Uly mıssııamyz – ulttyq memleket ornatý

Osyǵan oraı, «Biz endi monoult, monoulttyq memleket boldyq pa?», degen saýal qoıyp jatqan aǵaıyndar da bar. Bul suraqqa Ýıkıpedııadan: «Ulttyq memleket kóp ultty memleketke qarama-qarsy monoetnostyq, monoulttyq memlekettiń sınonımi retinde qarastyrylýy múmkin», degen jaýap taptyq. Al 2007 jyly Astana qalasyndaǵy júıeli zertteý­ler ınstıtýty shyǵarǵan «Saıası túsindirme sózdikte»: «Ulttyq memleket – qandaı da bir etnostyń, ult­tyń tarıhı qalyptasqan otanynda qurylǵan, ulttyń egemendigin bil­diretin memleket. Ulttyq memle­ket qurý – qoǵamdyq damýdyń asa mańyzdy úrdisteriniń biri. Tek ult­tyq memleketter halyqaralyq qaty­nastardyń tolyqqandy sýbek­tileri retinde ómir súre alady degen pikir qalyptasqan. Ulttyq emes memleketter tolyqqandy bolyp eseptelmeıdi. Olar ne ulttyqqa aınalýy kerek, ne ómir súrýin toqtatýy kerek», dep jazylǵan eken.

Bul rette Egemendik deklarasııa­syn ázirlegen akademık Salyq Zı­manov bastaǵan zańǵar tulǵaly ult qaıratkerleriniń kemeńgerligi men eren eńbegin asa rızashylyqpen eske alyp, asqaq rýhyna taǵzym etý – paryzymyz. Sebebi olar ultymyzdyń óz jerinde azshylyq bolyp otyrǵanyna qaramastan, atalǵan deklarasııaǵa: «Qazaq KSR-i ulttyq memlekettigin saqtaý, qorǵaý jáne nyǵaıtý jóninde sharalar qoldanady» degen qaǵıdany asqan tabandylyqpen engizdi. Sol úshin Joǵary Keńestegi elimizde ult­tyq emes, azamattyq qoǵam orna­týdy usynǵan «Demokratııalyq Qa­zaqstan» depýtattar tobymen qyzý pikirsaıysqa túsip, óz ustanymdaryn bilimdarlyqpen qorǵaı bildi. Máse­len, depýtat, akademık Sultan Sar­taevtyń: «Ulttyq memleket azamattyq qoǵamǵa, ıaǵnı quqyqtyq memleketke qaıshy kelmeıdi. Máselen, Anglııa – kuqyqtyq memleket. Alaı­da ol – aǵyl­shyndardyń ulttyq memleketi. Sondaı-aq Fransııa, Ispanııa, Japo­nııa jáne basqa kóptegen ulttyq negiz­degi quqyqtyq memleketti mysal­ǵa kel­tirýge bolady. Biz de osy mem­le­ketterdiń úlgisinde ózimizdiń ege­men­di, ulttyq respýblıkamyzdy damytyp, kórkeıtetin bolamyz», degen ta­rı­hı sózi jadymyzda saqtalyp qal­dy.

Egemendik deklarasııasynyń ne­gi­zinde 1993 jyly qabyldanǵan Ata zańnyń preambýlasynda: «Biz, Qa­zaqstan halqy, dúnıejúzilik qoǵam­dastyqtyń ajyramas bóligi bola oty­ryp, qazaq memlekettiliginiń bul­jymastyǵyn negizge ala otyryp, adam quqyǵy men bostandyǵynyń ba­sym­dyǵyn tanı otyryp, demokra­tııalyq qoǵam men quqyqtyq memleket qurýǵa bekem bel baılap, aza­mat­tyq tatýlyq pen ultaralyq keli­simdi, ózimiz úshin jáne óz urpaq­ta­rymyz úshin laıyqty ómirdi qam­ta­­masyz etýdi qalaı otyryp, osy Kons­tıtýsııany qabyldaımyz», dep taıǵa tańba basqandaı etip jazyldy. Bul Qazaqstannyń ulttyq memleket ekendigin zań júzinde jarııa­laý bolyp tanyldy. Al 1995 jy­ly respýblıkalyq referendýmda qabyldanǵan Ata zańnyń pream­bý­lasynda: «Biz, ortaq tarıhı taǵ­dyr biriktirgen Qazaqstan hal­qy, baıyrǵy qazaq jerinde memle­ket­tilik qura otyryp, ózimizdi er­kin­dik, teńdik jáne tatýlyq murat­­tary­na berilgen beıbitshil azamat­tyq qoǵam dep uǵyna otyryp, dúnıe­jú­zi­lik qoǵamdastyqta laıyqty oryn alýdy tileı otyryp, qazirgi jáne bolashaq urpaqtar aldyn­daǵy joǵa­ry jaýapkershiligimizdi sezi­ne otyryp, ózimizdiń egemendik qu­qyǵy­myzdy negizge ala otyryp, osy Kons­tıtýsııany qabyldaımyz», dep «juqa­lańqyrap» jazylǵanymen, onyń astarynda da ulttyq memleket uǵymy jatyr. Taǵy bir aıta keterlik jaıt – 1993 jylǵy Konstıtýsııadaǵy «Qa­zaq­stan Respýblıkasynda memle­ket­tik til – qazaq tili. Orys tili ult­­­ara­lyq qarym-qatynas tili bolyp tabylady» degen qaǵıda jańar­tylǵan Ata zańda: «Qazaqstan Respýb­lıkasyndaǵy memlekettik til – qazaq tili. Memlekettik uıymdarda jáne jergilikti ózin ózi basqarý organdarynda orys tili resmı túrde qazaq tilimen teń qoldanylady», dep ózgertilip, keleshekte respýblıkamyzda qazaq tiliniń etnosaralyq qarym-qatynas tiline aınalýyna jol ashyldy. Sonyń negizinde Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev óziniń «Syndarly qoǵamdyq dıalog – Qazaqstannyń turaqtylyǵy men órkendeýiniń negizi» atty alǵashqy Joldaýynda: «Qazaq tiliniń memlekettik til retindegi róli kúsheıip, ultaralyq qatynas tiline aınalatyn kezeńi keledi dep esepteımin. Biraq mundaı dárejege jetý úshin bárimiz dańǵaza jasamaı, jumyla jumys júrgizýimiz kerek», dedi.

Jalpy, ulttyq hám monoulttyq memleketti anyqtaýdyń ólshemshart­tary zańnamalyq turǵyda bekitilme­gen eken. «Freedom House» halyq­aralyq uıymy monoulttyq memleket – halqynyń keminde úshten ekisi bir etnosqa jatatyn memleket dep sanaıdy. Reseıdiń geografııa páni oqýlyǵynda tıtýldy ulty barlyq halqynyń 90 pa­ıyzynan asatyn mem­leket – bir ulttyq memleket dep kórsetilgen. Keıbir zertteýshilerdiń piki­rinshe, halqynyń 95 paıyz­dan astamyn bir ult quraıtyn eldi ǵana monoultty memleket dep sanaý­ǵa bo­la­dy. Mundaı memleketke Alba­nııa, Armenııa, Bangladesh, Brazı­lııa, Grekııa, Islandııa, Italııa, Ma­­jarstan, Mońǵolııa, Norvegııa, Polsha, Portý­ga­­lııa, Soltústik jáne Ońtústik Ko­­reıa, Japonııa jáne arab elderi jatqy­zylǵan.

Shyntýaıtynda, monoultty mem­le­kettiń artyqshylyǵy kóp. Mundaı elde memlekettik tildiń ústemdik qu­rýy ulttyq saıasatty uǵynyqty da ná­tı­jeli júrgizýge, sapaly bilim berýge jáne zańdardy durys túsindirýge oń yqpalyn tıgizedi. Biryńǵaı ómir salty men dástúrler jas urpaqqa ult­­tyq tárbıe berýge, beıbit qatar ómir súrip otyrǵan etnostardy ja­qyn­­­­dastyra túsýge múmkindik beredi. Ta­­rıh jaýgershilik zamanda ulty bir kósh­peli taıpalar tez birigip, sany kóp ári qarý-jaraǵy myqty dush­pan­darǵa toıtarys bere alǵanyn aı­ǵaq­tady. Alapat sý tasqyny, jer sil­kinisi, janartaý atqylaýy kezinde de mono­ultty memleketterdiń halyqtary bir jaǵadan – bas, bir jeńnen qol shyǵara qımyldap, tabıǵı apattardy eńsere bilgen. Al Ońtústik Koreıa  1998 jylǵy dúnıejúzilik ekonomıkalyq daǵdarys kezinde qolma-qol aqsha tap­shylyǵynan úlken qıyndyqqa tap bol­ǵanda úkimettiń úndeýine oraı koreı halqy óz memleketin damytý qo­ryna altyn buıymdaryn tegin tap­syr­ǵany málim. Osylaı jınalǵan 250 tonna altyn Tańǵy shyq eliniń tirel­gen tuıyqtan shyǵýyna taptyrmas kómek bolyp, búginde Ońtústik Koreıa zamanaýı tehnologııalardy da­my­tý, kompıýterlik tehnıkany, av­tomo­bılderdi jáne tutyný zattaryn shy­ǵarý boıynsha álemdegi jetekshi oryndardyń birin ıemdenip otyr.

Monoulttyq memlekette is qaǵaz­dary memlekettik tilde júrgizilýge, memlekettik organdarda tıtýldy ult­­tyń ókildigi bolýǵa jáne zańna­ma­synda ulttyq erekshelikteri eskeri­lýge tıis. Birikken Ulttar Uıymynyń Ǵylym, bilim jáne mádenıet komıteti (IýNESKO) ulttyq memleket – máde­nı shekaralary saıası shekaralaryna sáıkes keletin memleket, al ult­tyq memleket ıdealy – etnosy men má­denı dástúri bir adamdardy bi­rik­tirgen memleket  dep sanaıdy. Osyndaı talaptar turǵysynan alǵan­da, Qazaqstanda naǵyz ulttyq mem­leket áli tolyq qalyptasyp bol­ǵan joq. Ásirese memlekettik til márte­besine ıe ana tilimizdiń jaǵdaıy kóńil kónshitpeıdi. О́tken Ulttyq sanaq qorytyndysy kórsetkenindeı, 117 784 qazaq basqa ulttyń tilin óz ana tili dep esepteıtini – sonyń aıǵaǵy. Bul málimet elimizde óz ana tilinde sóılemek túgil, ony bilgisi de kelmeıtinin jasyrmaı aıtýdy ar sanamaıtyndardyń az emestigin kórsetti.

Osy rette halqynyń 98 paıyzda­ıyn armıandar quraıtyndyqtan, álemdegi eń monoultty memleket bo­­­lyp sanalatyn Armenııa Res­pýb­­­lı­kasynda tıtýldy ult azamat­ta­ry­nyń óz balalaryn basqa til­degi synyptarǵa berýine tyıym sa­lyn­ǵanyn aıta ketken jón. Ondaı sy­nyptarǵa ulttyq azshy­lyq ókilderi men Reseı azamat­tyǵy bar adamdardyń balala­rynyń barýyna ǵana ruqsat etilgen. Bul armıan ultynyń ana tilin ardaqtaý nıetinen týyndaǵan shara ekendigi anyq. О́kinishke qaraı, bizdiń elde ultymyzdyń úles salmaǵy 70,4 paıyzǵa jetkenimen, balalaryn orys tilinde oqytatyn mektepterge berip jatqan kóptegen aǵaıynnyń arasynda Halyqaralyq «Qazaq tili» qoǵamynyń Soltústik Qazaqstan oblystyq fılıaly sııaqty biren-saran qoǵamdyq birlestikter ǵana hal-qaderinshe úgit júrgizip, olardyń ulttyq sana-sezimin oıatýǵa tyrysyp júrgeni bolmasa, basqa pármendi shara qoldanylmaı otyr. Bálkim, ol úshin ultymyzdyń sany men sapasy áli de  arta túsýi qajet shyǵar. Árıne, bul – kóp bolyp keńesip sheshetin másele.

IýNESKO-nyń ulttyq memlekette mádenı shekaralar men saıası shekaralar sáıkes kelýi týraly qaǵıdasy da oılandyrmaı qoımaıdy. О́ıtkeni elimizdegi soltústik óńirlerinde kúni búginge deıin memlekettik til keń qoldanysqa ene almaı tur. Bul oblystardyń mem­lekettik organdarynda ártúrli is-sharalardy qazaq tilindegi bir-eki aýyz sózben bastap, «kópshilikke túsinikti tilde» jalǵastyrý úırenshikti ádetke aınalǵan. Sondaı-aq ulttyq jáne memlekettik merekelerde qoıylatyn konsertterde qazaq tilindegi án men bıdiń úlesi 50 paıyzǵa da jetpeıtindigi jóninde synı pikirler aıtylyp júr. Mine, osyndaı kemshilikterdi joıý úshin qoldanystaǵy zańnamaǵa tıisti túzetýler engizetin kez jetti.

Ata zańymyzda elimiz ulttyq memleket bolyp jarııalanǵanymen, ony ornatý jolynda otyz jyl ishinde atqarǵan isimizden atqarmaǵan isimiz kóp sııaqty. Áıteýir, osy kezeńde memleket quraýshy ultymyzdyń sany eki esedeı óskeni – kóńilge medeý. «Kóbeımesek, kósegemiz kógermes» deıtinimizdeı, orta jasy 32-degi qyl­shyl­daǵan jas ultymyzdyń qatary odan ári qalyńdaı tússe, buzylmas orda, alynbas qamal bolmasy haq.

Túıindeı aıtqanda, ata-babamyz mıras etken uly dalamyzda tolyq­qandy ulttyq memleket ornatý – bizdiń uly mindetimiz hám mıssııamyz.