Julynqurtqa arbalǵan órender qoǵamnyń bas aýrýyna aınaldy

Jasóspirim qylmyskerler

2021 jylǵy «Halyq birligi jáne júıeli reformalar – el órkendeýiniń berik negizi» atty Joldaýynda Mem­leket basshysy: «О́skeleń urpaqtyń bolashaǵyna qaýip tóndiretin taǵy bir qater – esirtki zattarynyń, sonyń ishinde sıntetıkalyq esirtkiniń de taralýy. Quqyq qorǵaý organdaryna bul qaterdiń azamattar arasynda, ásirese jastardyń ishinde taralýyna barynsha tosqaýyl qoıýdy tapsyramyn» degen bolatyn. Al ótken jyly «Ádiletti memleket. Birtutas ult. Berekeli qoǵam» atty Joldaýynda sıntetıkalyq esirtki tutynatyndardyń kóbeıýi ult saýlyǵyna zor qaýip tóndirip turǵa­nyn aıta kele: «Qazirgi ahýal óte kúrdeli, sońǵy úsh jylda tárkilengen «sıntetıkanyń» kólemi 10 ese artqan. Ýaqyt ótken saıyn mundaı esirtki arzan ári qoljetimdi bola bastady. Nashaqorlar ony áleýmettik jeli men túrli messendjer arqyly emin-erkin satyp alyp jatyr. Esirtkini tipti úıge ákelip beretinder bar. Bul – asa qaýipti ári aýqymdy áleýmettik kesel» dep atap ótti.

IIM Esirtki qylmysyna qarsy is-qımyl departamenti vedomstvoaralyq úılestirý jáne aldyn alý basqarmasy bastyǵynyń orynbasary, polısııa polkovnıgi Elena Vaganovanyń aıtýyn­sha, qazirgi kúni bul saladaǵy eń ótkir turǵan másele – esirtkini taratýǵa ká­meletke tolmaǵandardyń kóptep ara­lasa bastaýy. «Jyldan-jylǵa esirtki taratqany úshin ustalyp jatqan balalar­dyń qatary artyp keledi. Osy jyldyń ózinde elimizde 18 jasqa deıingi 31 bala ustaldy», deıdi ol.

Aıta ketsek, 2020 jyly elimizde jasós­pirimder jasaǵan 15 esirtki qylmy­sy (onyń 5-i ótkizý) tirkelse, 2021 jyly bul kórsetkish 26 faktige deıin kóbeıgen. 2022 jyly 25 qylmys oryn alǵan. «Bıyl ustalǵan kámeletke tolmaǵan jas­ós­­­pi­rim­derdiń arasynda joǵary oqý oryn­­da­ry­nyń stýdentteri men kolledj oqýshy­lary, sondaı-aq mektep oqýshylary da bar. Bu­nyń barlyǵy birdeı qylmystyq jaýap­ker­shilikke tartylmasa da, quqyq buzý­shylardyń kóbeıý úrdisi máseleniń kúrdeli ekenin ańǵartady», deıdi tártip saqshysy.

Sıntetıkalyq esirtki sergeldeńi

Elena Vaganovanyń aıtýynsha, keıin­gi jyldary sıntetıkalyq esirtkiniń kóptegen túr­iniń paıda bolýy jaǵdaıdy tym ýshyqtyryp jibergen. Buryn nashaqorlar tutynatyn shóp túrindegi esirtki zattaryn ósirý men daıyndaý kóp ýaqytty jáne kútimdi qajet etse, «sıntetıka» óte arzan jolmen ári jyldam jasalýymen erekshelenedi. Sondaı-aq ony daıyndaýǵa arnalǵan komponentterdi zańdy túrde satyp alý múmkindikteriniń bolýy sıntetıkalyq esirtkilerdiń tipti jasóspirimder úshin de qoljetimdiligin arttyrǵan.

Mamandar resmı statıstıka boıynsha elimizde esirtki tutynýshylar sany jyl­­­dan-jylǵa azaıyp kele jatqanyna qara­mas­tan, sıntetıkalyq esirtkige táýel­diler qatary kerisinshe kóbeıgenin aıtyp dabyl qaǵyp otyr. Sıntetıkalyq esirtki neme­se psıhotropty zattar, ásirese jastar arasynda kóp qoldanylady. Birinshiden, ol zattardy alý úshin arnaıy «núktelerge» baryp júrmeı, ınternet arqyly qol jetkizý múmkindigi, ekinshiden, birden «baýrap» alatyn qasıeti ózine táýeldi jastardyń tym kóbeıýine ákep soqtyryp jatyr. Máselen, ótken jyly tipti tanymal «Mad Men» toby jigitteriniń sınte­tıka­lyq esirtki jasap satqany úshin ustalyp, sottalýy bul pálekettiń bet alysy qandaı qorqynyshty ekenin ańǵartsa kerek.

«Jasyryp ketýshi» balany qalaı bilemiz?

Polısııa polkovnıgi Elena Vagano­vanyń aıtýynsha, keıingi jyldary esirtki bıznesine baılanysty «jasyryp ketýshi» degen jańa «qyzmet» túri paıda boldy. Bul qyzmetti kóbine-kóp jasóspirimder atqa­rady. Ol qandaı jumys? Internettegi saýda núkteleri arqyly tutynýshy esirtki satyp alǵannan keıin ony «jasyryp ketýshiler» adam kózi túse bermeıtin bir orynǵa jasyrady da, mekenjaıdy jáne sol orynnyń fotosýretin tapsyrys qabyl­daýshyǵa jiberedi. Ol óz kezeginde tuty­nýshyǵa beredi. Osylaısha, satýshy men tu­tynýshy arasynda tikeleı qarym-qaty­nas­syz-aq saýda-sattyq baılanysy júredi.

– Balanyń «jasyryp ketýshi» bolyp jumys isteı bastaǵanyn, eń aldymen, ata-anasy baıqap ańǵarýy kerek. Onyń birneshe belgisi bolýy múmkin. Máselen, balada artyq aqshanyń paıda bolýy. Sondaı-aq onyń mektepke ýaqytynan erterek ketýi jáne sabaqtan keıin kesh qaıtýy. «Jasyryp ketýshiniń» telefo­nyn qaraý kerek. Onda qalanyń túrli ornynyń sýretteri kóp bolsa, bul da onyń esirtki tasymaldaýshysy ekeniniń belgisi, – deıdi tártip saqshysy.

Mamandar «jasyryp ketýshi» bolyp isteıtin bala erte me, kesh pe bir kúni ózi de nashaqorǵa aınalady degen pikirde. О́ıtkeni tapsyrys berýshiler aldymen oǵan qyzmeti úshin aqsha tólese, keıin eńbegin esirtki dozasymen tóleı bastaıdy. «Osyny satyp, óziń aqshaǵa aınaldyrasyń. Qanshaǵa satam deseń, óziń bilesiń» deıdi. Iаǵnı jasóspirim osy sátten bastap tek «jasyryp ketýshi» ǵana emes, taratýshyǵa da aınalady. Al qolyna esirtki zaty túsken soń jasóspirim onyń dámin kórýi ábden múmkin. Sıntetıkalyq esirt­ki shóp túrindegi esirtkige qaraǵanda adam­dy tez baýraıtynyn eskersek, bir ret bolsyn onyń dámin tatqan adam sol sát­ten-aq táýeldilikke shaldyǵýy ǵajap emes.

Jasóspirimder «jasyryp ketýshi» bolýǵa nelikten asyq? Árıne, eń birinshi sebep – onyń aqshasy. Polısııa polkovnıgi Elena Vaganovanyń aıtýynsha, olarǵa aptasyna osy qyzmeti úshin 250-300 myń teńgege deıin tólenedi eken. Álbette bala túgili, úlken adamdar úshin de qomaqty tabys. Sondyqtan aqshaǵa qunyqqan jasóspirimder «quryqqa» jyldam túsedi.

Qandaı jaza qarastyrylǵan?

Polısııa polkovnıgi Elena Vaganova el turǵyndarynyń kóbi esirtkini taratý qylmysynyń jaýapkershiligi óte aýyr ekenin bile bermeıtinin aıtady. Bul – aýyr­lyǵy jaǵynan memleketke qarsy opa­syz­dyq jasaýdan keıin turǵan qyl­mys. О́ıtkeni esirtki qylmysy úshin adam ómir boıyna bas bostandyǵynan aıyrýǵa deıin­gi jazaǵa tartylýy múmkin. Esirtki taratý – adam óltirýden de aýyr qylmys.

– Biz kóptegen mekemede, sonyń ishinde oqý oryndarynda esirtki qylmysynyń aldyn alýǵa baǵyttalǵan kezdesýler men dárister ótkizemiz. Sonda bul qylmys úshin ómir boıyna bas bostandyǵynan aıyrý jazasy kesilýi múmkin ekenin eske salǵanda, kóp adam muny alǵash estigenderin aıtyp, tańdanyp jatady. Al jasóspirimder esirtki jasyryp ketýdi keıde tipti qylmys dep te sanamaıdy, – deıdi tártip saqshysy.

Elimizde esirtki qylmysy úshin qyl­mys­tyq jaýapkershilik 16 jastan, al esirtki satqany úshin 14 jastan bastalady. Iаǵnı kámelet jasqa tolmaǵan 14-15-tegi jasóspirimder de jaza arqalap, 10-15 jyl ómirin temir tordyń arǵy jaǵynda ótkizýi múmkin. Qylmystyq kodekstiń 297 jáne 299-1 baptarynda olarǵa qandaı jaza taǵaıyndalatyny týraly egjeı-tegjeı jazylǵan.

– Esirtkige qarsy kúres – ishki ister organdarynyń basty mindetteriniń biri. Jylyna bizdiń qyzmetkerler 10 myńdaı aldyn alý is-sharalaryn ótkizedi. Onyń ishinde oqý oryndarynda dáris oqý, ata-analarmen kezdesý, t.b. bar. Biz jas­tar­ǵa esirtkini jasyryp ketý, taratý, esirt­ki saıttaryn júrgizý, kóshege esirtki jarnamalaryn japsyrý nemese graffıtı salý sekildi quqyq buzýshylyqtardyń jaýapkershiligin túsindiremiz. Degenmen tek ishki ister organdary qyzmetkerleriniń is-áreketimen ǵana bul keseldi toqtatý múmkin emes. Oǵan qoǵam túgel atsalysýy kerek, – deıdi Ishki ister mınıstrliginiń ókili.