Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev óziniń «Ádiletti Qazaqstannyń ekonomıkalyq baǵdary» Joldaýynda zańdy qatań saqtaýdy, qoǵamdyq tártipti qamtamasyz etýdi tapsyrǵany belgili. Prezıdent daladaǵy, kóshedegi vandalızm, keıbir azamattarymyzdyń tártipsizdigi, mádenıetsizdigi, neshe túrli turmystyq janjaldar elimizdiń halyqaralyq arenadaǵy abyroıyna nuqsan keltiretinine nazar aýdardy.
Máseleni sheshý úshin jastar qanatynyń belsendileri men jaqtastary tarıhı eskertkishterdi, tabıǵı saıabaqtar men kıeli jerlerdi buzaqylyq pen vandalızmniń izderinen tazartýǵa kiristi. «Jastar rýhy» tóraǵasynyń orynbasary Aqerke Eskendirovanyń aıtýynsha, bul másele ǵalymdar men sarapshylardy ǵana emes, búkil qoǵamdy alańdatyp otyr.
«Jaqynda biz «Jumbaqtas» jartasyn tazartýǵa bardyq. Ol jerde boıaý tastarǵa óte qatty sińip ketkeni sonshalyq, olardy tolyǵymen tazalap ketirýge birneshe aı ýaqyt ketedi. Tipti adam aıaǵy basa bermeıtin jerdi de boıap tastaǵan, onda mashyqtanbaǵan adamǵa arnaıy jabdyqsyz kóterilý qıyn. Aınalanyń bári ylǵal, tastar taıǵaq bolǵandyqtan oǵan jetý múmkin emes. Biraq keıbir «sheber-boıaýshylar» sol jerge arnaıy boıaý men quraldaryn alyp shyqty ǵoı. Eskertkishterdi tazartý men saqtaýdan bólek, aksııamyzdyń mádenı-aǵartýshylyq mıssııasy da bar. Jastar tarıhty naqty mysaldarmen zerttep, sonymen birge mádenı jáne tabıǵı muraǵa jaýapkershilikpen qaraýdy úırenedi», dedi ol.
Aqerke Eskendirova jastar qanaty osy jaǵdaıǵa qatysty áleýmettik zertteýdi bastaǵanyn aıtty. Qazirgi ýaqytta Batys Qazaqstan, Qaraǵandy, Pavlodar, Shyǵys Qazaqstan oblystary men Almaty qalasynda 18 ben 50 jas aralyǵyndaǵy 100-den astam adamnan saýaldama alynǵan. Azamattar vandalızmge qarsy kúresýdiń tıimdiligin arttyrý jáne onyń aldyn alýǵa qatysty túrli usynys pen ıdeıalaryn usynyp jatyr. Zertteý qorytyndylary qajetti sheshimder qabyldaý úshin Májilis pen Úkimetke joldanbaq.
Májilistiń Ekologııa jáne tabıǵatty paıdalaný máseleleri jónindegi komıtetiniń tóraǵasy, «Amanat» fraksııasynyń múshesi Edil Jańbyrshın bul máseleniń túp tórkini árbir jeke tulǵanyń tárbıesi men mádenıetine baılanysty ekenin atap ótti.
«Qazaqstandaǵy mádenı-tarıhı eskertkishteriniń 60 paıyzy Mańǵystaý oblysynda ornalasqan, «ashyq aspan astyndaǵy mýzeı» dep ataýǵa bolady. Bul kóne dáýirden kele jatqan eskertkishter. Olardyń bári memlekettiń qorǵaýyna alynǵan, biraq keıingi kezde zańnyń álsizdigine baılanysty kóptegen qorymdy temir izdeıtinder qoparyp, búldirip ketken. Olar tek sol jerdegi ulttyq qazynany urlap qana qoımaı, nysannyń irgetasyn da buzady», dedi ol.
Bul rette depýtat qoldanystaǵy zańnamaǵa engizilýi qajet ózgeristerge jeke toqtaldy. «Birinshi másele ártúrli nysandy qaraıtyn ınspektorlar hattama toltyra almaıdy, olarǵa sol buzyp jatqan adamdardy ustap, jaýapkershilikke tartýǵa zańdy quqyq berilmegen. Ekinshi, Eýropada temir izdeıtin qurylǵy jeke adamǵa satylmaıdy. Ony arnaıy mamandanǵan mekemelerge ǵana satyp alýǵa ruqsat beriledi jáne ol lısenzııalanady. Bizdiń elimizde de solaı jasaýymyz kerek. Bul – bizdiń ótken tarıhymyz. Eger tarıhty saqtap qorǵamasaq, onda erteń ulttyq muramyzdy joǵaltyp, qaıdan shyqqanymyz, ata-babamyz kim degen túpki tarıhymyzdy urpaqqa jetkize almaımyz. Sondyqtan, tek tárbıe jumysymen aınalysyp qoımaı, zań jaǵynan da ártúrli shekteý jasaýymyz kerek», dedi Edil Jańbyrshın.
Májilis depýtaty, partııa fraksııasynyń múshesi Sergeı Ponomarevtyń málimdeýinshe, jyl basynan beri elimizde vandalızmniń 1200-den astam faktisi tirkelgen. «Mundaı jaǵdaı ózimniń de basymnan ótti. Ata-anam Almatydaǵy zıratta jerlengen. Olardyń qabirin tonap qana qoımaı, basqa da shoıyn qorshaýlaryn syndyryp, alyp ketken. Quqyq qorǵaý organdaryna júgingenime qaramastan, osy áreket úshin eshkim de jazalanǵan joq. Sonda muny qalaı istegen dep suradym. Shoıyn – bul synǵysh metall jáne ony alyp ketý úshin kólikke tıeýdiń qajeti joq. Tek balǵamen uryp qulatady da, qapqa salyp, temir qabyldaý pýnktterine aparady», dedi ol.
Depýtat jyl basynda Qylmystyq jáne Qylmystyq is júrgizý kodeksterine engizilgen túzetýlerge sáıkes, tarıhı-mádenı muralarǵa, tarıh jáne mádenıet eskertkishterine, memleket qorǵaýyndaǵy tabıǵı nysandarǵa jazyp, boıap, sýretter salyp nemese qoǵamdyq tártipke nuqsan keltiretin ózge de is-árekettermen qorlaǵany úshin 50-den 100 AEK-ke deıin aıyppul, ne túzeý jumystary nemese qoǵamdyq jumystarǵa 160 saǵatqa deıin tartý nemese 40 táýlikke deıin qamaýǵa alý kózdelgenin jetkizdi.
Partııalyqtar ózekti máselege qatysty qatań sharalar qoldaný qajet dep esepteıdi. Dóńgelek ústel barysynda «Amanat» partııasy Qoǵamdyq saıasat ınstıtýty dırektorynyń orynbasary Dınara Sádýaqasova vandaldar men buzaqylarǵa qarsy árekettiń halyqaralyq tájirıbesin mysalǵa keltirdi. Sonymen, tarıhı eskertkishterdi búldirgeni úshin Italııada 5-ten 32 mln teńgege deıin, О́zbekstanda – 1,2 mln teńge, Reseıde 1-den 15 mln teńgege deıin aıyppul qarastyrylǵan, al Ulybrıtanııada aıyppuldyń eń joǵary mólsheri múldem shektelmegen.
«Keltirilgen zııannyń aýyrlyǵyna baılanysty bas bostandyǵynan aıyrý jazasy da kózdeledi. Ulybrıtanııada – 6 aıǵa deıin, al Reseıde 2 jyldan 3 jylǵa deıin. Bul turǵyda elimizde eń jeńil jaza men eń tómen aıyppul qoldanylady. Iаǵnı memleket mundaı faktilerge jumsaq qaraıdy. Jaza qoldanýdan bólek, kezekshilikpen kúzet pýnktterin qoıý sııaqty vandalızm faktileriniń aldyn alýdy qolǵa alý kerek. Kıeli oryndardyń barlyǵynda mundaı pýnktterdi birden ashý múmkin emes ekeni túsinikti. Biz respýblıkalyq mańyzy bar eskertkishterden bastaýdy usynamyz. Oqýshylar men stýdentterdi eriktiler retinde arheologııalyq ekspedısııalarǵa jıi tartqan jón», dedi ol.
Májilis depýtaty Baýyrjan Smaǵulov «Jastar rýhy» bul baǵytta mańyzdy ári jemisti jumys atqaryp jatqanyn atap ótti. Al L.N. Gýmılev atyndaǵy Eýrazııa ulttyq ýnıversıtetiniń doktoranty Serǵazy Qýandyqov ǵylymı zertteýler men ekspedısııalardy qarjylandyrýdyń jetispeýshiligi máselesin kóterdi. Kezdesý sońynda stýdentter ózderin qyzyqtyrǵan suraqtardy qoıyp, dóńgelek ústel taqyryby boıynsha usynysyn ortaǵa saldy.
Eske sala keteıik, Qazaqstannyń tarıhı, mádenı jáne tabıǵı murasyn vandalızmnen qorǵaýǵa arnalǵan jalpy respýblıkalyq aksııa bıyl 20 qazanda bastaldy. «Jastar rýhynyń» 50-den astam belsendisi osy baǵyttaǵy alǵashqy senbilikti «Býrabaı» memlekettik ulttyq tabıǵı parkiniń aýmaǵynda ótkizip, «Jumaqtas» jartasyn tazalady.
Almaty oblysyndaǵy Ile ózeniniń boıynda ornalasqan «Tamǵaly-Tas» shatqalynan 10 qap qoqys shyǵaryldy. Qostanaı oblysy Mıchýrınsk aýylynda «Jastar rýhy» belsendileri Ybyraı Altynsarın kesenesiniń aýmaǵynda senbilik ótkizdi. Osyndaı is-sharalar búkil el aýmaǵynda ótip, oǵan 1500-den astam jastar qatysty, olar 500-den astam eskertkish pen kıeli oryndy tazartty.
