Kollajdy jasaǵan –Záýresh Smaǵul, «EQ»
О́ıtkeni ómir boıy óz jerinde «aǵa halyq» ókilderiniń óktemdigin kórip qorlanyp, ana tili men ata salt-dástúrinen aıyrylyp bara jatqanyna qapalanyp, eńsesi túsip júrgen olar Alladan tilep, ańsaǵan azattyq tańy aǵaryp ata bastaǵanyn aıqyn sezingen edi. Sondyqtan da bul kún halqymyz úshin aıryqsha qymbat.
Osy oraıda Tuńǵysh Prezıdent Nursultan Nazarbaevtyń 1995 jyly 18 qazandaǵy Jarlyǵymen 25 qazan Ulttyq mereke – Respýblıka kúni bolyp jarııalanǵany kópshiliktiń kóńilinen shyqqan sheshim edi. Alaıda arada ýaqyt óte kele osy umytylmas oqıǵanyń máni kemitilip, 2001 jyly bul kún memlekettik merekeler qataryna jatqyzyldy. Al 2009 jyly memlekettik merekeler tizbesinen múldem alynyp tastaldy. Bul tarıhı ádiletsizdik edi.
Ony túzetýge Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev tikeleı bastamashy bolyp, 2022 jylǵy 29 qyrkúıekte Respýblıka kúnine ulttyq mereke mártebesin qaıtarǵan zańǵa qol qoıǵany – Ádiletti Qazaqstan ornatý jolyndaǵy mańyzdy qadam dep bilemiz.
Shyntýaıtynda, egemendik deklarasııasy keıinirek qabyldanǵan «Qazaqstan Respýblıkasynyń memlekettik táýelsizdigi týraly» Konstıtýsııalyq zańǵa jáne jańa Ata zańǵa da berik negiz bolǵan asa mańyzdy saıası qujat. Ony ázirleýge jáne qabyldaýǵa aıanbaı atsalysqan akademık Salyq Zımanov bastaǵan zańǵar tulǵaly zańger-depýtattar men kórnekti memleket jáne qoǵam qaıratkerleriniń egemen elimizdiń irgetasyn myzǵymas etip qalaýǵa sińirgen uly eńbegi, bıik parasaty men buljymas azamattyq ustanymy, «Elim!» dep emirengen asqaq rýhy halyq jadynda árdaıym saqtalyp, búgingi jáne keler urpaqtarǵa óshpes ónege bolýǵa tıis.
Memleket basshysy byltyr Respýblıka kúnine arnalǵan saltanatty jıynda atap aıtqanyndaı, egemendik deklarasııasyn qabyldaý elimizdiń sol kezdegi saıası-áleýmettik jáne demografııalyq ahýaly turǵysynan qaraǵanda, óte batyl áreket edi. Sebebi 1989 jyly ótkizilgen halyq sanaǵy boıynsha respýblıkamyzdaǵy 16 mln 464 myńnan asa turǵynnyń nebári 6 mln 534 myńy, ıaǵnı 39,69 paıyzy ǵana qazaq bolatyn. Onyń ústine, keńes odaǵynda jarııalanǵan qaıta qurý men jarııalylyq saıasatyn óz múddesine paıdalanyp qalýǵa tyrysqan kazachestvo elimizdiń soltústik, shyǵys jáne batys óńirlerinde qaıta-qaıta bas kóterip, separatıstik pıǵyldaryn ashyq bildirip jatty. Munyń ózi, ásirese 1986 jyly Almaty qalasynda bolǵan Jeltoqsan kóterilisinen keıin kókirek kózi ashylyp, ulttyq sana-sezimi oıanǵan qazaq jastarynyń narazylyǵyn týdyryp, qoǵamdaǵy saıası jaǵdaı shıelenisip turǵan edi.
Degenmen sol kezdegi bılik basynda bolǵan ultjandy azamattar qamsyz otyrmaǵan tárizdi. 1990 jylǵy 25 naýryzda ótkizilgen Qazaq KSR Joǵarǵy keńesi saılaýynyń nátıjesi osyndaı oıǵa jeteleıdi. Naqty aıtqanda, on ekinshi shaqyrylymdaǵy Parlamentke bir mandatty saılaý okrýgteri boıynsha saılanǵan 360 depýtattyń 181-i, ıaǵnı 50 paıyz + 1-i – jergilikti ult ókilderi bolyp shyqty. Máskeý ruqsat etken jarııalylyq aıasynda árkim aýzyna kelgendi aıtýǵa kóshken «aqkóbik demokratııa» kezeńinde ótip, árbir depýtattyq mandatqa orta eseppen 6 kandıdat talasqan saılaýda mundaı nátıjeni qamtamasyz etý ultymyz úshin úlken olja bolǵany anyq.
Áıtkenmen Joǵarǵy keńeste qurylǵan «Demokratııalyq Qazaqstan» depýtattyq toby egemendik deklarasııasynyń balamaly jobasyn usynyp, onda sol kezdegi kópetnosty elimizde ulttyq respýblıkanyń ornyna azamattyq qoǵam qurýdy kózdedi. О́kinishke qaraı, olardyń ishinde ómir boıy oryssha oqyǵandyqtan, ana tilinen maqurym qalǵan, qıt etse Máskeý jaqqa jaltaqtap otyratyn jekelegen saıasatker qazaq azamattary da boldy. Biraq ondaı «ishten shyqqan shubar jylandarǵa» Salyq Zımanov, Sultan Sartaev syndy abyroı-bedeli zor ári halyqaralyq quqyqqa jetik zańger depýtattarmen qatar, qazaq halqyna shynaıy janashyrlyǵyn jasyrmaǵan gýmanıst orys azamaty Aleksandr Knıagının oryndy toıtarys berip otyrdy. Soǵan qaramastan, deklarasııa jobasyn talqylaý qyzyl keńirdek bolǵansha aıtysyp-tartysýǵa ulasyp, ásirese ulttyq máseleler boıynsha kelisimge kelý ońaı bolmaǵan. Mysaly, osy saıası qujattyń 2-tarmaǵyn: «Qazaq SSR-i ulttyq memlekettigin saqtaý, qorǵaý jáne nyǵaıtý jóninde sharalar qoldanady. Qazaq halqynyń jáne Qazaqstanda turatyn basqa da ulttardyń tól mádenıetin, dástúrin, tilin qaıta túletý men damytý jáne olardyń ulttyq qadir-qasıetin nyǵaıtý Qazaq SSR-i memlekettiginiń asa mańyzdy mindetteriniń biri bolyp tabylady», dep jazýdyń ózi qıynǵa soqqan. Sebebi «Demokratııalyq Qazaqstan» depýtattyq tobynyń músheleri jáne olardy jaqtap shyǵa kelgen keıbir ulty basqa depýtattar tipti 1989 jylǵy 22 qyrkúıekte qabyldanǵan «Qazaq SSR-indegi tilder týraly» Zańda elimizdiń memlekettik tili – qazaq tili, al orys tili ultaralyq qatynas tili dep kórsetilgenin de qaperge alǵylary kelmegen. Bul norma tek 1993 jyly 28 qańtarda qabyldanǵan Ata zańǵa engizildi.
Deklarasııany qabyldaýǵa 360 depýtattyń 71-i qarsy daýys bergendigi – sol kezdegi qoǵamda elimizdiń egemendik alýyna, ulttyq memleket quryp, ana tilimiz ben ata salt-dástúrimizdi qaıta túletýge qarsy adamdardyń az emestigin kórsetti. Munyń ózi ishki saıasatta eskermeýge bolmaıtyn eleýli faktor edi. Qazaqstannyń egemendik deklarasııasyn tek Qyrǵyzstannan buryn, al táýelsizdigin odaqtas respýblıkalardyń ishinde eń sońǵy bolyp jarııalaýynyń basty sebebi de osynda ekendigi anyq. Dana Abaı aıtqandaı, «aqyryn júrip, anyq basýǵa» týra kelgeni kúmánsiz.
Egemendik deklarasııasynda jarııa etilgen taǵdyrsheshti qaǵıdalar elimizdiń tuńǵysh Prezıdentiniń Joǵarǵy keńeske arqa súıeı otyryp, kóptegen kókeıkesti másele boıynsha derbes te batyl sheshimder qabyldaýyna múmkindik berdi. Halqymyzdyń qasiretine aınalǵan Semeı ıadrolyq synaq polıgonyn jabý, Qazaq KSR-niń Qaýipsizdik keńesin qurý, respýblıkanyń ortalyq jáne jergilikti memlekettik organdaryn mensinbeı, júre tyńdap kelgen, odaqqa baǵynyshty memlekettik kásiporyndar men uıymdardy Qazaq KSR Úkimetiniń basqarýyna berý, elimizdiń altyn jáne almas qorlaryn qurý, syrtqy ekonomıkalyq qyzmetiniń táýelsizdigin qamtamasyz etý týraly Jarlyqtar shyǵaryldy. Munyń ózi Máskeýdegi odaqtyq mınıstrlikterdiń ústemdigin joıyp, elimizdiń shyn mánindegi egemendigine jol ashty.
Bir nazar aýdararlyǵy – egemendik deklarasııasynyń 4-tarmaǵynda «Respýblıkanyń búkil halqy atynan Qazaq SSR Joǵarǵy Sovetiniń is-qımyl jasaýǵa pravosy bar», dep jazylǵan. Bul osy saıası qujatty ázirlegen akademık Salyq Zımanov bastaǵan ult zııalylary parlamenttik respýblıka qurý ıdeıasyn jaqtaǵanyn ańǵartqandaı. Oǵan tuńǵysh Prezıdentti 1990 jylǵy 24 sáýirde Joǵarǵy keńes saılaǵany zańdy negiz bolǵan da edi. Al Nursultan Nazarbaev 1991 jylǵy 1 jeltoqsanda búkilhalyqtyq saılaý arqyly Prezıdent bolyp qaıtadan saılanǵan soń onyń yqpaly arta tústi. Osyǵan oraı, sol jylǵy 16 jeltoqsanda qabyldanǵan «Qazaqstan Respýblıkasynyń memlekettik táýelsizdigi týraly» Konstıtýsııalyq zańnyń 9-babynda: «Respýblıka halqy atynan sóıleý quqy Qazaqstan Respýblıkasynyń Joǵarǵy keńesi men Prezıdentine beriledi», dep jazyldy. Bul elimizdegi parlamenttik bılik endi parlamenttik-prezıdenttik bılik bolyp ózgeretinin bildirgendeı edi. 1993 jyly qabyldanǵan Ata zańda da: «Qazaqstannyń búkil halqy atynan bılik júrgizýge ózderiniń konstıtýsııalyq ókilettigi sheginde Respýblıka Joǵarǵy keńesi men Prezıdentiniń ǵana quqy bar», dep kórsetilgeni de – sonyń aıǵaǵy. Biraq 1993 jylǵy jeltoqsan aıynda on ekinshi shaqyrylymdaǵy Joǵarǵy keńes ózin-ózi taratyp, jańa saılaýǵa deıin barlyq ókilettiligi Prezıdentke berilgeni, al 1995 jylǵy 30 tamyzda ótkizilgen respýblıkalyq referendýmnyń qorytyndysy boıynsha Qazaqstan Respýblıkasy prezıdenttik basqarý nysanyndaǵy memleket bolyp jarııalanǵany málim.
Elimizdegi osyndaı saıası ózgeristerdiń bel ortasynda júrgen akademık Salyq Zımanov: «Ekonomıkalyq daǵdarys, qylmys pen sybaılas jemqorlyq beleń alǵan ótpeli kezeńde kúshti prezıdenttik bılik qajet. Biraq ol tıimdi jumys isteıtin Parlamentsiz eshqashan kúshti ári bedeldi bolmaıdy. Úzdik zańdar – apparattyq «ustahanada soǵylǵan» zańdar emes, Parlamentte týyndap, qabyldanǵan zańdar. О́ıtkeni onda halyqtyq ókildik bar», dep jazdy. Ǵulama ǵalymnyń osy sózi bárin bir adam ǵana sheshetin sýperprezıdenttik bıliktiń eldi jaqsylyqqa bastamaıtynyn meńzegeni anyq. Sondyqtan da qazirgi Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev sýperprezıdenttik júıeden óz erkimen bas tartyp, bıliktiń «Kúshti Prezıdent – yqpaldy Parlament – esep beretin Úkimet» formýlasyn usynǵany, ásirese Parlamenttiń halyq tikeleı saılaıtyn tómengi palatasy – Májilistiń pármenin kúsheıtý sharalaryn qolǵa alǵany kóńilge úmit uıalatady.
