Jyǵylǵanǵa – judyryq nemese vıktımbleımıng degenimiz ne?

Qazirgi tańda psıhıkalyq saýlyq degen máselege erekshe mańyz berip otyr. Áleýmettik psıhologııada abıýzer, býllıng, sonymen qatar vıktımbleımıng bári – bir-birimen ustasqan ábjil qubylystar. Adamzat boıyndaǵy qadym zamannan qalmaı kele jatqan jaýyzdyq búgingi zamanda meılinshe ashyq ári radıkaldy kórinis berip, qoǵamnyń bas aýrýyna aınalyp otyr. Sondyqtan biz de mundaı uǵymdardy órkenıetti turǵyda zerttep, psıhologııalyq saýat pen mádenıetti sana qalyptastyrýǵa qam jasaýymyz qajet. Osy rette vıktımbleımıng máselesi de túıtkildi taqyrypty biri ekeni sózsiz.

Bilikti halyqaralyq zańger, femınıst Áıgerim Qusaıynqyzy vıktım­bleımıngtiń kóp qyrly másele ekenin aıta kele, ásirese áıelderge qatysty jaǵyna toqtalyp ótti.

«Áleýmettik psıhologııada, krımınologııada vıktımologııa degen ǵylym salasy bar. Sol ǵylym salasynda 70-80-jyldardan bastap keń aýqymdy qoldanysta boldy. Bul termınniń bizdiń qoǵamda jıi aıtylýynyń sebebi seksýaldy zorlyq-zombylyqta oǵan áıeldiń ózin kinálaıdy. Bizde «áıel kináli» degendi kóteretinder – erkekti aqtaǵysy keletin azamattar. Sebebi áıel fızıologııalyq turǵyda álsiz. Erkektiń ózinen álsiz adamǵa kúsh kórsetýin, urǵanyn erkek bolǵany úshin aqtaý qaı zańgerge barsańyz da ádiletsizdik. Jábir kórýshini kinálaý – qoǵam derti. Máselen, «Talgo» poıyzyndaǵy qyz bala zorlanǵanda kópshilik zorlaǵan adamdy emes, qyzdyń ózin aıyptady. «Qyz nege araq iship aldy?» dep synǵa aldy. Nege? Er azamattar ishimdik ishken qyzdy zorlaýyna ruqsat degen talap bar ma? Birinshiden, jábirlenýshi men agressordy anyqtap alýymyz kerek. Qoǵam bolyp agressordy jazalaýymyz qajet. Onsyz da týystary teris aınalǵan, zorlanǵan azamatty kinálaý – júreksizdik, sanasyzdyq», dep túsindiredi zańger.

Al Qoǵamdyq densaýlyq saqtaý ulttyq ortalyǵynyń málimetinshe, 11 jáne 13 jastaǵy árbir besinshi, 15 jastaǵy árbir onynshy jasóspirim mektepte býllıngke ushyraıdy. Ondaı qysym kórip, jábirlengen jetkin­shekterdi qoldaýdyń ornyna onyń ózin kózine shuqyp, kóńiline qaıaý túsiretin oqıǵa kóp kezdesedi eken. Buǵan qatysty halyqaralyq áleýmettik saýaldamaǵa jaýap bergen ata-analar bilim ordasyndaǵy mundaı jaǵdaıdan keıin balanyń ózine degen baǵasy tómendep, qatty kúızelgenin aıtqan. Osy oraıda sarapshylar balalar men jasóspirimderdiń bir-birine qysym kórsetý sebebin túsindirip, agressor men jábirlenýshige qalaı qolushyn sozýǵa bolatynynan habardar etti. Máselen, Ortalyq Azııadaǵy psıhoanalız ınstıtýtynyń dırektory, psıhoana­lıtık Anna Qudııarova jábirlenýshi tarap qana emes, agressorǵa da úlken kómek qajet ekenin aıtady. Osy oraıda ol oqýshy qyzdyń basynan ótken oqıǵasyn aıtyp berdi.

«Mamandyq tańdaýǵa baılanys­ty­­­ otbasynan qysym kóretinder kóp. Kóbi­ne-kóp ata-analar ánshi, bıshi neme­se akter bolǵysy kelgen balalaryn ty­ıyp­ tas­taıdy. Balet bıshisi bolǵysy kele­tin ul balalarǵa «Bizdiń otbasymyzda olaı bolýy múmkin emes. Er balaǵa jaras­paıdy» dep urysady. Birde maǵan mamandyǵyn ata-anasy tańdap bergen qyz bala keldi. Áke-sheshesi qınap jibergen oqýyn támamdasa da, bul mamandyq boıynsha bir kún de jumys istemegen. Depressııaǵa shaldyǵyp, 10 jyl boıy úıinen shyqpaǵan. Endi ata-anasy qalaǵanyńdy iste deıdi. Biraq qyz balanyń on jyl ómiri qaıda qaldy?», dedi maman.

Art-terapevt Maqpal Qarataı kez kelgen iste jaýapty bolý ózin kináli seziný emes ekenin aıtady.

«Vıktımbleı̆mıng degen termınniń maǵynasy – jábir kórsetýshini emes, jábir kórýshini aı̆yptaý. Qoǵamda osyndaı̆ túsinik kóp. Ádette biz jábir kórsetken jandy emes, japa shekkendi aı̆yptaı̆myz. Máselen, bireý zatyn joǵaltsa – «nege jan-jaǵyńa qarap júrmeı̆siń?», áı̆el adam, qyz bala zorlyq kórse – «ózi de kináli ǵoı̆, jeńiltek jan edi» nemese áı̆el kúı̆eýinen taıaq jese – «tilinen tapqan bolar» degen sııaqty aıyptaýlar kezdesedi. Psıhologııa «ne kórseń de jaýapty ózińnen izde!» degendi aı̆tady. Rasynda da, jaýapty ózińnen izdeý kerek. Biraq bul jerde jaýapty izde degen buǵyp, kónip jata berý emes, jaýap ózińdi qorǵa, qurmette degendi uqtyrady», deıdi M.Qarataı.

Onyń aıtýynsha, zorlyq-zomby­lyq­tyń jyly jabylyp qalǵany­men zor­lyqtyń arty – qorlyq. Adam jan dúnıesinde jaranyń taby qala beredi.

«Bir kelinshek hat jazdy. Kúı̆eýi shashynan súı̆rep sabaı̆dy eken. Kishkentaı̆ bópesi bar. Qandaı̆ sheshim shyǵararyn bilmeı̆, menen aqyl-keńes suraı̆dy. Shynymdy aı̆tsam, árıne, oqıǵanyń tolyq mán-jaı̆yn bilmeı̆ turyp, birjaqty jaýap berý qıyn. Máselen, jas kezinde únemi kúı̆eýi sabaǵan erli-zaı̆yptylardy bilemin. Áı̆eli jylady, shydady. Qazir ekeýi qartaı̆ǵan, túk bolmaǵandaı̆ birin-biri erkeletip, ómir súrip jatyr. Biraq barlyq oqıǵa osylaı̆ aıaqtalady dep te aı̆ta almaı̆syń. Ana áı̆eldiń jastyq shaǵy tek jylaýmen, qınalýmen ótti», deıdi M.Qarataı.

Osy oraıda bul máseleni zańmen retteý­ge bola ma degen saýal týady.­ Munyń jaýabyn zańger Áıgerim Qusaıynqyzynan surap kórgen edik. Onyń aıtýynsha, bul adamnyń qadir-qasıetine nuqsan keltirmeý degen sekildi qarapaıym zańdylyqqa jatady.

«Elimizde bul salaǵa naqty belgi­lengen zań joq. Biraq keıbir zańdarda mazmuny boıynsha bolady. Mysaly, azamattyq, qylmystyq nemese eńbek qatynasy sekildi zańdar da bar. Biraq ol zań tarmaqtary ózge detaldarǵa táýeldi. О́zin-ózi qorǵaý kezinde bireýdi óltirip alý nemese jeke qupııalyqty saqtaý sııaqty tarmaqtarǵa kiredi. Jalpy, muny tek zań ǵana sheshpeıdi dep oılaımyn. Bul kóbine-kóp psıhologııalyq fenomenge jatady, qylmystyq is emes. Muny zań júzinde retteý kerek bolsa, bólek zań emes, bir zańǵa qosyp tolyqtyrsa jetedi. О́ıtkeni kez kelgen adamnyń qadir-qasıetin negizgi zań qorǵaýǵa tıis. Mysaly, bir jábirlengen adamdy bireýler qorlaǵan post jazyp jatsa, ony jazba deı almaısyń. Sebebi ony ol býllıng emes, sóz bostandyǵy dep túsindiredi. Sol úshin biz qarapaıym ǵana adam quqyqtaryn jaqsy túsinýimiz kerek. Bireýdi kinálaýǵa asyǵý da adam quǵyǵyn durys túsinbeýden oryn alady. Sondyqtan quqyqtyq saýattylyq qajet», deıdi zańger.

Qoryta aıtqanda, burynǵy dáýirden jetken keıbir qundylyqtardan múlde bas tartpasaq ta, qaıta qarastyrýǵa týra keledi. Mysaly, «Tana kózin súzbese, buqa jibin úzbeıdi», «О́ziń de saý sıyrdyń japasy emessiń», «Jel soqpasa, shóptiń basy qımyldamaıdy», t.b. maqal-máteldiń ar jaǵynan jy­ǵyl­­ǵanǵa judyryq bolatyn, jábir kórip, japa shekkendi jazǵyratyn, kús­tanálaıtyn oıdyń basy qyltıyp tura­tyny ras. Munyń bári, túptep kelgende, vık­tımbleımıng bolyp shyǵatynyn endi uǵyp otyrǵandaımyz.