Sýretti túsirgen – Erlan OMAR, «EQ»
Bul «keńes odaǵy ydyrap, azattyq alǵan kóptegen etnos ókilderiniń ótken ǵasyrdyń toqsanynshy jyldarynda tarıhı otandaryna jappaı qaıtyp oralý úderisi bastalǵanynyń saldary edi.
Al jýyrda jarııalanǵan 2021 jylǵy Ulttyq sanaq málimetteri táýelsizdik jyldarynda memleketimizdiń demografııalyq jaǵdaıynda, til saıasatynda kóńil súıinerlikteı oń ózgeristerge qol jetkizilgenimen, oılanarlyqtaı olqylyqtarǵa da jol berilgenin kórsetti. Áıteýir, eń bastysy – ótken otyz jyl ishinde elimizde jekelegen qasiretti oqıǵalar bolǵanymen, tutastaı alǵanda, qoǵamda saıası turaqtylyq pen azamattyq kelisim saqtalǵandyǵynyń nátıjesinde halqymyzdyń ǵana emes, onyń ishinde memleket quraýshy ultymyzdyń da sany ósip, 1989 jylǵy 6,5 mln adamnan 2021 jyly 13,5 mln adamǵa deıin kóbeıdi. Qazaǵymyzdyń respýblıka halqynyń quramyndaǵy úles salmaǵy 39,7 paıyzdan 70,4 paıyzǵa deıin artty. Halqymyzdyń sany qazir 20 mln adamǵa jetkendikten, proporsııaly túrde eseptegende, ultymyzdyń sany 14 mln adamǵa jetti deýge bolady.
Sany boıynsha tıtýldy ultymyzdan keıingi ekinshi oryndy enshilep otyrǵan etnos – orystardyń sany 1989 jylǵy 6 mln 227 myńnan 2021 jyly 2 mln 981 myńǵa deıin, halyq quramyndaǵy úles salmaǵy 37,8 paıyzdan 15,5 paıyzǵa deıin azaıdy. Al ózge iri etnostar qatarynyń qalyńdaý úrdisi baıqalady. Onyń ishinde ózbekterdiń sany 2009 jylǵy 457 myńnan 2021 jyly 614 myńǵa deıin artyp, úles salmaǵy 2,9 paıyzdan 3,2 paıyzǵa deıin kóterildi. Ýkraındardyń sany 330 myńnan 387,3 myńǵa deıin kóbeıdi, biraq úles salmaǵy 2,1 paıyzdan 2 paıyzǵa deıin tómendedi. Uıǵyrlardyń sany 224,7 myńnan 290,3 myńǵa deıin ulǵaıyp, úles salmaǵy 1,4 paıyzdan 1,5 paıyzǵa deıin artty. Nemisterdiń sany 178,4 myńnan 226 myńǵa deıin, úles salmaǵy 1,1 paıyzdan 1,2 paıyzǵa deıin kóbeıdi. Tatarlardyń sany 204,2 myńnan 218,6 myńǵa deıin artqanymen, úles salmaǵy 1,3 paıyzdan 1,1 paıyzǵa deıin kemidi.
Infografıkany jasaǵan – Záýresh SMAǴUL, «EQ»
О́zge etnos ókilderiniń halyqtyń ulttyq quramyndaǵy úles salmaǵy 1 paıyzǵa jetpeıdi. Tek ázerbaıjandar osy mejege jaqyndap keledi: sany 2009 jylǵy 85,3 myńnan 2021 jyly 145,6 myńǵa deıin, úles salmaǵy 0,5 paıyzdan 0,8 paıyzǵa deıin artty. Túrikterdiń sany 97 myńnan 85,5 myńǵa deıin, sondaı-aq úles salmaǵy 0,6 paıyzdan 0,5 paıyzǵa deıin tómendedi. Qyrǵyzdardyń sany 23,3 myńnan 34,1 myńǵa deıin ósti, al úles salmaǵy burynǵy 0,2 paıyz deńgeıinde qaldy.
Tutastaı alǵanda, qazaqtardy qosa alǵanda, elimizdegi túbi bir túrki tildes etnostardyń jalpy sany 14 mln 886,2 myńǵa jetip, halyqtyń ulttyq quramyndaǵy úles salmaǵy 77,6 paıyzdy qurady. Túrki memleketteri uıymy qurylyp, olardyń ekonomıkalyq jáne mádenı yqpaldastyǵy nyǵaıtyla bastaǵany elimizdegi túrki tildes etnostardyń da yntymaq-birligin kúsheıte túsetini kámil.
Ulttyq sanaq otandastarymyzdyń memlekettik tilge kózqarasyn da anyqtap berdi. 5 jastan asqan 17 mln 194,7 myń azamattyń 13 mln 768,4 myńy (80%) qazaq tilin biletindigin, onyń ishinde 8 mln 472,6 myń adam (61%) memlekettik tildi kúndelikti qoldanatynyn bildiripti. Osy jastaǵy 11 mln 906,9 myń qazaqtyń 11 861,7 myńy (99,6%) óz ana tilin meńgergenin, sondaı-aq 7 mln 550,5 myńy (63,4%) ony kúndelikti qoldanatynyn málimdegen. Bir qaıran qalarlyǵy, basqa tildi ana tili dep sanaıtyn 117,8 myń qazaqtyń (ultymyzdyń jalpy sanynyń 0,87 paıyzy) 72,6 myńy qazaq tilin meńgergen kórinedi. Shyntýaıtynda, óz ultynyń tilin ana tili sanamaıtyn adamdar basqa etnostardyń ishinde de bar bolyp shyqty. Naqty aıtsaq, 310 myń ýkraın (80%), 148,8 myń nemis (65,8%), 128,7 myń orys (4,3%), 89,3 myń tatar (40,9%), 69,2 myń koreı (58,4%), 43 myń uıǵyr (14,8%), 37 myń ázerbaıjan (25,5%), 34,2 myń belorýs (44,7%), 30,5 myń ózbek (5%), 27,6 myń polıak (78%), 13,5 myń túrik (15,8%), 7,9 myń qyrǵyz (23,1%), 7,1 myń cheshen (21,2%), 4,7 myń dúngen (5,9%), 3,9 myń tájik (7,7%) basqa tildi óz ana tili retinde kórsetipti.
Bes jastan asqan orystardyń 708 myńy (25,1%), ózbekterdiń 383,3 myńy (72%), uıǵyrlardyń 186,7 myńy (71,7%), tatarlardyń 103,5 myńy (50,5%), ýkraındardyń 87,7 myńy (23,7%), ázerbaıjandardyń 77,4 myńy (58,5%), nemisterdiń 53,1 myńy (25,2%), koreılerdiń 40,8 myńy (36,5%), túrikterdiń 46,8 myńy (61%) qazaq tilin biletinin bildiripti. Buǵan qosa 602,3 myń orys (21,3%), 62,2 myń ýkraın (16,8%), 60,5 myń ózbek (11,4%), 52 myń nemis (24,7%), 29,6 myń tatar (14,5%), 22,6 myń koreı (20,2%), 19,9 myń ázerbaıjan (15%) qazaq tilin úırenip júr. О́zge etnostardyń da memlekettik tildi meńgerý jáne úırený deńgeıleri ártúrli bolǵanymen, ony bilýge yqylastary aıtarlyqtaı. Demek, Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev «Syndarly qoǵamdyq dıalog – Qazaqstannyń turaqtylyǵy men órkendeýiniń negizi» alǵashqy Joldaýynda aıtqandaı, qazaq tiliniń memlekettik til retindegi róli kúsheıip, etnosaralyq qatynas tiline aınalatyn kezi kele jatyr. Ulttyq sanaq qorytyndysy osy baǵytta Qazaqstan halqy Assambleıasy men onyń óńirlerdegi qurylymdary ortalyq jáne jergilikti múddeli memlekettik organdarmen birlesken jumystaryn kúsheıte túsýi qajettigin ańǵartqandaı.
Ulttyq sanaq elimizde ýrbandalý úderisi, ásirese keıingi on eki jylda qarqyndy júrgendigin kórsetti: qala halqynyń úles salmaǵy 1999 jyly – 56,4, 2009 jyly 56,1 paıyz bolsa, 2021 jyly 61,2 paıyzǵa jetti. Tıisinshe aýyl halqynyń sany azaıyp, budan eki jyl burynǵy úles salmaǵy 38,8 paıyz boldy. Bıylǵy 28 naýryzda Úkimet qaýlysymen bekitilgen Qazaqstan Respýblıkasynyń aýyldyq aýmaqtaryn damytýdyń 2023-2027 jyldarǵa arnalǵan tujyrymdamasynda 6295 aýyldyq eldi mekenniń aldaǵy ýaqytta 5900-i ǵana qalady dep boljanǵandyǵyn eskersek, ýrbandalý odan ári jalǵasyp, bolashaǵy bar tirek jáne seriktes aýyldyq eldi mekender tizbesine engizilmegen júzdegen aýyldyń tútini óshetin tárizdi.
Osy oraıda Ulttyq sanaq málimetteri kópten beri bıik minberlerden aıtylyp júrgen el óńirlerin birkelki damytý mindeti oryndalmaı kele jatqandyǵyn aıǵaqtady. Máselen, halyq sany úsh megapolıste – Astanada 2009 jylǵy 613 myńnan 2021 jyly 1 mln 234 myńǵa (201%) deıin, Shymkentte 730,8 myńnan 1,1 mln-ǵa (152,2%) deıin, Almatyda 1 mln 449,7 myńnan 2 mln 30,3 myńǵa (140%) deıin kóbeıdi. Sondaı-aq on eki jylda turǵyndar qatary Mańǵystaý oblysynda 485,3 myńnan 735 myńǵa (151,4%) deıin, Atyraý oblysynda 510,3 myńnan 673,6 myńǵa (132%) deıin artty. Kerisinshe, 2009-2021 jyldar aralyǵynda turǵyndar sany Soltústik Qazaqstanda 596,5 myńnan 540,8 myńǵa (96%) deıin, Shyǵys Qazaqstanda 1 396,5 myńnan 1 341,2 myńǵa (96%) deıin, Qostanaı oblysynda 885,5 myńnan 833,6 myńǵa (94,1%) deıin azaıdy. Bul derekter – Úkimettiń osyǵan deıin óńirlerdiń teńdestirile damýyna jete kóńil bólmegendiginiń dáleli. Sonyń saldarynan táýelsizdik jyldary shet memleketterden atajurtqa oralǵan 1 mln 123,2 myń qandastyń kópshiligi elimizdiń ońtústigi men batys óńirlerine qonystandy. Buǵan qosa, Úkimet bólgen kvotamen demografııalyq jaǵdaıy tómen soltústik jáne shyǵys oblystarǵa ornalastyrylǵan qandastardyń kóbi ol jaqtardy jersinbeı, ortalyq jáne ońtústik óńirlerge qaıta kóship ketti. Sonymen qatar keıingi jyldary iske asyrylyp jatqan jumys kúshi artyq óńirlerdiń turǵyndaryn erikti túrde soltústik jáne shyǵys óńirlerge qonystandyrý baǵdarlamasynyń nátıjesi de shamaly. Atalǵan sharalar soltústik jáne shyǵys oblystardan basqa jaqtarǵa, sonyń ishinde Reseıge kóship ketýshilerdiń ornyn toltyra alar emes. Mysaly, osy jyldyń úsh toqsanyndaǵy kóshi-qonnyń teris saldosy Abaı oblysynda – 5172, Shyǵys Qazaqstanda – 2994, Qostanaı oblysynda – 2892, Soltústik Qazaqstanda – 2605, Pavlodar oblysynda 2343 adamdy qurady. Bul rette Úkimet ońtústik jáne shyǵys óńirlerdiń klımatynyń qatańdyǵyna jáne tildik ortasyna baılanysty erekshelikterin jete eskermeı kelgendigin aıtqan jón. Osy oraıda Parlament Májilisi depýtattarynyń Soltústik Qazaqstan oblysynyń eńbekkerlerine keńes odaǵy kezinde bolǵan jáne Reseı Federasııasynyń kórshiles oblystarynda áli kúnge saqtalyp otyrǵan «soltústik koeffısıentin» – jalaqyǵa 15 paıyz ústemeni qaıtarý týraly depýtattyq saýaldarynan da esh nátıje shyqpady. Tek Qazaqstan Respýblıkasynyń aýyldyq aýmaqtaryn damytýdyń 2023-2027 jyldarǵa arnalǵan tujyrymdamasynda jumys kúshi tapshy oblystardyń shalǵaıdaǵy soltústik jáne shyǵys shekara mańyndaǵy aýyldyq okrýgterindegi bıýdjettik uıymdardyń qyzmetkerleriniń jalaqysyna 50 paıyz ústemeaqy tóleý máselesin qarastyrý kózdelipti. Bul shara, ásirese turǵyndarynyń sany tym az ári jyl saıyn talaı aýyly jabylyp jatqan Soltústik Qazaqstan úshin jetkiliksiz dep bilemiz. Reseıdiń Qorǵan, Omby jáne Túmen sııaqty úsh birdeı oblysymen kórshiles ornalasqan, aýmaǵyn Reseı temirjoly basyp ótetin Qyzyljar óńirine – elimizdiń strategııalyq mańyzy bar «soltústik qaqpasyna» erekshe kóńil bólip, onyń demografııalyq jaǵdaıyn jaqsartýǵa baǵyttalǵan tyń tásil qoldaný qajet sııaqty. Soltústik Qazaqstan – tıtýldy ult ókilderiniń óńir turǵyndary quramyndaǵy úles salmaǵy (37,6 %) orys etnosynan (44,5 %) az bolyp otyrǵan jalǵyz oblys ekendigin de eskergen jón.
Ulttyq sanaq el ishinde aıtylyp jatatyn «Qytaılar qaptap barady» degen qańqý sózdiń anyq-qanyǵyn da bilip berdi. 2009 jyly elimizde 3424 qytaı etnosynyń ókili turǵan bolsa, olardyń sany 2021 jyly 3077-ge deıin azaıǵan. Al on eki jyl ishinde tili de, dili de uqsas, túbi bir qaraqalpaq aǵaıyndar sany 2828-den 20007-ge deıin kóbeıipti.
