Dinı ahýal ýshyǵyp tur
– Kúni keshe «dombyra haram», «din úshin ultymnan bas tartamyn» degen saryndaǵy beınejazbalar el ishin shýlatty. Bul neniń belgisi? Qoǵamda shyn máninde dinı ahýal ýshyǵyp tur ma? Álde jar astyndaǵylardyń qasaqana uıymdastyryp otyrǵan arandatýy ma?
– Bul, álbette, dinı ahýaldyń qoǵamda kúrdeli ekendigin bildiredi. Osy qarqynmen júre bersek, aldaǵy ýaqytta da «dombyra haram» degen áńgimeniń deńgeıindegi biraz jaıtqa kýá bolýymyz ǵajap emes. О́zińiz aıtyp otyrǵandaı, jelini shýlatatyn dinı saryndaǵy beınejazbalar áli de shyǵady. Shamamen bir jyl kóleminde mundaı jaǵdaılar kóbeımeıdi de, azaımaıdy da, osy qalypta saqtalady. Dintanýshy retinde aıtaıyn, qazir elimizdiń din salasyna iritki salýdy kózdeıtin astyrtyn áreketterdiń baryn anyq baıqaýǵa bolady. Ásirese osy jyldyń orta tusynan bastap dinge tutqıyldan jasalyp jatqan shabýyldar údeı tústi.
– Iаǵnı áldebir arandatýshylar bar bolǵany ǵoı?
– Arandatýshy degennen góri, sony «qoldaýshylar» bar desek, durys shyǵar. Olar kimder degende naqty atyn atap, túsin tústep bere almasaq ta, artynda kúshi men yqpaly bar toptyń turǵany aıdan anyq.
– Shamamen bir jyldaı búgingideı ahýal saqtalady dedińiz. Odan keıin ne bolýy múmkin?
– Ony da qazir dóp basyp aıtý qıyn. Tipti dinı alaýyzdyqty qozdyryp otyrǵan adamdardyń ózi de bir jyldan keıin naqty ne bolatynyn bilmeıdi. Olardyń qolynda jalpylama karta ǵana bar. Sol kartada syzylǵan shema boıynsha isti uıymdastyrý olar úshin mańyzdy. Bular dindi teris múddelerine paıdalanyp jumys istep jatyr. Aldaǵy ýaqytta qandaı jaǵdaı bolyp, dúnıe qalaı qubylsa, olar da óz maqsattaryn, taktıkalaryn soǵan oraı ózgertip otyrady. Soǵysta da qolbasshylar maıdandaǵy jaǵdaıdyń ózgerýine qaraı aldaǵy is-qımylyn túrlishe josparlaıdy ǵoı. Din salasyn jeke múddesi úshin paıdalanýshylar da týra sondaı. Búgin alǵa qoıǵan bir oıy bar shyǵar, biraq erteń qalaı qubylatynyn naqty aıtý múmkin emes.
Qańtar oqıǵasyna deıin belgili bir tulǵalar dindi ózderiniń jeke múddelerine qaraı paıdalanǵany belgili boldy. Bul áreketteri ishinara «jemisin» berip, keıbir kózdegen maqsattaryna jetti de. Bulardyń kim ekenin búginde jurt biledi, qaıtalap aıtýdyń qajeti joq shyǵar. «Qasiretti qańtardan» keıin shetinen ustalyp, sottalyp jatyr. Dinı senimmen oınaýǵa bolmaıdy. Táńirdiń dinin el úshin emes, jeke bas paıdasy úshin qural qylý qaı kezde de jaqsylyqqa aparmaıdy. Quranda «Sender úshin jaman kóringen nárseleriń qaıyrly bolýy múmkin jáne jaqsy kórgen nárseleriń senderge jaman bolýy da múmkin» degen maǵynada aıat bar. Olar bir dinı aǵymdy ustanyp, qoǵamda tamyr jaıýǵa tyrysty. Sony durys dep eseptedi. Maǵan qazirgi din salasyndaǵy keleńsizdikterdiń artynda maqsaty buzyq adamdar turǵandaı kórinedi.
Din bılikke jetýdiń quraly emes
– Buryn teris aǵymdy taratýshylar kóbine kóshede júrip áreket etse, qazir bári tolyqtaı ınternetke kóshti. Internetti qalaı baqylaýǵa alý kerek? Iritki salýshylardyń áreketine túbegeıli tosqaýyl qoıý múmkin be?
– Áleýmettik jeli men BAQ-ty baqylaý men qadaǵalaý bir basqa, al sol jerde bolǵan zańsyz áreketterge zańmen tosqaýyl qoıý – múldem basqa áńgime. Bizde qazir osy ekinshi jaǵy kemshin. Jaýapty ýákiletti organdar tarapynan dinı ortaǵa iritki salyp otyrǵandarǵa qarsy sheshimder birde qabyldansa, birde qabyldanbaı jatyr. Siz ınternetke kirip, «jıhad» dep jazsańyz, paıdaly málimettermen qatar teris aqparattar da qaptap shyǵady. «Mázhab» dep jazsańyz da dál solaı. Elimizde dinı salany qadaǵalaıtyn, baqylaıtyn qanshama memlekettik mekeme men úkimettik emes uıym bar, biraq álgindeı halyqty adastyratyn málimetter ınternette nelikten órip júr? Ony qalaı toqtatamyz? Mine, bul – búgingi qoǵam aldynda turǵan úlken másele.
– Ras, elimizde túrli aǵym kóp. Sáláfı-ýahabıden bastap táńirshilderge deıin taırańdap júr. Sizdiń oıyńyzsha, bulardyń ishinde qazir eń belsendisi jáne qoǵamǵa qaýiptisi qaısy?
– Jat dinı aǵymdardyń qolyna múmkindik berse, qaı-qaısynyń da memleketke, ultqa, eldiń bolashaǵyna tóndiretin qaýpi orasan zor. Búginde keıbiriniń ınternette otyrǵan jaqtaýshylary kóp kózge túskennen keıin ǵana olar qaýiptirek sekildi kórinedi. Biraq báriniń pıǵyly birdeı: ol – memleket isine aralasý, bılikke kelý, baılyqqa kenelý. Kez kelgen dinı aǵym áý bastan sondaı maqsattardy kózdep qurylady. Sońǵy ýaqytta sot tyıym salǵan 25 dinı uıym máseleniń kúrdeli ekenin ańǵartady. Qandaı da aýrýdyń betin qaıtarmasa, adamdy ólimge deıin alyp baratyny sekildi destrýktıvti aǵymdardyń da der kezinde aldyn almasa, túbinde memlekettiń tynyshtyǵyn buzýǵa sebepshi.
Raıdan qaıtarý ońaı bolmaı tur
– Siz teris aǵymda júrgen radıkaldardy ońaltýmen, ıaǵnı qalypty ómirge qaıtarýmen tikeleı jumys istedińiz. Olardy teris ıdeologııa qursaýynan shyǵarý múmkin be?
– Árıne, múmkin. Biraq eger 10 adam bolsa, árqaısysymen 10 túrli ádispen jumys isteý kerek. О́ıtkeni ár adamnyń qaýiptilik deńgeıi, destrýktıvti ıdeıaǵa ýlanýy, odan kelip shyǵatyn táýekeli, dúnıetanymy, bilimi ártúrli. Sondyqtan jeke-jeke jumys isteýge týra keledi. Barlyq adamǵa bir ádisti qoldanyp, radıkaldy raıynan qaıtarý, odan bir nátıje shyǵarý qıyn.
О́kinishke qaraı, din salasyndaǵy ýákiletti organdar kóbine-kóp teris aǵymda júrgen jandardy ońaltýda matematıkalyq esepke ıek artady. Máselen, saǵan 100 adamdy beredi de, belgili bir ýaqyttan keıin qanshasyn ońalttyń, qansha adamdy túzý jolǵa ákeldiń dep suraıdy. Iаǵnı olar úshin eń aldymen san mańyzdy. Biraq ondaı adamdardy jat ıdeologııanyń shyrmaýynan shyǵarýda sannan góri sapalyq nátıjesi mańyzdyraq. «100 teńgege neshe kámpıt aldyń?» degen esep-qısap ıdeologııalyq jumysta múldem júrmeıdi. О́ıtkeni jumystyń nátıjesin aldyn ala boljap aıtý múmkin emes. Mysaly, keıbir adamdarǵa din týraly eshteńe aıtýdyń qajeti joq. Sebebi onyń dinı bilimi túgil, eń qarapaıym saýaty da joq. Álipti taıaq dep bilmeıdi. Teris dinı jolda júrse de, aıat pen hadısti túsinbeıdi. Sondyqtan ondaı janǵa dindi túsindiremin dep ýaqytty ketirgennen góri, psıhologııalyq turǵyda yqpal jasaý, al jas bala bolsa, óziniń deńgeıinde tárbıelik jumys júrgizý qajet. Qandaı bilimi baryna da mán berýge týra keledi. Soǵan baılanysty árbir adammen júrgizilgen ońaltý jumystarynyń nátıjesi de ártúrli bolýy múmkin. Osydan-aq din salamattylyǵy ózekti másele ekenin baıqaýǵa bolady.
– О́z tájirıbeńizde raıynan qaıtyp, túzý jolǵa kelgen adamdar boldy ma?
– Qaıtqandar da, qaıtpaǵandar da boldy.
– Nelikten qaıtpady?
– Ony túsindirý úshin mynadaı mysal aıtaıyn. Qazir ekeýmiz adasqandar týraly áńgime qozǵap otyrmyz. Bizdiń pikirimizshe, olar – qurbandar. Ekeýmiz týra joldamyz. Qudaı aldynda júzimiz jarqyn, nıetimiz túzý dep úmit etemiz, soǵan sáıkes amal qylamyz. Álgilerdi músirkep, durys jolǵa shaqyrǵymyz keledi. Dál osy ustanymdy 180 gradýsqa keri aınaldyryńyz. Sonda qarasańyz, olar da biz týraly: «Myna beısharalar adasyp, aqıqat joldy taba almady-aý. Qansha dinı nasıhat aıtyp jatyrmyz, biraq júrekterine jaryq nur túspeı qoıdy», dep ekeýmizdiń syrtymyzdan duǵa tilep otyrýy ábden múmkin. Iаǵnı biz olardy qalaı adasqandar dep sanasaq, olar da biz jaıynda dál solaı oılaıdy.
Teris aǵymǵa túsken adamnan góri, araqqa salynǵan maskúnemmen nemese nashaqormen jumys isteý áldeqaıda ońaı. Sebebi olar ózderiniń soǵan táýeldi bolyp qalǵanyn túsinedi, araq ishý men esirtki shegýdi durys dep eseptemeıdi. Biraq odan bas tarta almaıdy. Al dinı radıkaldardyń ereksheligi – ózderin adasqan dep sanamaıdy, túbegeıli durys joldamyn degen túsinikte. Kerisinshe, sen olar úshin adasqan adamsyń, tipti kápirsiń. Eń qaýiptisi de sol: óziniń burys jolda ekenin túsinbeý. Sondyqtan olardy dástúrli din jolyna, qazaqy dúnıetanymǵa qaıtarý – qıynnyń qıyny.
– Solardyń qoǵamǵa qaýpin bilý maqsatynda óz tájirıbeńizden bir-eki mysal keltire alasyz ba?
– Men Astanada túrmede otyrǵan bir jigitpen jumys istedim. О́zi áskerı adam, mamandyǵyna saı qyzmet istep júrip, jat aǵymdardyń quryǵyna túsken. Jaqsylap daıyndyq jasaǵan. Jospary boıynsha mınıstrlikke basyp kirip, joǵary laýazymdy tulǵany kepildikke alyp, memleketke talap qoımaqshy eken. Sondaǵy talaby – qyzdardyń mektepke oramalmen barýyna ruqsat bergizý. Biraq ol óz oıyn iske asyra almady. Tıisti organdar onyń josparyn aldyn ala bilip, qolǵa túsirip, birneshe jylǵa sottap jiberdi. Aıta berse, mundaı oqıǵalar óte kóp. Bul – qoǵamdaǵy dinı ahýaldyń qanshalyqty qaýipti ekenin bildiretin bir ǵana mysal.
Táńirshildikke zańmen tyıym salý kerek
– Biz kóbine destrýktıvti dinı aǵym degende ıslam atyn jamylǵan toptardy eske alamyz. Degenmen keıingi ýaqytta tas laqtyrsań, táńirshildiń basyna tıetin bolyp júr. Internette solardyń soıylyn soǵatyndar kóbeıe túskendeı. Teolog retinde buǵan oıyńyz qalaı?
– Táńirshildermiz degenderge sottyń úkimimen zańdy túrde tyıym salatyn ýaqyt jetti. Olardyń is-áreketterine jáne aıtyp jatqan sózderine quqyqtyq turǵyda baǵa berilse, sottaýǵa jáne túbegeıli tyıym salýǵa negiz bolatyn jaǵdaı jetkilikti. Áleýmettik jeliniń ózinde eldiń aýyzbirshiligin buzýdan bastap, dinı alaýyzdyq qozdyrýǵa deıingi dálelder tolyp tur. Biraq biz, jeke adamdar, aıtamyz da qoıamyz. О́kinishke qaraı, osy iske bastamashy bolatyn uıym joq. Eshkim ony óz moınyna alǵysy kelmeıdi.
Táńirshildik qozǵalysynyń qaýpi nede? Ol – elimizdiń memleket retinde ári qaraı damýyna jáne ustanǵan saıasatyn júrgizýine kedergi keltiretin kesapat. Sálafızm ıdeologııasy da 90-jyldary týra osylaı bastalǵan bolatyn. Alǵashqyda kóp adam mán bermedi. 20 jyldan keıin aǵym ustanýshylary el ishinde terakt jasaı bastaǵanda ǵana esimizdi jıyp, áreketke kóshtik. Táńirshildikti tý qylyp júrgenderdiń de erteńgi kúni qandaı qadamǵa baratynyn dóp basyp aıtý qıyn. Qazir olar bılikke kelýge barynsha tyrysyp jatyr. О́ner adamdary, tarıhshylar, aıtyskerler arasynda olardyń ıdeıasyn qoldaıtyndar barshylyq.
Bul jerde din máselesi emes, eń birinshiden memleket máselesi, eldiń erteńi kún tártibinde tur. О́ıtkeni men dintanýshy retinde bul qubylystyń qaıdan kelip jatqanyn baıqap otyrmyn. Táńirshildikti qozdyrýshylar shetelde otyr, sol jaqtan shalany kósep, otqa aınaldyrýǵa tyrysady. Buǵan baıyppen zer salýymyz kerek. Qazirgi kórip otyrǵanymyz – tek bastamasy. Eger der kezinde tyıym salyp, quqyqtyq normaǵa saı sheshimin tappasaq, erteń onyń saldary qıyn bolýy múmkin.
– Áńgimemizdiń sońynda sybaılas jemqorlyq jaıynda bir suraq qoısam. Qazir ádiletti Qazaqstandy quryp jatyrmyz. Ádil qoǵam úshin jemqorlyq – múldem jat uǵym. Al buǵan qatysty dinimiz ne deıdi?
– Dinimizde qolyńa berilgen múmkindikti adal paıdalaný týraly aıtylady. Bılik te sonyń qatarynda. Árbir adam belgili bir laýazymǵa kelgende adal eńbek etý týraly ýáde beredi. Ár qyzmettiń laýazymdyq nusqaýlyǵy bar. Eger sol nusqaýlyq boıynsha jumys istese, para degen pále bolmas edi.
Quqyqtyq memlekette zań jemqorlyqqa qalaı tyıym salsa, álemdik dinderdiń qaı-qaısysynda da ony úlken kúná retinde qatań aıyptaıdy. Bul – ózińiz aıtyp jatqan ádil qoǵam qurýǵa qarsy birden-bir aýyr qylmys. Qoldaǵy qyzmet – bizge berilgen amanat. Amanatqa qııanat qylý – úlken kúnálardyń biri. Jeke bastyń paıdasy úshin ulttyń baılyǵy men qazynasyna qol salý – odan da úlken qııanat. Mundaı quqyq buzýshylyqtarǵa barmas úshin árbir adamnyń boıynda otanshyldyq jáne ultqa, elge degen janashyrlyq sezimi bolýy kerek. Ádiletti Qazaqstan qurýdyń negizi osynda. Bul máseleni tek zańmen tyıym salý arqyly túbegeıli sheshý qıyn. Eń aldymen adamnyń óz ishki qarsylyǵy bolýǵa tıis.
– Áńgimeńizge rahmet.
Áńgimelesken –
Eskendir ZULQARNAI,
«Egemen Qazaqstan»
