– Ashat Qanatuly, Prezıdent óziniń saılaýaldy baǵdarlamasyn jarııalaǵanda «Basty maqsat – Ádiletti Qazaqstandy qurý» degeni belgili. Sonyń bir naqty kórinisi – Ulttyq qordyń qarajatyn balalardyń shotyna aýdaryp otyrýǵa qatysty jańa zańnyń qabyldanýy. Kúni keshe ǵana qol qoıylǵan bul qujattyń mańyzy nede?
– Iá, saılaýaldy baǵdarlamada aıtylǵan bastamalardyń júzege asyp jatqanyna bir jyl ǵana ótti. О́te az ýaqyt sııaqty, degenmen osy bir jyldyń ishinde aýqymdy jumys atqarylyp úlgerdi. Baǵdarlamada qamtylǵan bastamalar Prezıdenttiń jeti jylyna arnalǵanymen bir jyldyń ishinde olardyń kóp bóligi oryndalǵanyn kórip otyrmyz. Eń bastysy, bular eshqandaı naýqanshylyqqa salynbaı, qadam-qadammen, baıyppen, jan-jaqty saraptamadan ótip, josparly túrde iske asyrylyp jatyr.
«Ulttyq qor – balalarǵa» jobasy – saılaýaldy baǵdarlamada naqty kórsetilgen tapsyrmalardyń biri. Kúni keshe zań qabyldanyp, oǵan Memleket basshysy qol qoıdy. Buǵan deıin Ulttyq qordy óz azamattarymyz úshin, ásirese balalarymyzdyń keleshegi úshin paıdalaný máselesi qanshama jyl boıy kóterilip keldi. Mine, endi sonyń naqty sheshimi shyǵarylyp, qordyń ınvestısııalyq kirisiniń 50 paıyzy 18 jasqa tolǵanǵa deıin balalarymyzdyń arnaıy shottaryna aýdarylyp otyratyn boldy. Ol qarajatty erteńgi kúni kámeletke tolǵan soń bilim alýǵa nemese baspanaly bolý maqsatyna jumsaı alady. Muny óte mańyzdy tarıhı sheshim der edim. О́ıtkeni budan bylaı qor qarajatynyń jumsalýyna da qoǵam basqasha kózben qaramaq.
Infografıkalardy jasaǵan – Záýresh Smaǵul, «EQ»
Prezıdent sonymen qatar Ulttyq qordan bıýdjetke alynatyn qarajatty azaıtý týraly da tapsyrma berdi. Bul da – qoǵamnyń talaby. Biz osy talapty eskere otyryp, kúni keshe respýblıkalyq bıýdjetti bekittik. Budan bólek, Qasym-Jomart Kemelulynyń Ulttyq qor qarajatyn 100 mlrd dollarǵa deıin jetkizý týraly jáne ony burynǵydaı konservatıvti emes, tıimdi ınvestısııalyq turǵyda jumsaý boıynsha tapsyrmasy da óte mańyzdy sheshim.
– Prezıdent bilim men ǵylymdy damytýdyń mańyzdylyǵyn udaıy aıtyp keledi. Saılaýaldy baǵdarlamasynda da osy máselege keńinen toqtaldy. Bul baǵytta atqarylǵan nemese qazir oryndalyp jatqan qandaı jumystar bar?
– Búgingi tańda dúnıejúzindegi mańyzdy úrdis – adamı kapıtaldy damytý. Barlyq memleket sol úshin jan-jaqty qamdanyp jatyr. Al oǵan tek bilim men ǵylymnyń arqasynda ǵana qol jetkizýge bolady. Prezıdent bilim berý salasyn damytý týraly aıtyp qana qoımaı, naqty sharalardyń qabyldanýyna tikeleı ózi túrtki bolyp ta keledi. Men ony osy salany basqarǵan adam retinde senimmen aıta alamyn. Máselen, muǵalimder jalaqysynyń ósýi – Prezıdenttiń tikeleı tapsyrmasy.
Eldi ǵylym órkendetse, sol ǵylymǵa barar jol – balalarymyzdyń qazirgi zamanǵa saı, jan-jaqty qamtylǵan mektepterde bilim alýynda jatyr. Osyǵan oraı Prezıdenttiń bastamasymen «Jaıly mektep» ulttyq jobasy qolǵa alynyp, bıyl onyń qurylysyna 2,4 trln teńge qarajat bólindi. Bul – óte qomaqty soma. Buǵan deıin jyl saıyn mektep salýǵa 100 mlrd teńge ǵana bólinip kelgen edi. Qansha ýaqyttan beri úsh aýysymdy, apatty mektepter problemasy kóterilip júr. Bıyldan bastap bul máseleler sheshilip qana qoımaı, jaı mektep emes, balalar úshin jaıly, zamanaýı mektepterdiń sany kóbeımek. Elimizdiń ár óńirinde osyndaı 400-ge jýyq mektep salynady. Qazir keıbiriniń qurylysy bastalyp ta ketti.
Osy oraıda «Jaıly mektep» degen ne, soǵan toqtala ketsek. Ol álemdegi eń ozyq mektepter úlgisindegi, materıaldyq-tehnıkalyq jaǵynan tolyqqandy jabdyqtalǵan bilim ordalary bolmaq. Buryn biz 1 200 oryndyq mektep ashylǵanda ishinde bir sportzaly bolsa, soǵan qýanatynbyz. Shyn máninde, munsha balaǵa bir sportzal azdyq etedi. Biraq sonyń ózine shúkir dep keldik. Al jaıly mektepte bir emes, birneshe sportzal bolady. Mysaly, Astanada alǵashqy «Binom» mektepteri ashylǵanda bári balalaryn soǵan bergisi keldi. Endi jaıly mektepterdiń deńgeıi «Binom»-nan da joǵary bolmaq. Bul qarapaıym turǵyndar úshin qoljetimsiz, baǵasy qymbat nemese daryndy balalarǵa ǵana arnalǵan mektepter emes. Aýyl balalary da ol jerde tegin bilim alady.
Osy oraıda mektepterge qatysty taǵy bir mańyzdy máseleni aıta ketsek. Bıyl Parlament zańsyz ıemdenilgen aktıvterdi qaıtarý boıynsha zań qabyldady. Bul zańnyń ishinde bilim salasyna qatysty da bap bar. Qazirdiń ózinde 1 trln-ǵa jýyq qarajat memleketke qaıtarylsa, onyń ishinde shamamen 150 mlrd teńgesi bilim salasy úshin arnaıy ashylǵan shotqa tústi. Sol aqshaǵa da elimizdiń ár óńirinde mektepter salynyp jatyr. Iаǵnı bul jemqorlardan qaıtarylǵan qarajat bilim salasyna tikeleı aýdarylyp jatyr degendi bildiredi.
– Bastaýysh synyp oqýshylarynyń mektepte tamaqtanýy tegin júzege asyryla bastaǵany da jurtshylyq kóńilin serpiltken jańalyq boldy.
– Iá, bul – Prezıdent bastamashy bolǵan erekshe tapsyrmalardyń biri. Bıylǵy qyrkúıekten 1-4-synyptarda oqıtyn 1,4 mln-nan asa balaǵa, sonyń ishinde osal toptaǵy barlyq balaǵa ystyq tamaq berile bastady. Oǵan 100 mlrd teńgeden asa qarajat bólindi. О́ıtkeni balalardyń densaýlyǵy, ál-aýqaty, tipti sabaq úlgerimi de olardyń durys tamaqtanýyna baılanysty. Sondyqtan oǵan aıryqsha kóńil bólinip jatyr. Qońsy otyrǵan memleketterdiń basym kópshiliginde oqýshylarǵa mundaı jaǵdaı jasalmaǵan.
– Prezıdenttiń saılaýaldy baǵdarlamasynda mektepke deıingi oqytý men tárbıe máselesine de kóńil bólingenin bilemiz.
– Birinshiden, bıyl qyrkúıekte balabaqsha qyzmetkerleriniń jalaqysy 30 paıyzǵa óskenin aıta ketý kerek. Sala basshylyǵynyń málimdeýinshe, budan ári de ósedi. О́ıtkeni olarǵa jaqsy jaǵdaı jasalmasa, baldyrǵandardy oqytyp, tárbıeleıtin mekemege joǵary bilikti mamannyń kele qoıýy ekitalaı. Saılaýaldy baǵdarlamada balalardy memlekettik balabaqshalarǵa 2 jastan bastap qabyldaý týraly aıtylǵany belgili. Buǵan deıin 3 pen 6 jas aralyǵyndaǵy balalar ǵana qabyldanatyn edi. Sonymen qatar jyl saıyn memlekettik tapsyrys boıynsha bıýdjetten 15-20 myń balaǵa oryn ashylyp kelgen bolsa, bıyldyń ózinde 80 myńnan asa orynǵa balabaqsha salýǵa qarajat bólinip, óńirlerge taratyp berildi. Muny da keıingi bir jyldyń ishinde jetken jetistikterimizdiń qomaqtysy dep aıtýǵa ábden bolady.
Infografıkalardy jasaǵan – Záýresh Smaǵul, «EQ»
Osyǵan oraı taǵy bir ózekti másele – baldyrǵannyń barlyǵyna balabaqshadan oryn usyný. Biz ómirge kelip jatqan balalardan balabaqshaǵa kezekke turatyndardyń sany az ekenin baıqadyq. Nege? Otbasynyń sıfrlyq kartasyn qarap kórsek, áleýmettik jaǵdaıy tómen, az qamtylǵan, kúızelis jaǵdaıyndaǵy otbasylardyń 100 myńǵa jýyq balasy balabaqshaǵa barmaıtyny óz aldyna, tipti kezekke de turmaıdy eken. О́ıtkeni memlekettik balabaqsha tegin bolǵanymen, ata-ana tamaqqa aqsha tóleýi kerek. Biraq sonyń ózin qaltasy kótermeıtin qıyn jaǵdaıdaǵy otbasylar bar. Ol balalar úıde otyrǵandyqtan erteńgi kúni mektepke daıyndyqsyz barady. Kishkentaıynan qunarly tamaq jeıtinderi de az. Nátıjesinde, densaýlyǵy da jaqsy bolmaı, damý-jetilý turǵysynan qatarlastarynan qalyp qoıýy múmkin. Biz osy málimettiń bárin Prezıdentke jetkizgennen keıin ol Otbasynyń sıfrlyq kartasyndaǵy jaǵdaıy tómen otbasylardyń balalaryna balabaqshany ǵana emes, onyń tamaǵyn da tegin qylý týraly tapsyrma berdi. Bul shara áleýmettik teńsizdikti azaıtýǵa jáne balalarǵa ystyq tamaq usynýǵa yqpal etip otyr.
Prezıdent erekshe kútimdi qajet etetin balalarǵa aıryqsha kóńil bólýdi de tıisti salalarǵa tapsyrma etip júktedi. Sonyń bir sheshimi – Psıhologııalyq medısınalyq pedagogıkalyq keńes berý (PMPK) jelilerin keńeıtý qolǵa alynyp jatyr. Bıyl elimizde PMPK sany 100-ge, al ońaltý kabınetteriniń sany 210-ǵa jetti. Maqsat – balalardyń damýynda aýytqý baryn erte jastan anyqtaý. Shynyn aıtqanda, bizde kóp jaǵdaıda balalar mektepke baratyn kezde ǵana aýytqýy anyqtalyp jatady. Sosyn olardy basqa balalar sekildi tárbıeleýge, beıimdeýge múmkindik bolmaıdy. Sondyqtan aýytqýdy der kezinde anyqtap, ońaltý jumystaryn júrgizse, basym kópshiligin qalypty jaǵdaıǵa jetkizip, qoǵamǵa beıimdeýge bolar edi. Osy oraıda Prezıdent tapsyrmasy boıynsha Májilis «Inklıýzıvti bilim berý týraly» zań qabyldap, ońaltý ortalyqtaryn ashýǵa memlekettik tapsyrys berý tetigin iske qosty. Árıne, bul baǵytta áli de sheshýdi qajet etetin máseleler bar. Biraq bastama kóterildi, endi is jalǵasyn tabady.
– Turǵyndarǵa medısınalyq kómek kórsetý deńgeıin arttyrý maqsatynda «Aýyldyq jerde densaýlyq saqtaýdy jańǵyrtý» qanatqaqty ulttyq jobasy bekitildi. Prezıdenttiń saılaýaldy baǵdarlamasyndaǵy densaýlyq saqtaý salasyna qatysty ózge de qandaı tapsyrmalar júzege asyp jatyr?
– О́zińiz aıtyp otyrǵan ulttyq joba aıasynda aýyl-aımaqta 600-den astam jańa nysan salynbaq. Qazir ol iske asyryla bastady. Atap aıtqanda, ulttyq joba aıasynda 11 alǵashqy medısınalyq-sanıtarlyq kómek nysanynyń qurylysy aıaqtaldy. 99 nysanda qurylys-jóndeý jumystary júrgizilip jatyr. Sonymen qatar aýyldarǵa aýrýhanalar, dárigerlik ambýlatorııalar salý, eskilerin jóndep jańartý, qural-jabdyqtar satyp alý, medısına qyzmetkerlerin biliktilik kýrstaryna jiberý sekildi ózekti máseleler osy joba aıasynda sheshimin tabady.
Qasym-Jomart Kemelulynyń Úkimetke 50 saýyqtyrý lagerin ashý týraly bergen tapsyrmasy da aýyz toltyryp aıtarlyq jańalyq.
– Memleket basshysy ǵylymı-tehnologııalyq jáne ekonomıkalyq saıasattyń ózara baılanysyn kúsheıtýge toqtala kele, ǵylym men tehnologııalyq saıasat týraly arnaıy zań qabyldaý qajettigin atap aıtty. Osy zań týraly keńinen aıtyp berseńiz.
– Iá, atalǵan zań jobasy osy jyldyń maýsym aıynda depýtattardyń bastamasymen daıyndalyp, reglamentke sáıkes Úkimetke qorytyndy alýǵa jiberildi. Onyń ishinde kóptegen mańyzdy másele qarastyrylǵan. Biz jaqynda ǵana 2023-2025 jyldarǵa arnalǵan ǵylym bıýdjetin bekittik. Bıyl ǵylym salasyna qarajat áldeqaıda kóp bólinip otyr. Naqtyraq aıtqanda, 3,3 ese kóbeıip, 643 mlrd teńgeni qurady. Ǵalymdardyń jalaqysy eki ese kóbeıdi. Prezıdent ǵylymı zertteýler sórede jatyp qalmaı, ony qoldanysqa engizý, jumys istetkizý qajetin aıtyp keledi. Iаǵnı ol ǵylym óndiris pen bızneske enýge tıis. Ol úshin ǵylymdy kommersııalaý qajet. Bólingen qarajat osy maqsatta tıimdi jumsalady.
Buǵan deıin ǵalymdarymyz tarapynan konkýrs boıynsha grant utyp alyp jumys isteýge qatysty túıtkildi másele jıi kóteriletin. Ǵylymı-zertteý uıymdary grant utsa, jumysyn júrgizedi, uta almasa, jabylatyn nemese ǵalymdarymyz basqa salaǵa ketetin. Prezıdent bastamasynyń arqasynda zańǵa túzetý engizilip, budan bylaı jetekshi ǵylym uıymdary memleket tarapynan úzdiksiz túrde, tikeleı bıýdjetten qarjylandyrylatyn boldy. Aıta keteıik, 2021 jyly 11 baǵyt boıynsha ǵylymı-zertteý ınstıtýttary tikeleı qarjy alyp keldi. Jańa zań jobasynda memleketten qarjy alatyn ǵylymı-zertteý ınstıtýttary men ǵalymdardyń sanyn kóbeıtý usynyldy. Onyń qataryna aýyl sharýashylyǵy, medısına ınstıtýttaryn kirgizý josparda bar.
Taǵy bir mańyzdy másele – megagranttar atty qarjylandyrýdyń jańa túrin engizýdi usyndyq. Asa mańyzdy zertteýlerdi júrgizý uzaq ýaqyt pen qomaqty memlekettik ınvestısııany talap etedi. Ony qoldanystaǵy qarjylandyrý tetikteri arqyly iske asyrý múmkin emes. Sondyqtan jańa grant túri atalǵan zertteýlerdi uzaq ýaqyt boıy úzbeı atqaryp, naqty nátıjelerge qol jetkizýge múmkindik bermek.
Budan bólek, zań jobasynyń ishinde klınıkalyq zertteýler júrgizý jáne tájirıbelik-konstrýktorlyq ázirlemelerdi daıyndaý, ǵylymı-tanymdyq jýrnaldardy, oqýlyqtar men monografııalardy shyǵarý, ınfraqurylymdy damytý jáne jańa zerthanalar ashý úshin joǵarǵy oqý oryndary men ǵylymı-zertteý ınstıtýttary úshin de jańa grant túrlerin usyný týraly jazylǵan.
Zań jobasynda kóterilgen taǵy bir mańyzdy másele – jergilikti atqarýshy organdarǵa, ıaǵnı ákimdikterge ǵylymı jobalardy qarjylandyrý boıynsha quzyret berý. Búginde bıýdjette qarajat bar bolsa da, ákimdikter ony ǵylymı zertteýlerge jumsaı almaıdy. Máselen, ár óńirdiń ózindik problemasy, ǵylymı turǵyda sheshetin sharýasy bolýy múmkin. Biz sol problemalardyń sheshimin tabýy maqsatynda ǵylymı izdenister jasap, onyń nátıjelerin qoldaný úshin ákimdikterdiń qarjylyq resýrstaryn paıdalaný quqyǵyn berýdi usynyp otyrmyz.
Budan bólek, zań jobasynda el ǵalymdarynyń ǵylymı jańalyqtary kúndelikti ómirde qoldanylyp, iske asyp jatsa, olarǵa salyqtyq jeńildikter berý týraly bastama da bar. Bul – el úshin de, ǵalymdarymyz úshin de óte jaqsy stımýl. Jalpy, zań jobasynda kórinis tapqan usynystardyń bárin bir suhbattyń ishinde aıtyp shyǵý múmkin emes. Eger osy joba qabyldanyp, iske asyp jatsa, bul elimizdiń ǵylym salasynyń damýyna serpindi úlesin qosady dep úmittenemiz. Jalpy, Memleket basshysynyń tapsyrmasymen júzege asyp jatqan osynaý is-sharalardyń túpki mejesi Ádiletti Qazaqstanǵa ustyn bolatyn adamı kapıtaldy nyǵaıtý ekeni belgili.
– Keıingi kezde qoǵamda rezonans týdyrǵan máseleniń biri – otbasyndaǵy zorlyq-zombylyq problemasy. Prezıdent saılaýaldy baǵdarlamasynda osy máseleni de atap ótken edi.
– Adamdardyń kóbi zorlyq-zombylyqqa qarsy is-sharalar keıingi kúnderi bolǵan oqıǵadan keıin ǵana naqty qolǵa alynyp jatyr dep oılaýy múmkin. Alaıda bir jyl buryn Prezıdenttiń saılaýaldy baǵdarlamasynda zorlyq-zombylyqty toqtatý máselesi arnaıy baǵyt retinde kórinis tapqan edi. Atap aıtqanda, baǵdarlamanyń tórtinshi baǵytynda azamattardyń, sonyń ishinde bala quqyǵyn qorǵaý, zorlyq-zombylyqtyń aldyn alý máselesi qozǵaldy. Nátıjesinde, bir jyldyń ishinde bul keleńsizdiktiń aldyn alý úshin birneshe zań qabyldandy. Jaqsy ózgerister bar. Máselen, buryn zorlyq-zombylyq oqıǵasy bolsa, jábir kórgen adamnyń ózi aryz jazýǵa tıis edi. Kóbine polısııa qyzmetkeri barǵanda ol adam oıynan aınyp, aryzyn qaıtyp alatyn. Osylaısha, tirkelmegen, is qozǵalmaǵan zorlyq oqıǵalary kóp-tin. Endi jańa ózgeristerge saı polısııaǵa tek jábir kórgen adamnyń ózinen emes, onyń kórshilerinen, tanystarynan, adamdardan dabyl tússe, tártip saqshysy oqıǵa ornyna baryp, mindetti túrde ákimshilik is qozǵaıtyn boldy.
Aldaǵy ýaqytta Qylmystyq kodekstiń sheńberinde de zorlyq-zombylyqqa qatysty qabyldanatyn sharalardy jetildirý, qatańdatý kózdelip otyr. Buǵan qosa quqyqtyq mádenıet, qundylyqtar turǵysynan da qaraý óte mańyzdy. Prezıdenttiń zań ústemdigi men tártipti saqtaý jaıynda únemi aıtyp kele jatqany sol. Osy eki basty qaǵıda bizdiń ıdeologııamyzdaǵy, qoǵamdyq sanamyzdaǵy ózekke aınalýy kerek. О́ıtkeni Prezıdenttiń eń úlken bastamasy – Ádiletti Qazaqstan qurý, ádil qoǵam ornatý ekeni belgili. Barlyq adam zań men sottyń aldynda teń bolsa, zań talaptary oryndalsa, ádildik degen mine sol. Mundaı qoǵamda biz aıtyp otyrǵan zorlyq-zombylyqty da, ádiletsizdikti de barynsha azaıtýǵa múmkindik týady.
Bizdiń aıtyp otyrǵanymyz – Prezıdenttiń saılaýaldy baǵdarlamasynda kórinis tapqan jáne bir jyl ishinde oryndalǵan jumystardyń bir bóligi ǵana. Nátıjesi aıqyn, mıllıondaǵan azamat onyń jemisin kórip jatyr.
– Áńgimeńizge rahmet.
Áńgimelesken –
Eskendir ZULQARNAI,
«Egemen Qazaqstan»
