Zań normalary memlekettik, quqyq qorǵaý, sot, ishki ister organdary mamandary, advokattar, ǵalymdar, kásipodaq músheleri, sarapshylar men BAQ ókilderiniń qatysýymen birneshe ret talqylanǵanymen, qujatqa qatysty áli de túsinbeýshilik kóp.
Qazirgi kezde elimizde adamnyń jeke basy men otbasyn kýálandyratyn 11 qujattyń 7-eýi qujat ıesi týraly tolyq aqparat bere alady. Álemniń kóptegen memleketinde tulǵany sáıkestendirý boıynsha bıometrııalyq tehnologııalardyń zamanaýı múmkindikteri tólqujattyq-vızalyq tirkeý júıelerine engizilgen. 2009 jyly Eýroodaqpen Vızalyq kodeks qabyldandy, al Shengen aımaǵyna kirý úshin vıza alý kezinde shetel azamattary bıometrııalyq tirkeýden ótýge mindetti. Bıometrııalyq qujattar «ICAO» halyqaralyq standarttaryna sáıkes keledi. Bul aqparattyq júıe salasyndaǵy qyzmet kórsetý túrlerin keńeıtip, vızalyq rejimdi jeńildetedi, kóshi-qon qaýipsizdiginiń tıimdiligin arttyrady.
Azamattardyń daktıloskopııalyq, ıaǵnı saýsaq bederleriniń úlgisin alý, tirkeý, jeke kýálik, ulttyq tólqujatty jańadan alý nemese aýystyrý kezinde Halyqqa qyzmet kórsetý ortalyqtarynda júzege asyrylady. Saýsaq bederiniń úlgileri Qazaqstan azamattarynan basqa elimizde turyp jatqan shetel azamattary men azamattyǵy joq tulǵalardan da alynady. Jasy 12-ge tolmaǵan balalar tirkeýden ótkizilýge jatpaıdy.
Bul zań memleketke, halyqqa ne beredi? Zańdy qabyldaǵannan ne utamyz? Kóptiń kókeıinde júrgen osy suraqtarǵa jaýap berip kóreıik. Birinshiden, zańnyń qabyldanýy tek memleketimizdiń áleýmettik-ekonomıkalyq damýyn, qaýipsizdigin qamtamasyz etedi. Memlekettik organdardy elimizde ýaqytsha, turaqty turyp jatqan el azamattary, azamattyǵy joq adamdar, shetel azamattary týraly tolyq, shynaıy aqparattarmen qamtamasyz etedi. Zań óz-ózine qol jumsaǵan adam men qylmystyq áreketten qaıtys bolǵan, tabıǵı, kólik, tehnogendik apattar saldarynan qaza bolǵan adamdardyń jeke basyn saýsaq izderi, genomdyq derekteri arqyly tez anyqtaýǵa múmkindik beredi. Qazirgi kezde tabylǵan máıitterdiń jeke basyn anyqtaýǵa bir aıdan asa ýaqyt ketedi, bul olardyń jaqyndaryn jan kúızelisine ushyratyp qana qoımaı, eleýli quqyqtyq zardapqa ákep soqtyrady.
1973 jyly «Medeý» shatqalyndaǵy sý tasqynynan qaza bolǵandardyń kóbiniń, 1980 jyly «Almaty-Sımferopol» baǵytymen ushqan «TÝ-154» ushaǵynda qaza bolǵan 189 jolaýshynyń 60 paıyzynyń jeke basy anyqtalmaı qaldy. О́ndiris oryndarynda bolyp jatqan apattar tek menshik ıesi men memleketke zııan keltirmeı, jumysshylar otbasylaryna orny tolmas qaıǵy ákelgeni belgili. Ár jyldary shahtalarda bolǵan apat saldarynan qaza bolǵan kenshilerdiń jeke basyn anyqtaý komıssııa men tergeý tobyna ońaı bolǵan joq. Genomdyq saraptama taǵaıyndaý úshin múrdeler Astana, Almaty qalalaryna jetkizilip, olardyń jeke basyn anyqtaý úshin qanshama jumys atqaryldy. Ol úshin adamnan bıologııalyq úlgi kerek. Bul tekserý bir aıdan asa ýaqyt alady jáne onsyz da qan jutyp otyrǵan marqumdardyń otbasylaryna qosymsha qarajat pen jan kúızelisin, aýyrtpashylyq ákeletini sózsiz.
Zań normalary adamnyń bıometrııalyq derekteri jeke basyn anyqtaýǵa, qoǵamdyq qaýipsizdik pen tártipti qamtamasyz etý, kóshi-qon úderisin qadaǵalaý, terrorızm, ekstremızm is-áreketterine qarsy kúresý, memlekettik basqarý organdary jumysynyń tıimdiligin arttyrý jáne azamattardyń konstıtýsııalyq quqyqtary men bostandyǵyn qorǵaý men qamtamasyz etýge baǵyttalǵan.
Adamdardyń qoltańbalary men DNQ-sy, bıometrııalyq esebi álemniń kóptegen memleketinde júrgiziledi. Bul derekter álem elderi tájirıbesinde aqparatpen qamtamasyz etý, vıza, kóshi-qon, shekara baqylaýynda, memleket pen qoǵamnyń san salasynda qoldanylady. Adamnyń bıometrııalyq derekterin sáıkestendirý arqyly halyqqa ártúrli áleýmettik qyzmet kórsetý salasyn jańa, sapaly túrde zamanaýı smartfondar arqyly júrgizýge múmkindik beredi.
Adamnyń bıometrııalyq derekterin júıeli túrde jınaqtap, esepke qoıý arqyly onyń elektrondyq nusqasynyń saqtalýyn qamtamasyz etý – zaman talaby. Zańnyń qabyldanýy quqyq qorǵaý organdarynyń, azamattardyń sheshilmeı turǵan úlken máselesi – qazirgi kúni jeke basy anyqtalmaǵan máıitterdiń kim ekenin bilip, jańa týǵan sábılerdi tastap ketken analardy tabýǵa septigin tıgizedi.
Elimizde jyldan-jylǵa iz-túzsiz joǵalǵan adamdar men jeke basy anyqtalmaǵan máıitter sany kóbeıip keledi. Keıingi 5 jylda elimizde 9 748 adam iz-túzsiz joǵalǵan, 644 máıittiń jeke basy tanylmaǵan. Bıylǵy toǵyz aıda elimizde habar-osharsyz ketken 9 823 adamnyń 9 566-sy jedel-izdestirý sharalary kezinde tabylǵan. Osy merzimde anyqtalǵan 388 máıittiń 69-ynyń jeke basy anyqtalmaǵan. Bir ǵana Qyzylorda oblysynda keıingi bes jylda 36 adam joǵalyp ketken, tabylǵan máıitterdiń segiziniń jeke basy anyqtalǵan joq.
Arnaıy zań qabyldanǵannan keıin ár azamatqa beriletin genomdyq tólqujatqa ol týraly barlyq derek engiziledi jáne apatqa ushyraǵan kez kelgen azamattyń jeke basy oqıǵa bolǵan jerden alynǵan bıologııalyq materıaldarmen salystyra otyryp, tez, jeńil sáıkestendiriledi. Memleketten qazirgideı kóp qarjy bólinbeıdi, máıitterdiń bıologııalyq materıaldaryn bir oblystan bir oblysqa tasymaldamaı, óz aımaǵynda zertteýge múmkindik alady.
Shetel tájirıbesin taldaý kórsetkendeı, bıometrııalyq tirkeýdiń biryńǵaı júıesin tıimdi paıdalaný qatań zań talaptaryna sáıkes júzege asyrylǵanda ǵana óz jemisin berýge tıis. Zań bul baǵyttaǵy arnaıy organdardyń qurylymdyq júıesin, qyzmeti men ókilettikterin, esepti júrgizýge jaýapty, arnaıy ókilderdiń mindetteri, aqparattar aıasyn, kólemin, tártibin, vedomstvolyq-aqparattyq aýmaq rásimin retteıdi. Sonymen birge zańda bıometrııalyq derekterdiń qupııalyǵyn qamtamasyz etýdegi resmı organdardyń mindettemeleri, ony saqtamaǵan adamdardyń jaýapkershiligi bekitilgen. Daktıloskopııalyq jáne genomdyq aqparat memleket kepildik beretin qorǵaýǵa jatady.
Bıometrııalyq derekterdiń avtomattandyrylǵan esep júıesi olardyń esepke alynǵan jeri boıynsha elektrondy túrde saqtalýyn qorǵaý Bas prokýratýra men IIM-ǵa júktelgen. Daktıloskopııalyq nemese genomdyq aqparatty jınaýdy, óńdeýdi júzege asyratyn memlekettik organdar daktıloskopııalyq aqparattyń qupııalylyǵyn saqtaýǵa jáne onyń qorǵalýyn qamtamasyz etýge mindetti.
Zańnyń keı normalary áli kúnge deıin azamattardy alańdatyp otyrǵany belgili. Máselen, olardy bıometrııalyq derekterdiń úshinshi adamdar, terrorıstik uıymdar, qylmystyq toptardyń qolyna túsip qalý qaýiptiligi týraly suraqtar mazalaıdy. Bul turǵyda derekterdiń saqtalýy, óńdeý kezindegi operatorlardyń, basqa da qyzmetkerlerdiń qupııa derekterdi basqa adamdarǵa taratpaý, olardyń jaýapkershiligi, mindetteri, olardyń is-áreketterine shaǵym jasaý tártibi zańmen bekitilgenin aıta ketken jón.
Zań mindetti genomdyq tirkeýdi retteıdi. Al genomdyq tirkeýge: aýyr nemese asa aýyr qylmystardy, onyń ishinde on alty jasqa tolmaǵan adammen jynystyq qatynas, jas balalardy azǵyndyq jolǵa túsirýmen baılanysty, basqa da seksýaldyq sıpattaǵy zorlyq-zombylyq áreketter jasaǵany úshin sottalǵan adamdar, ashylmaǵan aýyr nemese asa aýyr qylmystar, tanylmaǵan máıitter jatady. Habarsyz ketken azamattardyń bıologııalyq týystary, birinshi kezekte, ata-analary jáne balalary, al olar bolmaǵan kezde týystyq dárejesine qaraı basqa da bıologııalyq týystarynyń kelisimmen genomdyq tirkeýge jatady.
Genomdyq tirkeýdi júrgizý nátıjesinde alynǵan genomdyq aqparat qylmystyq quqyq buzýshylyqtardyń aldyn alý, olardy ashý jáne tergep-tekserý, sondaı-aq olardy jasaǵan adamdardy anyqtaý jáne belgileý, habarsyz ketken azamattardy, elimizde turaqty turatyn nemese ýaqytsha bolatyn sheteldikter men azamattyǵy joq adamdardy izdestirý, tanylmaǵan máıitter boıynsha Qazaqstan azamattarynyń, sheteldikter men azamattyǵy joq adamdardyń jeke basyn, izdestirilip jatqan nemese anyqtalyp jatqan adamdardyń týystyq qatynastaryn anyqtaý maqsatynda paıdalanylady.
Husaıyn QORAZBAEV,
polısııa polkovnıgi
