Degenmen Kólsaı Almaty sııaqty megapolıske jaqyn ornalasqandyqtan, týrıstik maýsymda bul nysanda týrıster keptelisi paıda bolady. Alaıda onyń aınalasynda saıahattaǵandarǵa esten ketpesteı áser syılaı alatyn jeti baǵyt bar ekenin ekiniń biri bile bermeıdi. Qazirge onyń ekeýi ǵana qydyrǵan jurttyń qyzyǵyna jarap, belsendi jumys istep tur.
Al endi bir zamandarda zilzaladan keıin paıda bolǵan kóldiń sulýlyǵy óz aldyna, alaıda «Kólsaı kólderi» ulttyq parkiniń aınalasyn zamana talabyna beıimdep, qaǵaz júzindegi talaı joba iske asyrýdy qajet etip otyrǵandyqtan, munda atqarylýǵa tıis jumys áli de kóp.
Oraıy kelip turǵanda aıta ketý paryz, jýyrda ǵana bir top jýrnalıspen Kólsaıda jolymyz túskende, biz basqa nysandardy aralap jetemiz degenshe qas qaraıyp ketipti. Jurttyń bári kórgen saıyn súısinetin jerge jetkende tas qarańǵy boldy da, Kólsaıdyń túbine kelip turyp, kóldi kórmeı kettik. Demek, kóldi túnde de alaqanyńdaǵy aınadaı kórsetetin aınalasynan túsetin jaryq kerek, ári bul – sol jerde qona-jatyp demalyp júrgen týrısterdiń qaýipsizdigi úshin de aýadaı qajet másele. Mysaly, kúnniń kózinen qýat alatyn jaryq kózderi. Múmkin elektr jaryǵy tartylǵan da bolar, biraq búkil BAQ ókilderi baryp otyrǵanda aınalasy tas qarańǵy boldy.
Sonymen, bıyl Kólsaıda nendeı ózgerister bolyp jatyr, ilgerileý bar ma degen saýaldar týyndaıtyny anyq. Bul rette bizdiń saparymyzdan keıin ile-shala Almaty qalasynyń О́ńirlik kommýnıkasııalar qyzmetiniń alańynda «Kólsaı kólderi» memlekettik ulttyq tabıǵı parkiniń ókilderi baspasóz jıynyn ótkizdi.
Aldymen resmı málimetterge toqtalatyn bolsaq, «Kólsaı kólderi» ulttyq tabıǵı parki dırektorynyń orynbasary Hamıt Ahmetov ótken jyly Tómengi Kólsaı kóli men Qaıyńdy kólindegi rekreasııalyq júktemeni, joǵaryda aıtyp otyrǵan «keptelisti» azaıtý maqsatynda ulttyq parktiń ınfraqurylymyn damytýdyń bas jospary ázirlengenin, osy josparda ulttyq parktiń ýchaskeleri jeke jáne zańdy tulǵalarǵa konkýrstyq negizde qysqa merzimdi paıdalanýǵa berý qarastyrylǵanyn aıtady.
Máselen, 2022 jyldyń shilde, tamyz aılarynda Ekologııa, geologııa jáne tabıǵı resýrstar mınıstriniń buıryǵymen bekitilgen erejege sáıkes, týrıstik jáne rekreasııalyq qyzmetti júzege asyrý úshin ulttyq parktiń jer ýchaskelerin ınvestorlarǵa bekitý jóninde baıqaý ótkizilip, qyrkúıek aıynda konkýrs jeńimpazdarymen qysqa merzimge paıdalaný jónindegi sharttar jasalǵan. Jalpy, baıqaýǵa Saty, Qurmet shatqalynda ornalasqan ýchaskelermen birge, týrısterdi barlyq baǵytta taratý maqsatynda Tómengi Kólsaı men Qaıyńdy shatqaldarynda ornalasqan ýchaskeler de qoıylǵan.
«Tómengi Kólsaı kóli shatqalynda joǵarǵy avtoturaq aýdanyndaǵy ýchaskelerdi paıdalanýshylar (ınvestorlar) tarapynan saýda-jármeńke aımaǵy, qoǵamdyq tamaqtaný oryndary, qazaq halqynyń salt-dástúrleri saqtalynǵan kıiz úıler ornatyldy. Oǵan qosa Almaty oblysynyń týrızmdi basqarý jelisi arqyly ulttyq park úshin Ortalyq Azııalyq WWF baǵdarlamasynyń granttyq joba esebinen qazaq aýyly salynyp, qosymsha dárethanalar men qoqys jáshikteri ornatyldy», deıdi H.Ahmetov.
Endigi jerde sheteldikter bolsyn, jergilikti týrısterdiń de Kólsaıǵa kelip, ulttyq dástúrdiń shetin kórip, jergilikti ulttyq taǵamdardan dám tatyp, etno-aýylǵa barýǵa múmkindigi bar. Osy oraıda tómengi Kólsaı kólinen 12 shaqyrym jerde turǵan Saty aýylynyń orny bólek ekenine erekshe toqtala ketken jón. Ulttyq park aınalasyndaǵy eldi mekenderdiń adamdary otandyq týrızmge qyzmet etip otyrǵanymen, túıtkildi máseleler bar. Tipti muny Tótenshe jaǵdaılar mınıstrligi men quzyrly organdar kóz jumyp qarap otyrǵan jaǵdaılar desek te bolady.
Kólsaıdyń tereńdigi 80 metrge deıin barady desek, munda 110-ǵa jýyq qaıyq bar. Ár qaıyqqa keminde 4-5-ten adam otyrsa, bir ýaqytta kóldiń betine 550 týrıst shyǵady. Qoqys tastaıdy, kól tez lastanady. Onyń ústine qaıyqty jalǵa beretin jerde kásibı qutqarýshylar jumys istemeıdi. Tek jeke kásipker retinde tirkelgen, kásibı biligi joq adamdar jalǵa berip otyrǵan kórinedi. Jónin biletinder qaıyq zań boıynsha tereńdigi 12 metrden aspaıtyn jerde ǵana bolýy kerektigin aıtady. Iаǵnı Kólsaı erekshe qorǵalatyn aýmaqta ornalasqandyqtan, ne qaıyqty azaıtý kerek, ne alyp tastaý kerek. Kólsaı kólderi qaıyqpen jappaı serýendeýge arnalmaǵan, sondyqtan tumsa tabıǵatty saqtaý úshin munda da Qaıyńdydaǵy sııaqty múldem qaıyqty shektese durys bolmaq.
Týǵan jerine jany ashıtyn, týrıstik qyzmet pen qaýipsizdik degenniń ne ekenin biletin kózi ashyq, kókiregi oıaý jergilikti azamattar «jabaıy» taksılerdiń de jumysyn rettep, bólek atty marshrýt jasaý qajettigin jasyrmaıdy. Oǵan qosa jazda, týrıstik maýsym qyzǵan kezde Saty aýylyndaǵy ambýlatorııa men Jalańashtaǵy aýrýhananyń jumysyn kúsheıtý, Kólsaı men Qaıyńdyda týrıstik polısııa qoıý máselesi de kezek kúttirmeıdi. Jurtty qorqytyp, úrkitýden aýlaqpyz, alaıda osy ólkeniń syryn biletinder Kólsaıdyń aınalasynda krımınaldy toptar da paıda bola bastaǵanyn jasyrmaıdy. Demek, quqyq qorǵaý organdary da óz kezeginde qalǵymaýǵa tıis.
Qalaı desek te, aldaǵy ýaqytta sheshimi tabylýy kerek kúrdeli máselelerge toqtalmas buryn, atqarylyp jatqan tómendegideı tirlikterdi tizbektep shyqqan jón. Máselen, Taýshelek, Qurmet, Kólsaı, Qarabulaq orman sharýashylyqtarynan turatyn «Kólsaı kólderi» memlekettik ulttyq tabıǵı parkinde abattandyrý jumystary aıaqtalǵan.
«2023 jyldyń basynan beri saıabaq aýmaǵynda 99 toptyq reıd júrgizilip, tekserý nátıjesinde park qyzmetkerleri demalýshylar arasynan 47 tártip buzýshylyqty anyqtap, 405 375 teńge kóleminde aıyppul saldy. Týrısterdiń qaýipsizdigin qamtamasyz etý úshin «Saty aýyly – Qaıyńdy kóli» týrıstik baǵytyn abattandyrý kezinde qosymsha jol belgileri, kúrkeler men oryndyqtar ornatyldy. Almaty oblysynyń týrızm basqarmasynyń qarajaty esebinen baqylaý alańy, kúrke-shatyrlar, oryndyqtar men kópirler salynyp, Kólsaı, Qaıyńdy kólderinde 30 qoqys jáshigi men 16 úlken qoqys bagy qoıyldy. «Tómengi Kólsaı kóli – Sarybulaq asýy» týrıstik marshrýtynyń sol jaǵalaýynda demeýshilerdiń kómegimen uzyndyǵy 370 metr jaıaý júrginshiler joly salyndy, onyń boıynda oryndyqtar men qoqys ydystary ornatyldy», deıdi ulttyq tabıǵı parki basshysynyń orynbasary.
Qazirgi kúni Almaty oblystyq týrızm basqarmasynyń qarajatyna Tómengi Kólsaı kóline aparatyn jaıaý júrginshilerge arnalǵan aınalma jol salynyp jatqanyn aıta ketýge bolady. Bir qýantarlyǵy, bıyl kóktemde «Shrenka» shyrshasynyń 95 080 kósheti otyrǵyzylyp, 0,06 gektar alqapqa shyrsha tuqymyn sebetin ýaqytsha orman tuqymy ýchaskesi uıymdastyrylǵan.
«Týrıstik nysandarda 2 jańa aǵash kúrke salyndy, Qaıyńdy kóliniń jaıaý júrginshiler jáne at jolynyń qorshaýlary jańartyldy, osy nysandarda áktep-syrlaý jumystary júrgizildi. Ulttyq park aýmaǵynda 10 sanıtarlyq-gıgıenalyq qondyrǵy ornalasqan, onyń tórteýi Tómengi Kólsaı kólinde, ekeýi Qaıyńdy kólinde jumys isteıdi», deıdi H.Ahmetov.
Oraıy kelip turǵanda ulttyq saıabaqtyń aýmaǵynda buǵy (640), elik (397), Sibir taý eshkisi (584), qaban (646), arqar (26) bar ekenin, Qyzyl kitapqa engen haıýanattardan Tıan-Shan qońyr aıýy (22), qar barysy (18), Túrkistan sileýsini (64) mekendeıtinin de qosa ketýge bolady. Jalpy, osy aýmaqtyń jan-janýarlar álemi men sırek kezdesetin ósimdikter, shıpaly shópterdi saqtaý, qorǵaý máselesine bólek oralamyz.
Sol sııaqty jurttyń ekologııalyq saýatyn arttyrý maqsatynda nasıhat jumystary júrgizilip, jyl saıyn «Parkter sherýi» aksııasy, baıqaýlar ótkizilip jatady. Bıyl oǵan 9 mektepten 141 oqýshy qatysyp, 27 oqýshy baǵaly syılyqtarmen, 12 maqtaý qaǵazdarymen marapattalǵan. Halyqaralyq týrızm kúnine oraı, ıaǵnı 27 qyrkúıekte ulttyq park aýmaǵyndaǵy týrızmdi damytýǵa úles qosqan jeke kásipkerler de qoshemetke ıe bolǵan. Ulttyq parktiń shtatynda jumys isteıtin 126 adam otbasyn asyrap otyrsa, onyń aýmaǵynda arnaýly kelisimshartpen 9 týrıstik fırma turaqty jumys isteıdi.
Joǵaryda atap ótkendeı, aldaǵy ýaqytta sheshimi tabylatyn kúrdeli máselelerdi atap aıtsaq, barlyǵy 604 shaqyrymdy quraıtyn Ulttyq parktiń ishki joldary men órt qaýipsizdigin aldyn alý joldaryn salý nemese kúrdeli jóndeýden ótkizý qajettigi kórinip tur. Qolda bar jáne josparlanǵan qyzmettik úılerdi elektr qýatymen tolyqtaı qamtamasyz ete otyryp, vızıt-ortalyǵyn nemese tabıǵat mýzeıin salý máselesi de bar. Eń bastysy Qaıyndy kólin saqtap qalý úshin kólge tospa salý, ózen boılaryna kópir salýdy aldaǵy ýaqyttyń enshisine qaldyra berýdiń jóni joq.
«Endigi jerde «Kólsaı kólderi» aýmaǵynda ishki týrızm jyl ótken saıyn damyp kele jatqandyqtan, sheteldik týrıster úshin ekskýrsııa júrgizýge daıyn kásibı gıdterdiń jetispeýshiligi joq. Sheteldik týrısterdiń basym bóligi «Kólsaı kólderi» ulttyq parkiniń aýmaǵyna Almaty qalasynan týrfırmamen keledi, ıaǵnı árbir týrfırmada daıyndalǵan kásibı gıd pen ekskýrsııany júrgizetin mamandar bar. Olardyń negizgi mindeti – sheteldik týrısti ertip júrý. Tıisinshe, týrıstik fırmalar ulttyq parkpen týrısterge, onyń ishinde sheteldik týrısterge qyzmet kórsetý týraly kelisimshart jasaıdy. Jalpy, «Kólsaı kólderi» ulttyq saıabaǵynda týrızm bólimi jumys isteıdi, onyń shtatynda týrızm mamandary men shet tilderi kýrstarynda oqyǵan gıdter bar», deıdi H.Ahmetov.
Onyń aıtýynsha, jaz jańbyrly, jaýyn-shashyndy bolsa, sáıkesinshe týrısterdiń de qarasy azaıyp qalady eken. Jalpy, ulttyq park aýmaǵyndaǵy ishki týrızm naryǵy jyl ótken saıyn damyp jatyr. Týrıstik soqpaqtardyń uzartylýyna baılanysty ulttyq parktiń búkil aýmaǵynda basqa kólderdi qamtıtyn 7 týrıstik marshrýt bar.
Endigi jerde «Kólsaı kólderi» ulttyq tabıǵı parki memleket tarapynan tıisti túrde qarjylandyrylatyn bolsa, ásirese bir kúnde 4 myńdaı adam keletin jazdyq týrıstik maýsymdaǵy keptelis tarqatylyp, týrıster Kólsaı men Qaıyńdydan bólek, onyń aınalasyndaǵy Tańbalytas, Orta Merki, Shet Merki syndy jańa týrıstik baǵyttarǵa tarap, bul saparlar qydyryp kelgen jurtqa esten ketpesteı sátter syılaıtyny sózsiz.
ALMATY
