyz ıem­de­nil­gen aktıvterdi qaıtarýǵa ke­der­gi keltirip jatqan bir kúsh bolýy múmkin.

«Baıjanov – zańsyz aktıvterdi qaı­tarý josparyn jasaǵan adam. Endi ony jumystan shyǵaryp tastady. Ol zańsyz aktıvterdi qaıtarý syzbasyn jasap, Parlamentte qorǵady. Meniń oıymsha, bılikte zańsyz aktıvterdi qaıtarýǵa nemquraıly qaraıtyn múddeli top paıda bolǵanǵa uqsaıdy», degen depýtat «Zańsyz ıemdenilgen aktıvterdi memleketke qaıtarý týraly» Zańnyń da qabyldanýyna kedergiler bolǵanyn aıtty.

Budan bólek, Ulan Baıjanov jyl basynda qyrkúıek aıynda shyǵý tegi túsiniksiz aktıvter ıeleriniń tolyq tizi­limi jasalady degen bolatyn. Alaı­da, ol tizilim áli joq. Bas prokýror orynbasarynyń osy baǵyttaǵy bel­sendi jumysy saldarynan aktıvterdi qaıtarýǵa qarsy toptardyń yqpalymen ol qyzmetten ketti me degen saýalǵa kezdesýge qatysqan memlekettik organdar ókilderi jaýap bermedi.

Siz de úles qosa alasyz

Ádilet vıse-mınıstri Alma Muqano­va­nyń aıtýynsha, zańsyz ıem­de­nil­gen aktıvterdi memleket menshigine qaı­ta­rý halyqtyń ıgiligi úshin jasalyp jat­qan­dyqtan, ol iske elimizdiń kez kelgen azamaty úles qosa alady. Máselen, eger kimde-kimniń qolynda zańsyz aktıvter týraly shynaıy derekter bolsa, ony Bas prokýratýra janyndaǵy komıtetke usynyp, kómegin tıgize alady. Memlekettik organ bul málimetti jan-jaqty tekserip, tıisti shara qabyldaıdy. «Degenmen beriletin aqparattyń shy­naıylyǵyna kóz jetkizip qana usyn­ǵan jón. О́ıtkeni teris aqparattyń saldary da bolýy múmkin», dedi ol.

Sonymen qatar ol depýtat Baqytjan Bazarbektiń jýyrda kótergen máse­le­si­ne jaýap berdi. Depýtat: «Arnaıy qor qalaı basqarylady, ol erteń ashyq bola ma, jabyq bola ma, biz ony bilmeımiz. Sondyqtan eldi zańsyz tonap, halyqtyń dúnıe-múlkin, jerlerdi, zaýyt-fabrıkalardy ıelenip alǵan olıgarhtar men sol bılik basynda otyrǵandardyń dúnıe-múlkin eń aldymen saýda-sattyqqa engizip, aqshany Ulttyq qorǵa túsirý kerek. Arnaıy qordyń sońǵy maqsaty ne bolatyny túsiniksiz. Ulttyq qor bar, qarajat soǵan baryp tússin», degen bolatyn. Ádilet vıse-mınıstriniń aıtýynsha, qaıtarylǵan aktıvterdi qabyldaıtyn jer jalpy túsiniktegi qor emes, qazy­na­shylyq shot qana. Aqsha sol jerge túsedi jáne arnaıy buıryqpen qajetti maqsattarǵa jumsalady. Sony­men qa­tar Qarjy mınıstrliginiń janynan zattaı aktıvterdi basqaratyn arnaıy uıym qurylǵan. Ol jerde úı, kó­lik, t.b. jyljymaıtyn jáne jyljıtyn múlikter naryqtaǵy baǵamen satylymǵa shyǵarylyp, onyń da aqshasy qazynashylyq shotqa aýdarylmaq.