Syılastyq

Qabdykárim Ydyrysov 1928 jyly Pavlodar oblysy Aqtoǵaı aýdany О́tes («Jańa uıym» ujymshary) aýylynda dúnıege kelgen. Taǵdyrdyń jazýy sol, 9 jasynda ákesi «halyq jaýy» degen jalamen ustalyp kete barady. Tustastary sekildi, Qabdykárim soǵys jyldaryndaǵy taýqymetti kórip, tez eseıedi. О́ziniń jazýynsha, soǵys ýaqytynda úlkenderdiń kóńilin aýlaý maqsatynda dombyra tartýdy úırenip, ánshi bala atanǵan. Tipti oblystyq saýyqqoılar olımpıadasynda 1944 jyly ataqty Estaı aqynmen jarysqa túsip, júldeli ekinshi oryn alǵan. Sirá, Qabeńniń óz janynan óleń shyǵarý qabileti de sol kezde oıanǵan. Bala kezinde Imanqul atty aýyl qarııasynyń batyrlar jyryn oqýǵa baýlýy da úlken áser etkeni anyq. Odan keıin jasóspirim shaqta Isa, Estaı, Qudaıbergen aqyndardyń áseri zor bolǵanyn ózi ómirbaıanynda jazǵan. Dese de, Qabeńniń shyǵarmashylyq ómirinde jyr jampozy, Halyq jazýshysy Qalıjan Bekqojınniń orny bólek ekeni daýsyz. Qabdykárim Ydyrysovtyń aqyn bolyp qalyptasýy, Almatydaǵy qalamgerler ortasynda jarqyrap júrip, jaınap ósýi – bári-bári Qalekeńniń qamqorlyǵynan. Ony ózi ǵana emes, aqynnyń anasy Jeken de «osy kúnimiz úshin Qalıjan balama qaryzdarmyz» dep bir aýyz sózimen túıip aıtqany bar.

Qosh, sonymen biz búgingi maqalamyzda Ertistiń jaǵasynda, shaǵyl qumnyń ústin­de ósken qos aqyn Qalıjan Bekqojın men Qabdykárim Ydyrysovtyń baýyrlastyǵy týraly keńinen áńgime órbitpekpiz.

Álqıssa, Q.Ydyrysov 1978 jyly ja­ryq kórgen «Tańdamaly» (Almaty, «Jazý­shy») jyr jınaǵynda kirispe sózin ózi jazyp, bylaı deıdi: «Birde Kereký qazaqtary «Qalaǵa Qalıjan aqyn kelipti» dep shý ete qaldy. Sonsha bolmaı erteńinde Qalıjan Bekqojınniń bir top óleńi «Qyzyl tý» gazetiniń betinde jarq etti...

«Kerekýim, seniń aqyn ulyńmyn,

Besigisiń sen – balalyq jyrymnyń.

Jat qalanyń altyn-gaýhar tasynan

Artyq kórem qıyrshyǵyn qumyńnyń», – dep aqyn jalyndap tur. Jaýynger aqynnyń týǵan jerine soǵystan keıin eń alǵash oralyp turǵan beti. Ot sharpyǵan denesin aq Ertisine túsip, jýǵysy keledi, oq salǵan jarasyn týǵan dalasynyń salqyn samalyna sıpatqysy keledi. Bári de jyly, bári de sulý joldar! Eh, shirkin, men de aqyn bolyp týǵan jerime degen perzenttik asyl sezimimdi dál osylaı jetkize alsam! Adýyndy azamat aqynnyń bıik eńseli, keń qulashty sol óleńderi maǵan keremetteı áser etti. Men gazettegi óleńderdi qaıta-qaıta oqı berdim», dep eske alady.

Qalıjan Bekqojın bul kezde ata­ǵy búkil Qazaqstanǵa, tipti keńes odaǵy­na málim qalamger-tuǵyn. Jubaıy Zaı­da apaıymyzdyń áńgimeleýinshe, Baıanaýyl­dyń Qyzyltaý jerinen ákesi balalarymdy oqytam dep Kerekýge kóship kelgende, úsh jasar bala eken. Áýelde arabsha dinı, keıin oryssha keńestik bilim alady. 1934 jyly el astanasy Almatyda Jazýshylar odaǵynyń birinshi sezi bolǵan. Sonda Semeı – Pavlodar óńirinen bir top aqyn-jazýshy qatysady. Topty basqaryp barǵan Rahym Ýálıev degen kisi Qalekeńdi Sáken Seıfýllınmen tanystyrady. Sonda Sáken: «Ákeń aqyn edi, ákeńe tartqan óneriń bar ma?» dep suraıdy. Qalıjan qysylyp: «azdap» dep jaýap beredi. Sol sezde ataqty jazýshylar Beıimbet Maılın, Muhtar Áýezov, Sábıt Muqanovty, qazaqtyń basqa da oqymysty-ǵalymdaryn kóredi. Sáken sonda: «bilimiń az bolsa kúzde kel, seni oqýǵa túsiremin» deıdi. Sóıtip ol kisiniń kómegimen Qalekeń 1934 jyly QazPI-ge oqýǵa túsip, ony úzdik bitirip shyǵady. Oqyp júrgende Muhtar Áýezov, Sábıt Muqanov, Qudaıbergen Jubanov, Moldaǵalı Joldybaev, Sársen Amanjolov, Muhametjan Qarataevtar sabaq beredi. Ulylardyń kózine túsip, alǵyrlyǵyn tanytady. Qobylandy batyr týraly Muhtar Áýezov taqyryp bergende, zertteý eńbegin jaqsy jazyp, maqtaýyn alady. 1937 jyly Sábıt Muqanov 8-klasqa arnalǵan «Hrestomatııa» oqýlyǵyn jazǵanda Qalıjan Bekqojındi qosalqy avtor retinde alǵan. Bul talapty jas aqynnyń jetilý joly, aǵalardyń talantty inige degen qoldaý-kómegi bolatyn. Qalıjan keıin bar senimdi aqtap, qazaq poezııasynda tórt aıaǵyn teń basqan shyǵarmalardy týdyra bildi. Sonyń ishinde shoqtyǵy bıik «Batyr Naýan» dastanyn 1939-1940 jyldary jazǵan. Osy tarıhı dastany úshin Q.Bekqojın 50-jyldary partııadan shyǵarylady, respýblıkadan tys jerde boı tasalap, qorlyq kórgeni – bólek áńgime.

Osyndaı iri tulǵanyń kózine balań jigit Qabdykárim qalaı túsip júr? Bul týraly Qabdykárimniń de esteligi bar. Biraq biz Qalıjan Bekqojınniń jazbasyn usynýdy jón kórdik. «Jańylma­sam, 1947 jyldyń kúzi bolsa kerek, ózim­niń týǵan qalam Kerekýge kele qaldym. So­ǵysy kúrkirep ótken shaq, kóp jyl boıy oıyspaǵan óz mekenime yntyzar bolyp oralǵan edim. Sondaılyq ystyq saǵynyshymdy jerlesterime sezdireıin dep, aptyǵa úsh-tórt óleń de jazyp jiberdim. Bularym oblystyq «Qyzyl tý» gazetine basylyp shyqty. Kerekýdegi týma naǵashym Muqańnyń jalǵyz uly Súıintaı meniń gazetke óleńderim jarııalanǵan kúnniń erteńinde úıge shashyn qarsy qa­ıyrǵan, mańdaıy qasqıǵan, kózi janarly balań jigitti ertip kelip tanystyrdy.

– Bul balanyń aty – Qabdykárim, ákesi – Ydyrys, sen bilesiń ǵoı, Qalıjan, Imanqul men Ydyrysty, kezinde sovet qyzmetinde jaqsy kóringen azamattar, al olardyń keıingi jaǵdaılaryn ońashada aıtarmyn, al bul bala ózi ánshi, óleńshi, endi tanysa ber ózimen, – dedi naǵashym.

Sóz arasynda Qabdykárim óziniń óleń ónerine qumarlyǵyn sezdirdi. Balań jigit ózi jýyqta jazǵan «Jylqyshy» degen óleńin múdirmeı, erkin, kóterińki náshpen oqyp berdi maǵan. «Jylqyshysynyń» jorǵa jyry tórt aıaǵyn teń baspasa da óleń maǵan unady. О́leńderin tyńdap qarasam, áýenderinde jas órenge ystyq ekpin, ómirge, jastyq shaqqa súısingen jalyndy lebiz bar. Muqańnan áke taǵdyryn da estigen edim, al myna jastyq únderinde ómirge degen razylyq senim saırap tur. Izdegenim tabylǵan soń qýandym da, ony Almatydaǵy jas aqyndar jıynyna qosa alyp kettim. Qazirgi belgili aqyn Qabdykárim Ydyrysovpen sonaý ónerge alǵash qanat qaǵar shaǵynda men osylaı ushyrasqan edim...», dep eske alǵan eken Qalekeń sonda («Búginde jyrdyń besti júırigisiń», 1978 jyl).

Biraz ýaqyt buryn ǵana gazetten asqaq jyrlaryn oqyp, aldynda bas urǵan ardaqty aǵa, aqynmen júzdesý, onyń batasyn alý Qabdykárim talapker úshin qandaı zor masat, madaq bolǵanyn tek ózindeı sezine bilý kerek. «Jylqyshy syry» degen uzaq óleńim ómirimde alǵash ret gazet betinde jaryq kórdi. Bul 1947 jyldyń kúzi edi», dep jazady Q.Ydyrysov keıin «Tańdamalysynyń» alǵysózinde. Árıne, bul balań jigitke zor kúsh berdi, jiger syılady. Keleshekke degen úmitin úkiledi. Mine, osy kezdesýden keıin Qabdykárim aǵasy Qalıjanǵa, Almatyǵa udaıy hat jazyp, baılanysyp turdy.

2013 jyly Almatyda Q.Bekqojınniń shańyraǵynda bolǵanymyzda jubaıy Zaıda apaıymyzdan osynaý hattardyń kóshirmesin alǵan edik. Bir-ekeýinen úzindi keltirsek, aıtyp otyrǵan áńgimemizdiń tuzyn keltire túser.

«...Endigi sóz eńbegim týraly. Kóp jazbaǵanmen, óleńdi eptep jazyp júrmin. Árıne, qyrmaı júrgenimdi ózderińiz de sezersizder. Degenmen, burynǵy kezimnen qabilettiligim artqan sııaqty, óıtkeni ótkendegi óleńderim ózime jat kórinedi. Sizderdi ózim dep shynymdy jazyp jatqanym ǵoı. «Bolmasań da uqsap baq» dep Abaı atamyz aıtqandaı, budan 2-3 kún buryn radıodan sizderdiń daýystaryńyzdy estip, búgin biz de (men, Toqtarov, Dneprovskıı, Bıtebaev) «Pav­lodar aqyndary mıkrofon aldynda» degen habarǵa qatynasyp, óleńderimizdi oqydyq. Sodan keıin sol oqyǵan óleńderimizdi, aǵa, sizdiń qaraýyńyzǵa jiberip otyrmyn. Bul óleńim 21.HII kúni Nurlybek aqsaqaldyń óleńderimen «Qyzyl týǵa» shyǵýy múmkin, gazetin keıin jiberermin. Al osy óleńimdi joldap otyryp shyn pikirińizdi asyǵa kútemin. Múmkin bir kádelerińizge jarap qalar ma?... Dıhanǵa, Muzafar, Amanjoldarǵa menen kóp sálem aıtarsyz, Muzafar da habarlaspaı qoıdy.

Hattaryńyzdy asyǵa kútemin.

17.12.1949 jyl, Pavlodar qalasy, oblıspolkom, Ydyrysov».

Al myna haty Qabdykárim Ydyry­sovtyń túbegeıli Almatyǵa qonys aýdarýyna bel býǵanynan habardar etedi:

«Aǵa! Shamasy, amandyq bolsa, maı, ııýn aılarynda Almatyǵa baram ba dep oı­laımyn. Jalǵyz ózim, sodan eger ózim or­nalasyp, osy jazda tipti úıdi de aparsam ba, osyndaı oılarym bar. Jalpy, qo­­nys aýdarý jóninde úıdiń ishi kelisip otyr...

Myna joldastan osy jaıynda aqy­lyńyzdy aıtýyńyzdy ótinemin. Jazý­shylar odaǵy jaǵynda jınaq týraly, ózińizge jibergen «Koreı jyrlary» týraly habaryńyz qalaı?

Sálemmen, Qabdykárimińiz (qoly) 16.01.1951 jyl».

Qolymyzda bar 4-5 hatyn oqyp shyq­qanymyzda, Qabdykárim Ydyrysovtyń áýel bastan-aq ádebıetke degen yntyzary erekshe bolǵanyn ańdaımyz. Ol óziniń «Halyq jaýynyń» balasy» degen ata­ýyn joqqa shyǵarǵysy kelgeni haq. Bul maqsatqa ákimdik qyzmetinde júrip jetýi múmkin emes edi. Sondyqtan Qabdykárim aǵamyz baqytyn ádebıetten izdedi. О́ziniń jan dúnıesin, aq-adal kóńilin, parasatyn, halqyna degen aq tilegin osy jolda tanytatynyna bek sendi. Onyń sol armany oryndaldy da. Biraq ol da ońaılyqpen kelgen joq edi ǵoı. О́zi jazǵandaı, Alma­tyǵa 5 kún boıy poıyzdan-poıyzǵa aýy­syp otyryp, artynyp-tartynyp zorǵa kóshkeni bylaı tursyn, jetip alǵanda da ony turmystyń taýqymeti tosyp turdy. Onyń ústine «Halyq jaýynyń» balasyna eshqandaı qyzmet qol bulǵap turǵan joq edi.

Biraq Qabdykárim qyńbady. О́ziniń júkti kelinshegin, anasyn da janynan qal­dyrmady. Kúndiz balalarǵa arnap óleń­der jazdy, túnde gazette korrektor bolyp kóz maıyn taýysty. Kútim bolmaǵandyqtan ókpe dertin de juqtyrdy. Biraq báribir ony turmys moıyndata almady.

Zaıda Bekqojınanyń estelik áńgime­sinen: «Qyzyl týǵa» Qabdykárim inisiniń óleńderin bastyryp qolǵabys jasap júr­geninde Sábıt Muqanov: «sol jaqta jas aqyn bolsa qaraı kel» dep aıtady. Keıin Qalıjan aǵalyq qamqorlyq tanytyp, ony otbasymen Almatyǵa aldyrady. Ol kezde úıge qol jetkizý de qıyn. Qabdykárim bolsa, óziniń anasyn, jaryn birge ákelgen. Jumysqa ornalasýyna yqpal etip, jeke baspana alǵansha, úıiniń bir bóliginde turǵyzdy. Bul jaqsylyǵyn Qabdykárim eshqashan umytqan emes. Ásirese anasy Jeken: «biz osy kúnimiz úshin Qalıjan balamyzǵa qaryzdarmyz» dep, únemi aıtyp otyratyn. Qabdykárim keıin úlken qyzmetterde boldy. Qaı ýaqytta da Qalekeńdi syılap, qurmettedi».

Talapty jas áýelde balalar gazetinde pıonerler ómirinen habar jazatyn tilshi, keıin «Qazaq ádebıeti» gazetinde jaýapty hatshy bolyp qyzmet isteıdi (Ázilhan Nurshaıyqov bas redaktor bolǵanda). Qaı jerde júrse de ol jumysyna jaýap­tylyqpen qaraıdy. Ǵabıt Músirepov, Juban Moldaǵalıev syndy aǵalary se­nim artqan ol Jazýshylar odaǵynyń uıym­dastyrý máseleleri jónindegi hatshysy bolyp biraz ýaqyt eńbek etedi. Ǵumyrynyń aıaǵynda «Jalyn» jastar ­baspasyn quryp, ózi dırektory bolyp, biraz jastardyń talantyn ashady. Búginde qazaq ádebıetiniń klassıkteri ata­nyp júrgen biraz qalamgerler dál osy «Jalyn» baspasynda qanattanǵan.

Qandaı laýazymdy qyzmetter atqarsa da, qandaı bıik minberlerden sóılep, tór­lerde otyrsa da Qabekeń Qalıjan aǵasy­nyń qurmetin asyryp otyrdy. Sonyń bir jarqyn kórinisi 60 jyldyq mereıtoıynda «Aqyn baqyty» atty arnaý óleń jazdy.

«Aldym – jumbaq, júrgende uıań kúıde men,

Almatyǵa alty óleńmen súırep eń.

Sodan beri biraz ýaqyt ótipti-aý,

Ýysynda qý tirliktiń kúıbeleń.

О́mir myna ýly-shýly bazardaı,

Top ishinde kelem senen kóz almaı.

Seniń otty syrlaryńdy kúnde oqyp,

Uıalamyn jaqsy bir jyr jaza almaı.

Jarqyl qaǵyp boıyńdaǵy oıly óleń,

Seniń atyń ozyp kelse báıgeden.

Máz bolamyn júldeni ózim ilgendeı

О́z sońyńda júrsem de únsiz jáıda men.

Seniń daýsyń keıde azdap qarlyqsa,

Sol sáttegi mendegi aýyr haldi uqsań!..

«Ne boldy eken?» –

Kóz aldyma keledi,

Shatyrlaǵan shabyt toly bar nusqań...

...Ońashada, tolǵanamyn úıde men:

Aýylymnan meni asqarǵa súırep eń.

О́r daýysyn,

Nar namysyn aqynnyń

Alda talaı óz jyryńnan úırenem!»

Qalıjan aǵasy men Qabdykárim inisi­niń erekshe syılastyǵyn Qabekeńniń jubaıy Bátish Ahanqyzy Ydyrysova ózi­niń esteliginde iltıpatpen atap ótedi: «Úlken aǵalary Qabekeńdi baýyryna tarta bildi, ol teginde óziniń kishipeıildiligi, adal­dyǵy tanylyp turatyn azamat edi, árqashanda sol qasıeti alystan seziletin shyǵar dep oılaımyn. «Qalıjan aǵa (Bekqojın) alty óleńmen Almatyǵa alyp keldi» dep únemi aıtyp otyratyn. Ol kisige degen súıispenshiligi, óle-ólgenshe rızalyǵy mol edi. Qalekeń Qabdykárimniń shyǵarmashylyq jolyn qadaǵalap júrdi. Inisiniń 50-ge tolǵan kezde jazǵan myna óleń oǵan kýá:

«Baıqap em qunannyń tez júgirisin,

Ashty keń asyp qyrdan jyr tynysyn.

Razymyn, aqyn inim, aǵysyńa,

Bul kúnde jyrdyń besti júırigisiń», – dep jyrlaǵan aǵasy «Elý – jigit aǵa­sy, er aǵasy. Áli de talaı jyr jolda­ryn, dastandar jazady» dep sendi. «Qabdykárimniń bıik­ke órlegen ushqyr qadamyna da, sheber qalamyna da men ákesindeı zor qýanysh­tymyn. Qaryshtaı ber qııalarǵa, Suńqarym!» dep bata berip edi dúldúl aqyn aǵamyz, amal neshik, ǵumyry qysqa boldy» («Jaqsy adam ólmes bolsaıshy» esteliginen).

1978 jyly Qalıjan Bekqojın inisi Q.Ydyrysovtyń 50 jyldyq mereıto­ıy­^­na oraı jazǵan maqalasynda bir kez­de ózi tomaǵasyn sypyrǵan, búginde aqyn­dyqtyń kemeline kelgen inisiniń poezııa­daǵy ornyn aıqyndap kórsetken eken. «О́leń-jyrlarynda árdaıym azamattyq áýendi basym shyrqaıtyn Kabdykárimniń zaman tynysy, ýaqyt dúbirleri, zamandas syrlary desem de áserli shertiledi. «Otty kúnderde» jáne «Emen» atty sha­ǵyn poemalarynda da áke zary, ana aıanyshy, bala muńy jyr bolady. Biraq bul shyǵarmalardaǵy sezimtaldyq kúı­rektikke, pessımızmge urynbaıdy, bul jyr­larda qaıta ómirge degen senim men rıza­shylyq basym. Bul taqyryptaǵy óleńder men shaǵyn dastandar áke men bala jáne ana jaıyndaǵy tolǵamdardyń bastaýy ǵana edi. Qabdykárim poezııa tolqynyna erkin shalqyǵan shaǵynda sol ózekti jyr bulaqtaryn óziniń eń kúrdeli týyndysy «Áke joly» dastanyna ákelip toǵystyrady» dep, araǵa otyz jyl salyp óziniń baǵaly lebizin aqtarady («Búginde jyrdyń besti júırigisiń»).

Sonaý Almatynyń tórinde Ertis óńiri­niń eki ulany birin-biri kótermelep, baýy­ryna tartyp, arqasynan qaǵyp júrgeni qandaı jaqsy úlgi deseńizshi! Qaryzdar bolyp qalmaý jaıyn Qabekeń de árdaıym qaperde ustaǵan tárizdi: «Sodan beri otyz jyldaı ýaqyt ótipti. Biraq eń alǵash qoltyǵymnan demep, balapan jyrymdy aspanǵa ushyrǵan, keıin de talaı járdemin aıamaı kelgen ardaqty aqyn aǵa Qalıjan Bekqojınge degen azamattyq inilik paryzym – ushan-teńiz, ol kisige qashanda bolsyn alǵystan basqa aıtarym joq», dep jazǵan eken jaryqtyq (Ydyrysov Q. Tańdamaly. Almaty, «Jazýshy», 1978).

Aıta ketelik, Q.Ydyrysovtyń aqyn aǵasy Qalıjanǵa arnaǵan óleńi bireý ǵana emes. Ekinshisiniń jazylý oqıǵasyn aqynnyń jubaıy Bátish Ydyrysova bylaı dep eske alǵan eken: «60-jyldarda Baıanaýylda bolǵanda Zeıin Shashkın aǵamyzdyń mereıtoıyna qatystyq. Shir­kin, netken qyzyq dýman kúnder edi dese­ńizshi, án-kúı, shalqyǵan kóńil – Jasy­baıdyń jaǵasynda demalyp, samaýrynǵa shaı qaınatyp otyrýshy edik... Sonda Qalekeńe ázildep Qabdykárim óleń jazdy:

«Kúbirleıdi quz Baıan,

Kúlimdeıdi qyz Baıan.

Ne degeni olardyń

Qaleke, siz ben bizge aıan.

Syrlasyp sulý Baıanmen,

Osynda qalyp qoıar ma em?

Sonda da eki Baıannyń

Kórkine men toıar ma em?

Qaıteıin, átteń qınap tur;

Mańdaıǵa Baıan syımapty.

Qaleke, maǵan aýlyńyz,

Bir qyzdan artyq qımapty».

Qabdykárimniń bir úlken qasıeti – ol úlkendi de, kishini de syılaýy edi. О́zi ómirdiń ashy dámin kóp tatsa da, ol jalǵan dúnıege jaqsy nıetpen qarady, bári de keıin túzeler degen úmitte boldy. Bar oılaǵan oıyn iske asyra almasa da, ár qas-qaǵym sátin úlken adamgershilikpen ótkizdi», dep syr shertken eken jeńgemiz.

Aǵa men ininiń qapysyz syılastyǵy ómirleriniń sońyna deıin jalǵasty. Aq­jarqyn Qabdykárim Ydyrysov erte ketti. Nebary elý jasynda dúnıe saldy. Qazirde Q.Bekqojın shańyraǵynda Qabdykárimniń aǵasyna jazǵan hattary saqtaýly. «1947-1952 jyldary jazylǵan, sarǵaıǵan hattardy oqysańyz, jalyndaǵan jas jigittiń jazýǵa degen yntyzarlyǵy, ádebıetke degen ińkárligi baıqalady», deıdi Zaıda Bekqojına apaıymyz. Búginde óshpeıtin iz qaldyrǵan qazaq poezııasynyń emenderi ispetti eki aqynnyń ózara syılastyǵy kópshilikke úlgi-ónege bolyp qala bereri sózsiz.

Nurbol JAIYQBAEV,

Pavlodar oblystyq «Saryarqa samaly» gazetiniń bas redaktory