Marat Qarabaev: Qazaqstan tıimdi geografııalyq pozısııaǵa ıe

– Marat Kárimjanuly, Mem­leket bas­­­shy­sy halyqqa Jol­daýynda álemde ja­ńa ekono­mıkalyq keńistik qalyp­ta­syp jatqanyn aıtty. Budan by­laı kóp­­te­gen aımaqtan Qytaı­ǵa jiberiletin ta­ýar kólemi aıtar­lyqtaı kóbeıetini t­ý­­ra­ly boljamdy da kóldeneń tartty. Osy­­­­­naý taýar aǵynyn halyqaralyq talaptar­ǵa la­­­­ıyq­ty ótkizýge Qazaqstannyń tran­­­­zıt­tik joldary qanshalyqty daıyn?

– Qazir Qazaqstan Eýrazııa qur­lyǵyn­daǵy tranzıttik hab­tyń barlyq baǵyty bo­ıyn­sha ustanymyn kúsheıtýge umty­lyp jatyr. Olardy memlekettik baǵdar­lamamen ushtastyryp, jahandyq bastamalar leginde iri ınfraqurylymdyq jobalardy iske asyrdy. Álemdegi geosaıası jaǵdaılarǵa baılanysty taýarlar men qyzmetterdi jetkizýdiń logıstıkalyq tizbeginde biz oıla­maǵan ózgerister boldy. Osy­ǵan oraı mınıstrlik kólik sala­syn­daǵy saıasattyń tıimdiligin tu­raqty negizde qadaǵalap otyr.

Jyl basynda kólik-logıstı­kalyq ále­ýet­ti 2030 jylǵa deıin damytýdyń jańa tu­jy­­rymdamasy qabyldanyp, iske asy­­ry­la bas­tady. Onyń basty mindeti – tranzıttik júk aǵynyn 40%-ǵa ulǵaı­tý jáne otandyq taýarlar ekspor­tyn tolyq qamtamasyz etý. Tujyrym­dama respýblıkalyq mańyzy bar avtojol­dardy 8 myń shaqyrymǵa deıin jańǵyrtýdy, jergilikti mańyzy bar joldardy 30 myń km-ge deıin jóndeýdi, ınfraqurylymdaǵy tar jerlerdi joıýdy, ótkizý qabiletin art­tyrý­dy, jyljymaly quramdy jańar­­týdy, áýe kemelerin jańar­týdy, óńirlik tranzıttik avıahabtar men shekara ma­ńyndaǵy saýda habtaryn qurýdy kózdeıdi.

Qazaqstan geografııalyq tur­ǵydan tıimdi aımaqta orna­lasqan. Qytaı men Eýropa ara­syn­daǵy 3 qurlyqtyq baǵyttyń ekeýi elimiz arqyly ótedi. Biz ýaq­tyly qabyl­daǵan sharalar Soltústik dáliz­diń qyz­met etýin qamtamasyz etti. Birik­ken kólik-logıstıka kompanııa­sy (BKLK) kon­teı­nerlik servısi Qytaı – Eýropa – Qytaı baǵy­ty boıynsha blok-poıyzdardyń úzdiksiz qozǵalysyn jasady. Qazir Orta dálizdi damytý jumysy júrgizilip jatyr. Biz «mýltımodaldy logıstıkany damy­tý» baǵyty boıynsha da jumysty jan­dan­dyrý­ǵa nıettimiz. Bul eldiń 2030 jyl­ǵa deıin ishki jalpy óniminiń ósýi qosym­sha tabys kózi retinde saýda-kólik áleýe­tin damy­týǵa áser etedi. Ol úshin logıs­tı­kalyq pasport jasap, konteınerleý baǵdar­lama­syn ázirlep, bekitemiz. Sondaı-aq tasymaldaýshynyń termınaldarmen ózara is-qımylyn rettep, aralas tasymaldaý boıynsha zańnamany jetildirýdi (mýltımodaldy tasymaldaý) oılap otyrmyz. Qurastyrý qaıta óńdeý qoımalary men Kólik-logıs­tıkalyq ortalyqty damytý da  bas­ty nazarda.

Bul sharalar mýltımodaldy logıstıkany aıtarlyqtaı ońtaı­lan­dyrady. Onda jyljymaly quramnyń, taýardyń, ulttyq ekspedıtorlardyń qyzmetteri otandyq óndiriske baǵdarlanady. Halyqaralyq arenada áriptes eldermen, qarjy ınstıtýttarymen, uıymdarmen yntymaqtastyqty jolǵa qoıdyq. Endi ınvestısııa tartyp, ınfraqurylymdyq tejegish faktorlardy birlesip joıýǵa jáne ákimshilik úderisterdi ońtaı­landyrý boıynsha jumys júrgizip ja­tyr­myz. Bul mindetterdi iske asyrsaq, tranz­ıt­tik hab retinde qalyp­tasýǵa, po­zı­sııa­myzdy nyǵaı­týǵa múmkindik týady.

Buǵan qosa Memleket basshy­synyń Qytaıǵa resmı sapary aıasynda birqatar mańyzdy qujatqa qol qoıyldy. Ondaǵy Transkaspıı halyqaralyq kólik baǵytyn damytý jónindegi úkimetaralyq kelisimdi atap aıtqan jón. Bul qujat Qytaı – Eýropa qatynasyndaǵy konteınerlik poıyzdar qozǵalysyn damytýdy kózdeıdi. Sondaı-aq Kólik mınıstrligi men QHR-nyń damý jáne reformalar jónindegi memlekettik komıteti arasyndaǵy «Aıagóz-Tachen» temirjolyn salý jobasy boıynsha yntymaqtastyqty birlesip damytý jónindegi ózara túsinistik týraly memorandýmǵa da qol qoıdyq. Bul qujattarǵa sáıkes eki el arasyndaǵy is-qımyldy úılestirýdi qamtamasyz etý­ge jáne vedomstvoaralyq yntymaqtastyq­ty nyǵaıtý jóninde qajetti sharalar qabyldaýǵa nıettimiz.

– Qazir báseke kúsheıip tur. Oǵan tótep berý úshin birqatar mańyzdy máse­leni shuǵyl sheshý kerek. Áýeli Dostyq – Mo­ıynty, Baqty – Aıagóz, Darbaza – Maq­ta­aral baǵytyndaǵy iri temirjol joba­lary men Almatyny aınalyp ótetin temir­­jol jelisin júzege asyrý kerek. Atalǵan baǵyttar­daǵy jol josparda beki­til­gen ýaqyt­ta aıaqtalyp, paıdalanýǵa berile me?

– Búginde Baqty – Aıagóz baǵy­tyn salý arqyly Qazaqstan – Qytaı shekarasynda úshinshi temirjol ótkeliniń ashylýy pysyqtalyp jatyr. Jobany iske asyrý QHR men Qazaqstan arasyndaǵy temirjol baǵyty boıynsha ótkizý qabiletin taǵy 20 mln tonnaǵa arttyrýǵa múmkindik beredi. 272 shaqyrymdy quraıtyn joba­nyń qurylysy 2024-2025 jyldarǵa jospar­lanǵan. Al Dostyq-Moıynty ýchaskesinde ekinshi jol salý 2022 jyldan 2025-ke deıin jalǵasady. Onyń uzaqtyǵy 836 km. Bul joba tolyq iske asqanda joldyń ótkizý qabileti 5 esege deıin artady. Qazir jer tósemin salý boıynsha jumystar atqaryldy. Rels-shpal toryn tóseý, sý ótkizgish qubyrlar men kópirlerdi montajdaý jumystary júrgizilip jatyr.

Almaty stansalarynyń temir­jol torabynan aınalyp óte­tin temir­jol jelisiniń qurylysy kele­si jyly aıaqtalady. Onyń uzyn­­­dy­ǵy – 74 km. Bul joba júzege as­qan­­da júkti tasymaldaý ýa­qyty 24 saǵat­­qa qysqaryp, Alma­ty temir­jol to­raby­na túsetin júkte­me 40%-ǵa deıin tómen­deıdi. Dar­baza – Maq­taaral jańa jelisiniń qury­lysy 2024-2025 jyldarǵa jospar­lanyp otyr. Bul temirjoldyń uzynd­y­ǵy 152 km bolady. Osy jol­d­yń О́zbek­stan baǵytyndaǵy ótkizý qabileti 10 mln tonnaǵa deıin ulǵaıady.

– Memleket basshysy «Qazaq­stan temir jolyn» tolyq­qandy kólik-logıs­tıka kom­panııa­sy etip qaıta qurýdy tap­syr­­ǵany es­te. Ulttyq temirjol kom­pa­nııa­syn qaıta qurý qaı deń­geıde?

– Prezıdenttiń byltyrǵy Jol­daýynda «Qazaqstan temir jolyn» kólik-logıs­tı­kalyq korporasııaǵa aınaldyrý tapsyryldy. Byltyrǵy qazan aıynda Premer-mınıstr Úkimet otyrysynda QTJ-ny trans­formasııalaý modelderin qaraý kezin­de kompanııanyń qoldanystaǵy qury­ly­my sheńberinde logıstıka blogin kú­sheıt­ýge baǵyttalǵan nusqany ma­quldaý tý­raly sheshim qabyldandy. Al 22 qa­rashada Úki­met mınıstrlikpen jáne «Samu­ryq-Qazyna» ulttyq ál-aýqat qorymen kel­isim boıynsha tıisti jol kartasyn bekitti.

Bıylǵy mamyrda KTZ Express AQ jáne PSA kpmc Ltd birles­ken kásiporny quryldy. Onyń negizgi mindeti – Transkaspıı halyq­aralyq kólik baǵytyn damytý jáne sıfrlyq saýda dálizin qurý. Abu Dhabi Ports Group-pen ynty­maqtastyq týraly memorandým­ǵa qol qo­ıylyp, qazirgi ýaqyt­ta birlesken kásip­oryn qurý bo­ıynsha jumys júrgizilip jatyr. Budan bir aı buryn sıfrlyq kólik-logıstıkalyq servısterdi, port jáne termınaldyq qyzmetterdi damytý maqsatynda Shandong Port Group-pen yntymaqtastyq týraly memorandýmǵa qol qoıylǵan. Sondaı-aq Sıan qalasynda QHR-da el úshin strategııalyq mańyzdy júk termınalynyń ashylýyn atap ótpeýge bolmaıdy. Bul port Ortalyq Azııaǵa, Eýropa, Túrkııa men Iranǵa tikeleı kon­teı­nerlik poıyzdardy jóneltýdiń negizgi habyna aınalady. Oǵan qosa QTJ Býdapesht qalasynda keńse ashý boıynsha jumys júrgizdi. Kózdelgen basty mindet – Qara teńiz porttarynan Eýropadaǵy belgilengen stansalarǵa deıingi sońǵy mıldi uıymdastyrý, Qazaqstan, Ortalyq Azııa jáne Qytaıǵa jóneltý úshin Eýro­padaǵy júkterdi shoǵyrlandyrý.

Sondaı-aq halyqaralyq kólik baǵyt­taryn damytý maqsatynda birlesken kásiporyndar qurý jumysy júrgizilip jatyr. Sáýir aıynda «RJD Logıstıka», KTZ Express jáne «Túrik­menstan KLO» arasynda Soltús­tik-Oń­tústik kólik dálizin damytý úshin bir­­lesken kásiporyn qurý týraly mem­oran­­dýmǵa qol qoıyldy. Qazir TMTM baǵy­tyn damytý úshin Ázerbaıjan, Grýzııa temir­joldarymen birlesken kásiporyn qurý jumystary qolǵa alyndy. Jalpy, QTJ transformasııasyn eki kezeńge bólýge bolady. Osy jyldyń sońyna deıingi merzim – birinshi kezeńde tranzıt pen eksporttyń ósýine jaǵdaı jasaý kózdelgen. Al ótken jyly jáne bıyl «Qazaqstan temir joly» júk aǵyn­daryna taldaý júrgizip, halyqaralyq kompanııalarmen qarym-qatynas ornatty, shetelde aktıvter jelisin damytýǵa kiristi. Kelesi kezeńde salynǵan marshrýttarda tranzıttik, eksporttyq júkterdiń turaqty ósýi basty nazarda bolady. Bul rette Qazaqstan arqyly ótetin dálizderdi damytý jumystary jalǵasady.

– Tranzıttik áleýetti nyǵaıtý isinde Trans­kaspıı baǵdary aıryqsha ról atqa­rady. Aldaǵy ýaqytta osy dáliz arqy­ly tasymaldanatyn júk kólemi 5 esege artýy múmkin. Bul úshin Qytaı, Ázer­baıjan, Grýzııa, Túr­kııa sııaqty serik­tes memlekettermen birge kúsh ju­myl­dyrý qajet. Atal­ǵan eldermen jumysty úıles­tirý isi júr­gizi­lip jatyr ma? 

– Aldaǵy qarasha aıynda halyqaralyq arenada Orta dáliz ataýyna ıe bolǵan Transkaspıı halyqaralyq kólik baǵytyna 10 jyl tolady. Barlyq eldiń ortaq kúsh-jigerimen 2017 jyldan bastap dálizge Azııa men Eýropa arasyndaǵy tranzıttik, eksporttyq júkteri bar vagondar men konteınerler úshin bekitilgen mólsherlemeler boıynsha Qytaı – Qazaqstan – Ázerbaıjan – Grýzııa – Túrkııa – Eýropa elderi baǵyty boıynsha turaqty mýltımodaldy kólik servısi jolǵa qoıyldy. Qazir Orta dáliz ózin Eýrazııa keńistigindegi Soltústik dálizge Azııa men Eýropa arasyndaǵy bas­ty bala­ma baǵyt retinde tanyla bastady. Dáliz­diń ótkizý qabileti – jylyna 6 mln ton­na. Onyń ishinde 80 myń konteıner bar. Onyń jalpy uzyndyǵy – 6 180 km.

Osy kezde marshrýt boıynsha óńdeý jáne tasymaldaý merzimi ótken jylǵy 38-53 kúnnen 19-23 kúnge deıin qysqardy. Endigi maqsatymyz – jetkizý merzimin 14-18 kúnge deıin qysqartý. Al Qazaqstan aýmaǵy boıynsha jol júrý ýaqytyn 5 kúnge deıin azaıtý josparlandy. Geosaıası oqıǵalar men logıstıkalyq tizbekterdiń qaıta qurylýyna baılanysty Orta dáliz Soltústik dálizge balama retinde erekshe rólge ıe boldy. Qazir bul kólik dálizin damytýdyń oń nátıjelerin baıqap otyrmyz. О́tken jyldyń qorytyndysy bo­ıynsha Orta dáliz baǵyty boıynsha júkterdi tasymaldaý kólemi eki ese ulǵaıǵan.

Osy jyldyń 8 aıynda júk tasymaldaý kólemi 85%-ǵa ósip, 1,74 mln tonnany qurady. Jyldyń sońy­na deıin bul kórsetkishti 3,5 mln tonnaǵa deıin jetkizý jos­par­da bar. Júk tasymaldaý kólemi­niń kúrt ósýimen kólik ınfra­qu­ry­lymyna túsetin júkteme de ósti. Bul jumys barysyna áser etip, marshrýttaǵy «tar» jerlerdi anyq­tady. Sondyqtan ótken jyldyń 25 qarashasynda Aqtaý qalasynda Qazaqstan, Ázerbaıjan, Grýzııa, Túrkııa Kólik jáne Syrtqy ister mınıstrleri «2022-2027 jyldarǵa arnalǵan Orta dálizdegi «tar» jerlerdi joıý jáne damytý bo­ıynsha jol kartasyna» qol qoıdy. Búginde atalǵan seriktes memlekettermen birlesip, Jol kartasyn iske asyrý aıasynda sharalar qabyldap jatyrmyz. Qazaqstan óz tarapynan Aqtaý porty bazasynda «konteınerlik hab» qurý, Dostyq – Moıynty ýchaskesinde ekinshi temirjol salý jáne Almaty stansasyn aınalyp ótetin temirjol jelisin, Mańǵystaý oblysynda keme jasaý zaýytyn salý sııaqty iri jobalardy iske asyrý josparly jumystaryn júrgizip keledi.

Atalǵan josparlardy júzege asyrý Azııa men Eýropa arasyndaǵy saýdaǵa oń áser etetini sózsiz. Endi jyl sońyna deıin «tar» jerlerdi joıý boıynsha jol karta­laryn ózektendirip, olarǵa tolyqtyrý en­gizýdi kózdep otyrmyz. Qazaqstan men Grý­zııa arasyndaǵy jol kartasyna 24-25 qa­zanda Tbılısı qala­synda ótken Ji­bek joly fo­rýmynyń aıasynda qol qo­ıyl­dy. Al Qazaqstan, Ázerbaıjan, Túr­­kııa arasyndaǵy jol kartasyna 2-3 qa­ra­shada Túrki memleketteri uıymynyń sam­mıti aıasynda qol qoıý josparlanǵan. Jalpy, mar­shrýttyń barlyq qatysýshysy úderister­di damytý jáne jaqsartýda bel­sendi jumys júrgizip keledi. Bul Orta dáliz bo­ıyn­daǵy barlyq elge orasan paıdasyn tıgizedi.

– Marat Kárimjanuly, avto­joldarda oryn alǵan keleń­sizdikterdi Memleket bas­­shy­sy tizip aıtty. Sóıtip, jyl sońy­na de­ıin osy kemshilikterdi joıý qajettigin eskertti.

– Prezıdent Joldaýy­nyń aıasynda júktelgen tapsyrmalardy oryndaý maqsatynda jol salý sapasyn jaqsartý úshin mınıstrlik júıeli sharalar men jańa tásilderdi ázirlep jatyr. Eń aldymen, tapsyrmaǵa sáıkes Bas prokýratýra Avtomobıl joldary komıtetiniń, «QazAvtoJol» UK» AQ jáne jergilikti atqarýshy organdardyń 10 jyl kezeńindegi qyzmetin tekserdi. Avtomobıl joldaryn salý, rekonstrýksııa­laý, jóndeý jáne kútip ustaý kezinde zańnamanyń saqtalýy jiti taldandy. Nátıjesinde, 300-den asa buzýshylyq anyqtaldy. Onda qarajatty maqsatsyz paıdalaný, jobalardyń smetalyq qunyn arttyrý jáne sapasyz materıaldardy paıdalaný sııaqty olqylyqtar anyqtaldy.

Endi avtojol jobalaryn jú­ze­­ge asyrý kezinde júıeli bu­zý­­shylyqtardy boldyr­maý maq­satynda Bas prokýratýramen birlesip, avtojol salasyn odan ári jań­ǵyrtý jáne reformalaý jónindegi jol kartasy qabyldan­dy. Atalǵan qujat birqatar negiz­gi is-sharany qamtıdy. Sonyń biri – FIDIC qaǵıdattaryn paıdalanyp, jobanyń basynan aıaǵy­na deıin júrgizilýin qamtama­syz etetin jumys kelisimsharttary engiziledi. Atalǵan kelisimsharttar arqyly jol ýchaskelerin jobalaý, iske asyrý men paıdalaný úshin bir ǵana uıym jaýapty bolady. Bul óz kezeginde jobalardy iske asyrýdyń kesheýildeýine, jobalyq qujattamany túzetýge jáne ózge de jaǵymsyz saldarǵa sebepshi bolǵan qury­lysqa qatysýshylardyń arasyndaǵy jaýap­­ker­shilikti bir-birine silteı salýyna jol bermeıdi. Sondaı-aq tapsyrys berý­shiniń atynan nysanda negizgi sheshimder qabyl­daı­tyn jáne olardyń saldary úshin jaýap beretin ınjenerdiń róli kúsheıtiledi.

Baqylaýdy qatańdatýdyń taǵy bir sharasy – sapany baqylaýdyń biryńǵaı res­pýblıkalyq júıe­sin engizý. Shara respýb­lıka­lyq jeliniń ǵana emes, jergi­likti mańyzy bar barlyq iske asyrylatyn avtojol jobasyn tolyq qamtýǵa múmkindik beredi. Salany reformalaýda memlekettik tapsyrma negizinde jergilikti avtojol sapasyna saraptama jasaý jumysyn júrgizýge, atap aıtqanda Sapa ortalyǵyn qarjylandyrý bóliginde zańnamalyq aktilerge tıisti túzetýler engizildi.

Memleket basshysy Joldaýda avtomobıl joldary salasyndaǵy jańa normatıvtik qujattardy qabyldaýdy qadap tapsyrǵan edi. Búgingi tańda avtojol salasy­nyń normatıvtik bazasyn qaıta qu­ry­lymdaý jáne ózektendirý aıasyn­­­da «QazjolǴZI» AQ-da 400-den asa MEMST, 200-ge jýyq QR ST jáne 277 vedomstvolyq qujat qaı­ta qa­raldy. Avtojol salasynda

1 200-ge jýyq normatıvtik qujat bazasy qalyptasqan. Bulardyń quramynda salalyq jáne basqa salalarmen baılanysty qujattar da bar. Jyldyń sońyna deıin barlyq normatıvtik-tehnıkalyq qujattamanyń 30%-yn óńdeý kózdelgen. Al 2026 jyl­dyń sońyna deıin barlyq norm­atıv­tik qujattama retke keledi. Onda qoldanýǵa óte yńǵaıly Infojol aqparattyq júıesi qurylyp, iske qosyldy. Alaıda normatıvtik-tehnıkalyq qujattamanyń sany men olardy ártúrli memleket­tik organdar ázirleıtinin jáne bekitetinin eskersek, qarama-qaıshylyqtar men olqylyqtar jınalady. Bul normatıvterdiń tájirıbede qol­danylýyna teris áser etedi.

– Áńgimeńizge rahmet.

Áńgimelesken –

Nurbaı JOLShYBAIULY,

«Egemen Qazaqstan»