Qýatty ónerkásiptik negiz qalandy
«Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaq sheńberinde aýdıtorlyq qyzmetti júzege asyrý týraly kelisimdi ratıfıkasııalaý týraly» zań qyzmet kórsetýdiń ortaq talaptary men tásilderin jáne ishki memlekettik retteýdiń erekshelikterin aıqyndaıdy. Kelisim Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaqqa múshe elderdiń aýmaǵynda aýdıtorlyq qyzmetterdiń biryńǵaı naryǵyn qamtamasyz etýdi kózdeıdi. Zań normalary múshe memleketterdiń ózara tıimdi jáne teń quqyly yntymaqtastyǵyn odan ári nyǵaıtýǵa da yqpal etedi dep kútilip otyr.
Sonymen qatar is-shara barysynda Palatanyń ótken aptadaǵy otyrysynda senator Súıindik Aldashev joldaǵan depýtattyq saýalǵa О́nerkásip jáne qurylys mınıstri Qanat Sharlapaevtyń aýyzsha jaýaby tyńdaldy. Bul saýalda Memleket basshysynyń Joldaýy aıasyndaǵy 15 iri serpindi jobany iske asyrý máselesi kóterilgen bolatyn.
M.Áshimbaev atap ótkendeı, Prezıdent belgilep bergen jańa ekonomıkalyq baǵdar elimizdiń qýatty ónerkásiptik negizin qalap, ishki suranysty tolyq qamtamasyz etetin ekonomıka qalyptastyrýdy kózdeıdi. «Joldaý aıasyndaǵy 15 iri serpindi jobany sapaly iske asyrý elimizdiń áleýmettik-ekonomıkalyq damýy jolynda úlken mańyzǵa ıe. Bul másele keshendi tásilderdi jáne tyńǵylyqty taldaýdy qajet etedi. Sondyqtan búgin aıtylǵan usynystardyń bári nazardan tys qalmaýy kerek. Senat aldaǵy ýaqytta da atalǵan mańyzdy jobalardy iske asyrýǵa zańnamalyq turǵyda qoldaý kórsetýge daıyn», degen M. Áshimbaev otyrysqa qatysýshylarǵa birlesken belsendi jumys úshin alǵys bildirdi.
«Bolashaqqa» bólingen qarajat urlanyp jatyr
Palata otyrysynda senatorlar depýtattyq saýaldaryn da joldady. Senator Andreı Lýkın Úkimet basshysynyń atyna joldaǵan depýtattyq saýalynda Halyqaralyq baǵdarlamalar ortalyǵynyń jumysyndaǵy jaǵymsyz jaıttarǵa toqtaldy. Depýtat ortalyqtyń jumysyn uıymdastyrý men Ǵylym jáne joǵary bilim mınıstrligi tarapynan tıisti úılestirýdiń bolmaýynan shetelde kadrlardy daıarlaýǵa jáne olardyń biliktiligin arttyrýǵa bólingen qarajat tıimsiz paıdalanylyp kelgenin nemese urlanatynyn atap ótti. Al bul óz kezeginde bıýdjettiń negizsiz shyǵyndaryna ákep soǵady.
«Stıpendıattardyń eńbek etýi men olardy oqytýǵa jumsalǵan bıýdjet qarjysyn óteýge monıtorıng júrgizetin tıimdi tetik joq. «Bolashaq» túlekteri halyqaralyq Bolashaq stıpendııasyn taǵaıyndaýǵa arnalǵan úmitkerlerdi irikteý qaǵıdalaryna sáıkes Qazaqstanǵa oralý jáne mamandyǵy boıynsha úzdiksiz eńbek etý týraly talaptardy ylǵı da buzyp keledi. Osyndaı 1 myń derek belgili», dedi senator.
Depýtat sondaı-aq qarjyny qaıtarý máselesine Premer-mınıstrdiń nazaryn aýdardy. Senator memleketke 6,6 mlrd teńge kólemindegi bereshek týraly statıstıkany mysalǵa keltirdi. «Shetelde alǵan mamandyq paıdalanylmaıdy, joba jekelegen jaǵdaılarda emıgrasııa quralyna aınaldy, 270 túlek shetelde qaldy. Joba sonymen qatar oqý týrızmine aınaldy. Is júzinde eńbek naryǵynyń naqty qajetine sáıkes shetelde mamandar daıarlaýdy uıymdastyrý deńgeıi tómen. Strategııalyq jáne baǵdarlamalyq qujattardyń bolmaýy, salalyq mınıstrlik tarapynan tıisti úılestirýdiń joqtyǵy osyndaı jaǵdaıǵa sebep bolyp otyr», dedi A.Lýkın.
Qarjy pıramıdalarynyń qurbandary kóbeıgen
Senator Gennadıı Shıpovskıh Qarjylyq monıtorıng agenttigi tóraǵasynyń atyna joldaǵan depýtattyq saýalynda qarjy pıramıdalaryna qatysty dabyl qaǵarlyq derekterdi keltirdi. Onyń aıtýynsha, bıylǵy 9 aıda mundaı uıymdardan 2 myńnan astam adam zardap shekken jáne olardyń sany ósip jatyr.
Depýtat bul baǵytqa qatysty qylmys deńgeıi tómendep kele jatqanyn atap ótti. Alaıda soǵan qaramastan zardap shekkenderdiń sany ulǵaıyp barady. «Bas prokýratýranyń dereginshe, «Qarjy pıramıdasyn qurý jáne oǵan basshylyq etý» boıynsha 2021 jyly – 233, 2022 jyly – 104, al bıylǵy toǵyz aıda 89 is sotqa jiberilgen. Atalǵan statıstıkaǵa qarasaq, jyldan-jylǵa qarjy pıramıdasynyń qurbandary azaıyp kele jatqan sekildi kórinýi múmkin. Al sol pıramıdalardan zardap shekkenderdiń tizimine qaraıtyn bolsaq, kerisinshe statıstıkany baıqaımyz. 2021 jyly jábirlenýshiler sany – 1259, 2022 jyly – 892, al bıylǵy toǵyz aıda jábirlenýshiler sany 2079 adamdy qurap otyr. Atalǵan statıstıkada tek sot jábirlenýshi dep tanyǵan adamdardyń tizimi kórsetilgen», dep atap ótti depýtat.
Onyń sózinshe, elimizde qarjy pıramıdalarynyń aldyn alýǵa baǵyttalǵan qajetti tetikterdiń bári bar, Parlament tarapynan zańnamalyq qoldaýlar da kórsetilip keledi. «Dese de qarjy pıramıdasynan zardap shekkenderdiń sany qysqarar emes. Ne sebepti osy kúnge deıin mundaı uıymdardy jeńe almaı kelemiz?», dedi senator.
Mektepterdi basqarýdy ońtaılandyrýdy usyndy
Senator Janbolat Jórgenbaev Premer-mınıstrdiń atyna joldaǵan depýtattyq saýalynda óńirlerdegi mektepterdi basqarýdyń jańa júıesi kezinde týyndap otyrǵan máseleler týraly aıtty. Onyń pikirinshe, oblystyq basqarmanyń qyzmetkerleri óńirdegi barlyq bilim berý uıymdaryn túgeldeı baqylaı almaıdy. Máselen, Pavlodar oblysynda oblystyq basqarmanyń 45 qyzmetkeri 598 bilim berý mekemesiniń qyzmetin qamtamasyz etýge tıis. Qyzmetkerler az bolǵandyqtan, olardyń jumysyn úılestirý, qadaǵalaý tıisti deńgeıde júzege asyrylmaıtyny belgili. Bul rette oblystyq bilim basqarmalaryna júkteme aıtarlyqtaı kóbeıip keledi.
«Ekonomıka, qarjy bólimderine jáne aýdandar men qalalardyń basqa da organdaryna júkteletin qarjy, múlik, materıaldyq-tehnıkalyq, kadrlyq qamtamasyz etý máseleleriniń barlyǵy qazir oblystyq bilim basqarmasyna júktelgen. Olar shtattyń jetispeýine baılanysty barlyq qarjylyq prosedýralardy ýaqytynda jáne sapaly oryndaı almaı jatyr», dedi J.Jórgenbaev.
Senator sonymen qatar basqarýdyń jańa júıesin engizý kezinde mektepterdegi, ásirese jylytý kezeńindegi problemalardy jedel sheshý máselesi de qıyndaǵanyn atap ótti. Qazir qazandyqtar men olardyń qyzmetkerleri, mektepterdi otynmen qamtamasyz etý máseleleri aýdandyq balansqa berildi, al mektepter ishindegi jylytý júıesi oblystyq balansta tur. Sonymen qatar oblystyq bilim basqarmalary bilim berý salasynda memlekettik satyp alýdy uıymdastyra almaıdy. Sebebi mektepter men balabaqshalardy aýdandyq bilim bólimderi basqarady.
«О́ńirlerdiń bir jyldan astam qyzmetin saralap, ońtaılandyrý jumystaryn júrgizý kerek dep esepteımin. Onyń qorytyndysy boıynsha satyp alý zańyna tıisti túzetýler engizgen jón. Ári mektep ǵımarattaryn biryńǵaı ákimshilik keshen retinde aýdandyq ákimdikterdiń teńgerimine nemese aýtsorsıngke berý jónindegi halyqaralyq tájirıbeni paıdalanýdy usynamyn. Olar mektepterdi kútip ustaýǵa, aǵymdaǵy jáne kúrdeli jóndeýge jaýapty bolady. Mundaı jaǵdaıda pedagogıkalyq kadrlar tek balalardy oqytýmen aınalysady. Sonda muǵalimderdiń róli arta túsedi, jalpy bilim berý sapasy artady», dedi senator.
Sý sharýashylyǵy salasyndaǵy máseleler
Senator Sáken Arýbaev Premer-mınıstrdiń atyna joldaǵan depýtattyq saýalynda elimizdiń sý sharýashylyǵy salasyndaǵy problemalar týraly aıtyp, basty másele – gıdrotehnıkalyq qurylystardyń ábden tozǵanyna nazar aýdardy. «Respýblıka boıynsha sharýaishilik kanaldardy qospaǵanda 7541 gıdrotehnıkalyq qurylys bar. Onyń 1189-y qanaǵattanarlyqsyz jaǵdaıǵa jetken bolsa, 24-i apatty jaǵdaıda. Al 2047 gıdrotehnıkalyq qurylysta eshqandaı tehnıkalyq qujattar joq. Olar zańdastyrylmaǵan. Gıdrotehnıkalyq qurylystyń gıdroagregattary men gıdromehanıkalyq jabdyqtarynyń basym kópshiliginiń qyzmet kórsetý merzimi asyp ketken», dedi senator.
Depýtat keıingi 10 jylda elimizde 300-den astam ártúrli sý tasqyny tirkelgenin atap ótti. Bul statıstıka eldegi gıdrotehnıkalyq qurylystardyń qazirgi jaǵdaıyn kórsetip otyr. «Elimizde gıdrotehnıkalyq qurylystardyń qaýipsizdigin qamtamasyz etý boıynsha arnaıy zańnama joq. Qazirgi ýaqytta bul saladaǵy negizgi quqyqtyq baza jeti zańmen rettelgen. Bul gıdrotehnıkalyq qurylystardyń qaýipsizdigin qamtamasyz etý jónindegi qoǵamdyq qatynastar basqa memleketterdegideı derbes zańnamamen rettelýge tıis. 2008 jyly Aýyl sharýashylyǵy mınıstrligi «Gıdrotehnıkalyq qurylystardyń qaýipsizdigi týraly» zań jobasyn daıyndap, ol qoldaýsyz qalǵany da belgili. Sonymen qatar keıingi jyldary tirkelgen gıdrotehnıkalyq qurylystardaǵy tótenshe jaǵdaılar qoldanystaǵy kodekstiń qajetti máselelerdi tolyq sheshýdi qamtamasyz etpeıtinin kórsetti», dep atap ótti S.Arýbaev.
Senator problemalardy sheshý úshin birneshe usynys aıtty. Onyń ishinde gıdrotehnıkalyq qurylystardyń qaýipsizdigin qamtamasyz etý týraly arnaıy derbes zań qabyldaý, sý sharýashylyǵy men gıdrotehnıkalyq qurylystyń negizgi resýrstarynyń tehnıkalyq jaı-kúıin jaqsartýdyń Jol kartasyn daıyndaý jáne nysandardy naqty túgendep, esepke alý, qajetti qarjy bólý, sondaı-aq mamandyqtar tizbesin keńeıtý jáne sý sharýashylyǵy mamandaryn daıarlaýdaǵy bilim berý standarttaryn qaıta qaraý sekildi máseleler bar.
