О́zekti máselelerdi qamtyǵan saýaldar

Kásiporyndardaǵy apat qashan tyıylady?

Palata otyrysynyń kún tártibine sáıkes depýtattar «Astanada Dúnıejúzilik densaýlyq saqtaý uıymynyń Eýropalyq óńirlik komıtetiniń jetpis úshinshi sessııasyn uıymdastyrý týraly Qazaq­stan Respýblıkasynyń Úkimeti men Dú­nıe­júzilik densaýlyq saqtaý uıymy ara­syn­da­ǵy kelisimdi ratıfıkasııalaý týraly» zańdy qarap, maquldady.

«Dúnıejúzilik densaýlyq saqtaý uıymy – jahandyq mańyzy zor, bedeldi ha­lyqaralyq ınstıtýttardyń biri. Búgin maquldanǵan zań Qazaqstan Res­pýb­lıkasy men osy uıym arasyndaǵy yntymaqtastyqty odan ári nyǵaıta túsedi. Sondaı-aq Eýropalyq óńirlik komıtetiniń sessııasynda qabyldanǵan sheshimder otandyq medısına salasynyń damýyna da oń áserin tıgizedi dep se­ne­miz», dedi Máýlen Áshimbaev.

Sonymen qatar otyrys kezinde senatorlar depýtattyq saýaldaryn joldady. Senator Sergeı Ershov Premer-mınıstrdiń atyna joldaǵan depýtattyq saýalynda elimizdiń ónerkásip qaýip­siz­digindegi júıeli máseleler týraly aıtyp berdi. Onyń málimdeýinshe, «Ar­se­lorMıttal» kásipornynda apattar júıeli túrde bolyp keledi. Qaıǵyly oqıǵalardyń negizgi sebepteriniń biri – eskirgen jabdyqty paıdalaný.

«ArselorMıttal Temirtaý» AQ ju­mys istegen jyldary kómir qabattaryn aldyn ala gazsyzdandyrý boıynsha jumystardy tıisti deńgeıde júrgizbegen. Bul – qaıǵyly oqıǵalardyń bas­ty sebebi. О́tken ǵasyrda shyǵarylǵan qural-jabdyqtar áli de qoldanylady. Tozǵan jabdyq jumysshylardyń ómirine jáne densaýlyǵyna qaýip tóndiredi. Búgingi tańda kóptegen ónerkásiptik kásiporynnyń ıeleri jabdyqty aýys­tyrýǵa aqsha únemdeýdi kózdep, baqy­laý­shy organdar talap etetin ónerkásiptik qaýipsizdik saraptamasyn júrgizýmen shekteledi. Osyǵan baılanysty óner­ká­sip­tik qaýipsizdik salasyndaǵy ýákiletti organǵa qaýipti óndiristik nysandardy jańartý men tehnıkalyq qaıta ja­raq­­­tan­dyrýdyń jıyntyq josparyn kelisý, sondaı-aq kásiporyndardyń ony ýaqtyly oryndaý jónindegi mindetin bekitý fýnksııasyn berý oryndy dep sanaımyz», dedi S.Ershov.

Depýtat sonymen qatar búgingi tańda ónerkásip qaýipsizdigi salasyndaǵy ón­di­ris­tik baqylaýdy óndiristik baqylaý qyzmetiniń qyzmetkerleri atqaratynyn atap ótti. Sebebi olar jeke óndiristik baqylaý qyzmetiniń qyzmetkerleri emes, ká­siporynnyń basqa qyzmetterinde ju­mys isteıdi.

«Qazirgi ýaqytta qoǵamda atalǵan tra­ge­dııaǵa kináli adamdardy qylmystyq jaýapkershilikke tartý qajettigi týraly másele oryndy kóterilip otyr. Tájirıbe kórsetkendeı, búginde qaýpi joǵary sa­la­larǵa qatysty memleket tarapynan qatań baqylaý qajet. Osyndaı qaıǵyly oqı­ǵalarǵa kináli adamdar jazanyń jum­saq túrimen qutylyp ketpeýi kerek. Qylmystyq zańnama normalary óner­ká­siptik qaýipsizdikti qamtamasyz etýdiń tıimdi quralynyń birine aınalýǵa tıis», dedi senator.

Arhıvterde qordalanǵan másele kóp

Elimiz boıynsha arhıv qoımalarynyń tolý kórsetkishi 90 paıyzdan asady. Keıbir óńirlerde 100 paıyzǵa tolyp qalýyna baılanysty qujattar saqtaýǵa qabyldanbaıdy. Senat depýtaty Darhan Qydyráli osy másele týraly aıtty. Se­nator Premer-mınıstrge joldaǵan de­pý­­tattyq saýalynda sa­la­da máseleler jet­kilikti ekenin jáne olardy shuǵyl sheshý qajet ekenin atap ótti. Onyń aıtýynsha, muraǵat basqar­ma­larynyń 98 paıyzy zańnama talaptaryna sáıkes kelmeıtin ǵımarattarda ornalasqan.

«2022 jyly qańtar aıynda Almaty, Taldyqorǵan, Qyzylorda, Taraz qalala­ry­nyń salalyq arhıvteri otqa orandy. Túrli apattar men tótenshe oqıǵalar bolǵan jaǵdaıda qujattardy evakýa­sııa­laıtyn arnaıy oryndar múlde joq», dedi senator. Sondaı-aq elde 229 mem­le­kettik jáne arnaıy muraǵat jumys isteıtinin atap ótti. Olar kásibı kadr­lar­dyń jetispeýshiligin qatty sezinedi. О́ńirlerde kadrlar aýysymy 50 paıyzdy quraıdy. Jalaqy az, júkteme kóp bolǵandyqtan maman turaqtamaıdy.

«Arhıv salasyndaǵy ahýaldy saralaı kele tómendegideı saýaldar týyndaıdy. Arhıvterdi tıisti ǵımarattarmen qamtamasyz etý baǵytynda qandaı ju­mys­tar atqarylyp jatyr? Tótenshe jaǵdaılarda arhıvterdi evakýasııalaıtyn oryndar men naqty pysyqtalǵan jospar bar ma? О́ńirlerde, onyń ishinde jańadan qurylǵan oblystarda arhıv salasyn damytý úshin respýblıkalyq bıýdjetten transfertter bólý kózdelgen be?» dedi senator.

О́ńdeý ónerkásibindegi túıtkilder

Senator Súıindik Aldashev elimizdegi óńdeý ónerkásibiniń ózekti máselelerin kóterdi. Ol О́nerkásip jáne qurylys mınıstrine joldaǵan depýtattyq saýalynda joǵary qaıta bólý klasterin qurý jónindegi 15 iri joba boıynsha mınıstr­­lik jumysyndaǵy kemshilikterdi atap kórsetti. Senator sarapshylar men óner­kásip mamandarymen kezdesýler barysynda serpindi jobalardy iske asyrýda úsh másele bóligi anyqtalǵanyn atap ótti. 

«Birinshiden, kásiporyndarǵa jetki­lik­ti kólemde jáne tıisti baǵadaǵy shıki­zat­ty jetkizý, sondaı-aq olardy qajetti resýrstarmen qamtamasyz etý máselesi kúrdeli. Normatıvtik baza jetildirýdi talap etedi. Búgingi tań­da otandyq óndiriste qaıta óńdelgen ım­porttyq shıkizat pen komponentter áli de basym ekeni belgili. Qoldanystaǵy «О́nerkásiptik saıasat týraly» zań Memleket basshysynyń Qa­zaq­stan taýar óndirýshilerin shı­ki­­zatpen qam­tamasyz etý jónindegi tap­syr­ma­sy­nyń oryndalýyna yqpal ete almaıdy», dep atap ótti S.Aldashev.

Problemalardyń ekinshi bóliginde iske asyrý máseleleri, onda ozyq tehnologııalardy qoldaný, qarjylandyrý kózderi men joba operatorlaryn anyqtaý qamtylǵan. Úshinshi bólikte el ekonomıkasyna qajetti ónimdi aıqyndaý, ónimdi eksportqa tasymaldaý jáne ótkizý sııaqty marketıngtik problemalar belgilendi. «Sizden jobalardy josparlaý jáne iske asyrý barysynda joǵaryda atalǵan bazalyq, iske asyrý jáne marketıngtik máseleler qalaı azaıtylady degen su­raqqa jaýap berýińizdi suraımyz. Sena­torlarda Úkimet 15 serpindi jobany júzege asyrýǵa daıyn ba degen suraq týyndap otyr», dedi senator.

Rezervtik qýat kózi kerek

Keıbir aýrýhanalarda rezervtik jaǵdaıda iske qosylatyn elektr qýaty joq. Senator Janna Asanova Densaýlyq saqtaý mınıstrine joldaǵan depýtattyq saýalynda mundaı jaǵdaıda jansaqtaý bólimindegi jáne operasııa  jasaý bólmesindegi adamdardyń qaza bolýy múm­kin ekenin aıtty.

Depýtat 29 qazanda Astanada birneshe saǵat boıy elektr qýaty bolmaı qalǵanyn eske saldy. Qosalqy transformator stansasyndaǵy apat saldarynan qalanyń bir bóliginde elektr qýaty bolmaı qaldy. Onyń ishinde aýrýhanalar da bar.

«Dárigerler kún saıyn ártúrli arnaýly tehnıkany paıdalana otyryp, úlkender men balalardyń ómiri úshin operasııa ústelinde arpalysqa túsedi. Júzdegen pasıent jansaqtaý bóliminde, keıbiriniń ókpesine mehanıkalyq jeldetý apparaty qosylyp tur, endi biri gemodıalız sekildi aǵzalar ómirin jasandy túrde qoldaýǵa arnalǵan qurylǵyǵa táýeldi bolyp otyr. Medısınalyq tehnıkanyń bári jumys isteýi úshin elektr energııasy árqashan kerek. Ol bolmaǵan jaǵdaıda pasıentterdiń ómirin saqtap qalý nemese qoldaý kórsetý múmkin emes. Sondyqtan aýrýhanany rezervtik qýat kózimen jab­dyq­taý mindetti talap bolyp otyr», dedi J.Asanova.

Depýtat klınıkalar men stasıonarlarda, onyń ishinde shalǵaıdaǵy aýyldyq jerlerde avtomatty túrde úzdiksiz qýat beretin generatorlardyń bolýyn tekserýdiń mańyzdylyǵyn atap ótti. Úzdiksiz qýat beretin avtomatty generatordy aýystyrý nemese ol joq bolǵan jaǵdaıda satyp alý úshin qarjy bólý kerek, al densaýlyq saqtaý mekemeleriniń basshylary aýrýhanalardy elektrmen úzdiksiz qýat kózimen qamtamasyz etýdi, generatorlardyń jaramdylyǵy men generatorǵa arnalǵan otynnyń bolýyn baqylaýdy kúsheıtýge tıis.

Azyq-túlik qaýipsizdigi alańdatady

Elimizge sheteldik ónimderdi ımporttaý jalǵasyp keledi, al ózimizdiń tamaq ónimderimizdi óńdeýdi damytýǵa nıetimiz joq. Senator Talǵat Júnisov Premer-mınıstrdiń atyna joldaǵan depýtattyq saýalynda Qazaqstannyń azyq-túlik qaýipsizdigi máselelerin kóterdi.

Ol Prezıdenttiń  halyqqa   Joldaýynda úsh jyl ishinde agroónerkásip keshenindegi qaıta óńdeletin ónimniń úlesin 70 paıyzǵa deıin ulǵaıtý mindeti tapsyrylǵanyn eske saldy. Senatordyń pikirinshe, bul mindetti iske asyrý úshin ǵylym men bıznestiń kúsh-jigerin biriktirý qajet.

«Elimizde azyq-túliktiń negizgi túr­­leri boıynsha atap aıtqanda, irim­shik­ter men súzbe, shujyq ónimderi, qus eti men taǵamdyq qosalqy ónimder, sary maı, qant, jemis-kókónis kon­ser­vileri jáne maı ónimderi boıyn­sha ımporttyń deńgeıi joǵary. Ǵylym bıznespen bir­lesip ımportqa táýel­dilik deńgeıin tó­men­detýdi, tamaq ónim­deriniń assor­tı­mentin molaıtýǵa múm­kindik beretin ozyq sheteldik tehnologııalardy transfert­­teý jónindegi usynystardy qaraýy qajet», dep atap ótti senator.

Depýtattyń pikirinshe, agroónerkásip kesheninde bastapqy óndiristen joǵary qaıta bólý ónimderin shyǵarýǵa naqty serpilis jasaý úshin elimizdegi qaıta óńdeý jáne tamaq ónerkásibin ǵylymı-tehnologııalyq damytýdyń keshendi baǵdarlamasy kerek, ol úshin birqatar máseleni jedel sheshý qajet.

«Mal soıý, sút, jemister men kó­kónisterdi óńdeýge arnalǵan shaǵyn meha­nıkaly jabdyqtardyń shaǵyn serııaly óndirisiniń kishi klasterin jasaý kerek. Elimizdiń agroónerkásip salasyndaǵy bilikti mamandar sanynyń ósýin qamtamasyz etý ótkir másele bolyp otyr. Baǵdarlamalyq-nysanaly qarjylandyrý, óńirlik baǵdarlamalar, Ǵylym qory, Dúnıejúzilik damý banki baǵdarlamalary aıasynda aýyl sharýa­shy­lyǵy shıkizatyn qaıta óńdeýdi qar­jylandyrýdy ulǵaıtý jáne taǵy basqa da sharalar arqyly ony ǵylymı turǵyda qamtamasyz etý deńgeıin kóte­rýdiń mańyzy erekshe. Sondaı-aq eli­mizdiń azyq-túlik jáne qaıta óńdeý óner­kásibi boıynsha kadrlyq jáne ǵylymı áleýetin damytý úshin jyl saıyn salalyq ǵylymı zertteý ınstıtýttarynda PhD daıarlaý jóninde nysanaly granttardy bekitý qajet», dedi senator.