Qaperińizde bolsyn
– Internet adam ómiriniń ajyramas bóligine aınaldy. Jelide otyryp-aq zat satyp alýǵa, jumys isteýge, kóńil kóterýge jáne tanysýǵa bolady. Vırtýaldy ómirdiń kóp artyqshylyǵyn ınternet paıdalanýshylardy aldaýdyń jańa ádisterin oılap tabatyn qaskúnemderdiń jańa alaıaqtyq qylmystary búldirip júr.
Eń jıi kezdesetin jaǵdaılarǵa toqtalsaq, birinshiden, sizge belgisiz adam qońyraý shalyp, ózin bank nemese quqyq qorǵaý organdarynyń qyzmetkeri dep tanystyryp, sizdiń kartańyzdan ruqsat etilmegen tólem jasalǵanyn jáne aqshańyzdy saqtap qalý úshin olardy basqa shotqa aýdarý nemese tólem kartańyzdyń derektemelerin aıtyp berýdi talap etti me? Endeshe, eshqashan qarjy shottaryńyzdyń derektemelerin úshinshi adamǵa aıtpańyz. Esińizde bolsyn, bank jáne quqyq qorǵaý organdarynyń qyzmetkerleri ondaı málimetterdi esh ýaqytta telefon arqyly surastyrmaıdy.
Ekinshiden, siz kólik utyp alǵanyńyz týraly elektrondy habarlama aldyńyz ba jáne sizden syılyq alý úshin aqsha aýdarýdy surady ma? Mundaı jaǵdaıda eshqashan beıtanys adamdardyń elektrondyq shotyna aqsha jibermeńiz. Esińizde bolsyn, utys oıynyna qatyspaı júldeni utyp alý yqtımaldylyǵy tómen bolady, al qaskúnemderdiń anonımdi elektrondyq ámııanyna aýdarylǵan aqshany qaıtarý yqtımaldyǵy odan da azaıady.
Úshinshiden, siz ınternet-dúkennen jańa uıaly telefon, noýtbýk nemese fotoapparatty óte azan baǵamen satyp alýǵa sheshim qabyldadyńyz, biraq dúken aldyn ala tólem aýdarýdy surap jatyr ma? Endeshe, eshqashan elektrondy ámııandar men uıaly telefon shottaryna aqsha aýdarmańyz. Esińizde bolsyn, eger sizden taýarǵa aqy tóleýdi ekspress-tólem termınaldary arqyly jiberýdi nemese aqshany elektrondy ámııanǵa aýdarýdy surasa, alaıaqtarǵa tap bolýyńyzdyń yqtımaldyǵy óte joǵary.
Tórtinshiden, siz ashyqhatty, áýenderdi, sýretterdi nemese baǵdarlamalardy júkteýge siltemesi bar habarlamany aldyńyz ba? Endeshe, eshqashan habarlama arqyly kelgen silteme boıynsha ótpeńiz. Esińizde bolsyn, siltemeni basý arqyly siz ózińiz bilmeı, telefonǵa vırýsty kirgize alasyz nemese aqyly qyzmetterge jazylýyńyz múmkin. Habarlama siz biletin adamnan kelgen bolsa, onyń jiberýshi ekenine tolyǵymen kóz jetkizińiz.
Qorǵanýdyń 5 tásili
- Tólem kartalarynyń qupııa derekterin jarııa etpeý (qupııa sóz, PIN-kod, CVV/CVC kody (kartanyń artqy jaǵyndaǵy úsh san), kartanyń jaramdylyq merzimi, mobıldi jáne/nemese ınternet-bankıngtiń logıni men paroli, bankten sms arqyly alynǵan kod (sms-kod);
- Internettegi qaýipsizdikti saqtaý, áleýmettik jelide qupııa derekterdi bólispeý (aqsha aýdarymy derekteri, qujattardyń sýreti, chekter, túbirtekter, sms-kodtar, parolder, bank kartasynyń derektemeleri (CVV, qoldanylý merzimi), elektrondyq poshtalardaǵy nemese habarlamalardaǵy siltemelerge ótpeý);
- Tólem kartasyn kózden tasa qylmaý (barlyq operasııalarǵa jeke qatysý, tólem kartasyn basqa adamdarǵa bermeý);
- Internetten zat satyp alý kezinde abaı bolý (onlaın-bankıngte satyp alý lımıtin belgileý, ınternette satyp alý úshin bólek karta jasaý, jalaqy kartasyn paıdalanbaý);
- Banktiń eskertýlerine qulaq asý (banktiń aqshany esepten shyǵarý týraly habarlamalaryn qadaǵalaý, eger siz aqsha jumsamasańyz, biraq sizge aqsha jumsaǵanyńyz týraly habarlama kelse, bul týraly dereý banktiń Call-ortalyǵyna habarlaý jáne kartany ýaqytsha buǵattaý).
