Aýyl deńgeıindegi qalalar mártebesi qashan ózgertiledi?

«Qalamyzdyń aýyldan esh aıyrmashy­lyǵy joq. Jergilikti kásiporyndar jabylǵan soń 10 myńnan astam turǵynnyń 3 myńdaıy jumys pen jaıly turmys izdep, basqa jaqqa kóship ketti. Ortalyqtandyrylǵan jylytý júıesi isten shyqqaly shırek ǵasyrdan asty. Sonyń saldarynan biz de aýyldaǵy áriptesterimiz sııaqty alty aı qysta úıimizdi kómir jaǵyp jylytyp, áýre-sarsańǵa túsip júrmiz. Alaıda Sergeevkanyń «qala» degen dardaı mártebesi saqtalyp  otyrǵandyqtan, aýyl muǵalimderi alyp júrgen 25 paıyzdyq ústemege qolymyz jetpeı tur. Mine, osyndaı áleýmettik ádiletsizdikti boldyrmaý máselesin ákimder men depýtattardyń aldynda kóterip júrgenimizge on jyldan assa da, esh nátıje joq. Endigi úmitimiz – Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev bastamashy bolyp otyrǵan halyq únine qulaq asatyn memleketti – Ádiletti Qazaqstan ornatýda», dedi ustazdar.

Shyntýaıtynda, ótken ǵasyr­dyń toqsa­­nyn­­shy jyldaryndaǵy ekonomıka­lyq daǵdarys kezinde qala quraýshy kásip­oryn­dary men kommýnaldyq mekemeleri jappaı jabylyp qalǵandyqtan, turǵynda­rynyń sany azaıyp, kádimgi aýyl keıpine túsken Ser­geevka syndy shaǵyn qalalar eli­miz­diń óńirleriniń kópshiliginde bar bolyp shyqty. Osy jaıly altynshy shaqyrylǵan Par­lament Májilisiniń bir top depý­taty 2016 jylǵy 2 qarashada sol kezdegi Premer-mınıstr Ba­qyt­jan Saǵyntaevtyń atyna depýtattyq saýal joldap: «Úki­mettiń elimizdegi shaǵyn qala­lar­dyń muqtajdyqtaryna nazar aýdaratyn kezi jetti dep sanaımyz. Birinshiden, olardyń óz mártebesine sáıkestigin anyqtaý qajet. О́ıtkeni «Qazaqstan Res­pýblıkasynyń ákimshilik-aýmaq­tyq qurylysy týraly» zańǵa sáıkes aýdandyq mańyzy bar qalalarǵa, ıaǵnı shaǵyn qalalarǵa óz aýmaǵynda óner­kásip oryndary, kommýnaldyq sharýa­shy­lyq, memlekettik turǵyn úı qory, oqý jáne mádenı-aǵartý, em­deý men saýda obek­tileriniń damy­ǵan jelisi bar, halqynyń sany keminde 10 myń adam bolatyn eldi mekender jatady. Al bıylǵy jyldyń basyndaǵy statıstıkalyq derekter 41 shaǵyn qalanyń 12-siniń turǵyn­darynyń sany 10 myńǵa jetpeıtindigin kórsetti. Solardyń ishinde, ásirese Aqtóbe oblysyndaǵy nebári 1 968 turǵyny qalǵan Jem jáne 2 468 adam ǵana tura­tyn Temir qalalarynyń, Aq­mo­la oblysyndaǵy 3 746-aq turǵy­ny bar Stepnıak qalasynyń demogra­fııalyq turǵydan bolashaǵy óte bulyńǵyr. Son­daı-aq Mańǵystaý oblysyndaǵy Fort-Shevchenko qalasynyń (5 559 turǵyn), Aqmola oblysyndaǵy Derjavınsk qala­sy­nyń (6 183 turǵyn), Qyzyl­orda oblysyndaǵy Qaza­ly qala­synyń (6 813 turǵyn), Sol­tús­tik Qazaq­stan oblysyn­daǵy Mamlıýtka, Býlaevo jáne Ser­geevka qalalarynyń (árqaısy­synyń turǵyndarynyń sany 7 myńdaı), Qaraǵandy oblysyndaǵy Qarqaraly qalasynyń (8 393 tur­ǵyn) jáne Shyǵys Qazaqstan oblysyndaǵy Shar (7 430 turǵyn) jáne Serebrıansk (8 791 turǵyn) qalalarynyń qoldanystaǵy zańna­mada kórsetilgen ólshem­shart deńgeıine qashan kóteriletini de belgisiz.

Ekinshiden, kóptegen shaǵyn qalanyń ótken ǵasyrdyń toqsa­nynshy jyldarynda isten shyq­qan ortalyqtandyrylǵan jylýmen jáne sýmen qamtamasyz etý júıeleri áli kúnge qalpyna keltirilgen joq. Al olarda tu­ratyn muǵalimder men dárigerler úılerin qysta pesh jaǵyp jylytyp, sýdy kóshedegi kolonkadan tasyp iship otyrsa da jalaqyny ózderimen birdeı turmystyq jaǵdaıda ómir súrip jatqan aýyldyq áriptesterinen 25 paıyzǵa kem alady. Árıne, muny áleýmettik ádildikke jatady deı almaımyz.

Úshinshiden, «Jyǵylǵanǵa – judyryq» demekshi, bıyl sha­rýashylyq júrgizý quqy­ǵyn­daǵy memlekettik kásiporyn­darǵa aınal­dyrylǵan ortalyq aýdan­dyq aýrýhana­lar bıýdjettik uıymdar sanatynan shyǵa­ryl­ǵandyqtan, ákimshilik ortalyq­tary shaǵyn qalalar bolyp otyr­ǵan aýyldyq aýdandardy medısına kadrlarymen qamtamasyz etýde úlken problema týyndap otyr. Máselen, Soltústik Qazaqstan oblysynyń Sergeevka qalasynda ornalasqan Shal aqyn aýdanynyń ortalyq aýdandyq aýrýhanasyna qazir 9 dáriger jetispeıdi. Munyń sebebi – aýdan­dyq mańyzy bar shaǵyn qalalarǵa jumysqa shaqyrylatyn jas dárigerlerdi «Dıplommen – aýylǵa!» baǵdar­lamasy boıynsha turǵyn úımen qamtamasyz etýge ruqsat etilmeı­tindiginde», degen eken.

Osy depýtattyq saýalǵa Úki­met basshysy B.Saǵyntaev: «Qa­zaqstanda halyq sany bo­ıynsha óziniń mártebesine sáıkes kelmeıtin qalalardyń bolýy tarıhı faktorlarmen baılanysty. Is júzinde eldiń barlyq qalasy óz mártebelerin «Qazaqstan Respýblıkasynyń ákimshilik-aýmaqtyq qurylysy týraly» zań qabyldanǵanǵa deıin aldy.

Búgingi kúnge óziniń mártebe­sine sáıkes kelmeıtin jekelegen qalalardy aýyldyq eldi mekenderge ózgertý boıynsha máseleni qaraý úshin zańnamalyq negiz joq. Osyǵan baılanysty qazirgi ýaqytta Ulttyq ekonomıka mı­nıstrligi Ekonomıkalyq zertteýler ıns­tıtýtymen birlesip, «Zamanaýı óńirlik saıasatty jáne jergilikti ózin ózi basqarýdy damytý mindetterin eskere otyryp, jergilikti basqarý júıesin jetildirý» taqyrybynda zertteý júrgizý ústinde (aıaqtaý merzimi – 2017 jyl). Onyń qorytyndysy boıynsha jasalǵan ǵylymı ne­gizdelgen usynymdar negizinde eldiń ákimshilik-aýmaqtyq qury­lysy týraly qoldanystaǵy zań­namaǵa jekelegen eldi mekenderdi qala mártebesinen aıyrý ólshem­sharttary men mehanızmin anyq­taý boıynsha ózgerister men tolyqtyrýlar engizý máselesi qaralatyn bolady», dep resmı jaýap bergen.

Alaıda osy ýáde úsh jyldan astam ýaqyt ishinde oryndalmaǵan soń, 2020 jyly belgili qoǵam qaıratkeri Nurtaı Sabılıanov bastaǵan bir top depýtat «Qa­zaqstan Respýblıkasynyń ákim­shilik-aýmaqtyq qurylysy týraly» zańǵa qalalardyń mártebesin ózge eldi mekenderge aýystyrý mehanızmin aıqyndaǵan túzetýler engizýdi kózdegen zań jobasyn ózderi ázirledi. Oǵan sol jylǵy 12 jeltoqsanda Memleket basshysy qol qoıyp, shyn máninde aýylǵa aınalǵan shaǵyn qalalardyń mártebesin ózgertýge zańnamalyq turǵyda jol ashyldy.

Naqty aıtsaq, aýdandyq mańy­­zy bar qala mártebesi onyń turǵyndarynyń sany bes jyl ishinde 10 myńǵa jetpegen jaǵ­daıda ózgertilýge tıis. Bul úshin osyndaı eldi meken ákimi áýeli aýdandyq máslıhat pen aýdan ákimine aýdandyq mańyzy bar qalanyń már­tebesin ózgertip, kent nemese aýyl sanatyna jatqyzý týraly usynys engizýi kerek. Ony qaraǵan aýdandyq máslıhat pen aýdan ákimi birlesken sheshim qabyldap, oblystyq ókildi jáne atqarýshy organdarǵa tıisti usynys joldaıdy. О́z kezeginde oblystyq máslıhat pen oblys ákimi aýdandyq mańyzy bar qalany ózge eldi meken etip qaıta qurý týraly ortaq usynysyn Úki­metke engizedi. Sonyń negizinde Úkimet Memleket basshysyna tıisti usynys jasaıdy. Sóıtip osy másele boıynsha túpkilikti sheshimdi Prezıdent qabyldaıdy.

Aýdandyq mańyzy bar qala mártebesi aýyldyq eldi meken bolyp ózgertilgen jaǵdaıda onyń turǵyndarynyń bir bóli­gi memlekettik qoldaý sharalaryna qol jetkize alady. Mysa­ly, aýyldaǵy bıýdjettik uıym­dar qyzmetkerleriniń jala­qy­s­yna máslıhattardyń sheshim­deri boıynsha keminde 25 paıyz ústeme aqy qosylady. Son­daı-aq olarǵa kommýnaldyq qyzmet­terge aqy tóleýde jáne otyn satyp alýda áleýmettik qoldaý kórsetiledi. Al jekelegen salalardyń mamandaryna «Dıp­lom­men – aýylǵa!» jobasyna qatysý múmkindigi beriledi. Bul jobaǵa qatysýshylar 100 aılyq eseptik kórsetkish (AEK) (345 myń teńge) mólsherinde kóterme járdemaqy jáne turǵyn úı satyp alýǵa 1500 AEK (5 mln 175 myń teńge) mólsherinde 0,01 paıyz­dyq bıýdjettik kredıt ala alady. Buǵan qosa, shaǵyn qala aýylǵa aınaldyrylǵan jaǵdaıda onyń áleýmettik jáne ınjenerlik ınfraqurylymy «Aýyl – el besigi» jobasy aıasynda damytylatyn bolady.

О́kinishke qaraı, qoldanys­taǵy zańna­maǵa aýdandyq mańy­zy bar qalany kentke ne­mese aýylǵa aınaldyrý meha­nızmi engizilgeli úsh jyl­ǵa jaqyn ýaqyt ótse de, atyna zaty saı emes shaǵyn shahar­lardyń eshqaısysynyń márte­besi ózgertilgen joq. Iаǵnı zań iske aspaı, qaǵaz júzinde ǵana qalyp otyr. Al aýyldan esh aıyrmashylyǵy joq shaǵyn qalalar­dyń kópshiliginiń turǵyn­dary sany­nyń jyldan-jylǵa azaıý úrdisi toqtar emes.