Keıingi kezderi qoǵamda keńinen talqylanyp jatqan ózekti másele týraly oı bólisken jıynǵa Bas prokýrordyń orynbasary Áset Shyndalıev, Ishki ister mınıstriniń orynbasary, polısııa general-leıtenanty Igor Lepeha, Respýblıkalyq advokattar alqasynyń tóraǵasy Aıdyn Bıkebaev, Bala quqyqtary jónindegi ýákil Dınara Zakıeva, Joǵarǵy sottyń sýdıalary, ǵalymdar men advokattar, jergilikti sottardyń sýdıalary qatysty.
Qylmystyq ister jónindegi sot alqasynyń tóraǵasy Ábdirashıd Júkenovtiń aıtýynsha, elimizde uryp-soǵý jáne densaýlyqqa qasaqana jeńil zııan keltirý quqyq buzýshylyqtary Qylmystyq kodeksten Ákimshilik quqyq buzýshylyqtar týraly kodekske birneshe ret aýystyryldy. Bul ákimshilik jaýapkershilik sheńberinde osy quqyq buzýshylyqtardyń anyqtalýyn arttyrdy. Al osy ákimshilik quqyq buzýshylyqtardy qylmystyq sanatqa aýystyrýǵa baılanysty ózgerister, kerisinshe, eldegi turmystyq qylmystyń jaǵdaıyna teris áser etti. Máselen, 2015 jylǵa deıin otbasynda oıran salatyn 3,5-4 myńǵa jýyq adam densaýlyqqa jeńil zııan keltirgeni úshin ákimshilik jaýapkershilikke tartylsa, Qylmystyq kodekstiń qabyldanýyna baılanysty olardyń sany 6 esege deıin qysqarǵan. Al 2017 jyly ony qaıtadan Ákimshilik quqyq buzýshylyqtar týraly kodekske aýystyrǵannan keıin tirkelgen ister sany 10 eseden astam ósti.
– Osyǵan baılanysty negizgi eki máselege nazarlaryńyzdy aýdarǵym keledi. Birinshiden, biz kóbine sottardy kinálaýǵa asyǵamyz. Zańdardy qataıtý týraly aıtamyz, biraq problemanyń tamyryna úńile bermeımiz. Shyn máninde, biz jasalynatyn qylmystardyń saldary emes, sebepterin zertteýmen aınalysatyn krımınologııa ǵylymy týraly umytyp kettik. Turmystyq zorlyq-zombylyqtyń da sebepterin naqty anyqtaý maqsatynda krımınologııany ǵylym retinde qalpyna keltirý qajet. Ekinshiden, quqyq buzýshylardy jaýapqa tartý úrdisin ońaılatý kerek. Máselen, sot janjalqoıdy qoǵamdyq jumystarǵa tartý týraly úkim shyǵarady, biraq ony qalaı iske asyrý kerek? Qandaı jumystarǵa, qalaı tartamyz, ol jaǵy naqty qarastyrylmaǵan. Sonymen birge otbasyna oıran salǵandardy birinshi ret 20 táýlikke, qaıtalansa 45 táýlikke qamaý týraly aıtyp jatyrmyz. Ol úshin quqyq buzýshylarǵa arnalǵan qamaý úılerin salý qajet. Osyǵan deıin buǵan qarajat joq delinip keldi. Alaıda qarajatty taýyp, atalǵan bastamany júzege asyrý mańyzdy, – dedi Ábdirashıd Júkenov.
Bas prokýrordyń orynbasary Áset Shyndalıevtiń aıtýynsha, elimizde turmystyq zorlyq-zombylyq oqıǵalardyń kóbi jasyryn qalyp jatyr. Shyn máninde, árbir úshinshi áıel kúıeýinen zábir kóredi eken. Al memleket bul problemany sheshý úshin qansha jyldan beri kúresip keledi.
– Elimiz adam jáne áıelder quqyqtary, genderlik teńdik, t.b. halyqaralyq konvensııalardy ratıfıkasııalady. «Turmystyq zorlyq-zombylyqtyń aldyn alý týraly», basqa da birqatar zańdy qabyldady. Jol kartalary, baǵdarlamalyq qujattar jáne birlesken josparlar jasaldy. Bir sózben aıtqanda, zańnamany jetildirý boıynsha jumystar úzdiksiz júrip jatyr. Alaıda biz kezekti otbasylyq-turmystyq qylmys jasalsa, birden jazany qatańdatý týraly aıta bastaımyz. Al jaza qataıtylyp jatyr. Sonda bul qylmystyń jalǵasa berýiniń sebebi ne? – deıdi Bas prokýratýra ókili.
Ol Májilis depýtattarynyń Qylmystyq kodekstiń 106 jáne 107-baptaryna ózgeris engizý týraly bastamalaryn qoldaıtynyn jetkizdi. Depýtattar densaýlyqqa ortasha jáne aýyr zııan keltirgender úshin «bas bostandyǵyn shekteý» jazasyn alyp tastap, tek bas bostandyǵynan aıyrýdy qaldyrýdy usynyp jatyr. «Árıne, biz bul bastamany qoldaımyz. Kináliler laıyqty jazasyn alýy kerek», dedi Á.Shyndalıev.
Ishki ister mınıstriniń orynbasary, polısııa general-leıtenanty Igor Lepeha bıyl Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaevtyń tapsyrmasymen Parlament depýtattarymen birlesip turmystyq zorlyq-zombylyq úshin jaýapkershilikti qatańdatý boıynsha zańnamalyq ózgerister engizilgenin aıtty.
– Birinshisi – 19 mamyrda Qylmystyq kodekske engizilgen ózgerister zańdyq kúshine endi. Eń kóp taralǵan turmystyq zorlyq-zombylyqtar boıynsha «kináli adamǵa materıaldyq jáne basqa da táýeldi tulǵaǵa qatysty is-áreketter jasaý» degen belgi engizildi. Endi turmysta densaýlyqqa aýyr nemese ortasha zııan keltirgenderge 10 jylǵa deıin bas bostandyǵynan aıyrý jazasy taǵaıyndalýy múmkin. Ekinshiden, 1 shildeden bastap ákimshilik zańnamaǵa ózgerister enip, otbasylyq-turmystyq saladaǵy quqyq buzýshylyqtar jasaǵandardy qamaý merzimi ósti. Budan bylaı olar eń keminde 5 táýlikke qamalady. Atap aıtqanda, quqyq buzýshylyqtardy alǵash jasaǵandar 5, 10, 15 táýlikke, al qaıtalaǵandar 25 táýlikke deıin temir torǵa toǵytylady. Buǵan deıin bul jaza túri 1 jáne 3 táýlik aralyǵynda ǵana bolatyn, – dedi IIM ókili.
Onyń aıtýynsha, janjaldasqan taraptar arasyndaǵy tatýlasý prosedýrasy da qatańdatylǵan. Qazir tek bir ret qana, onyń ózinde sotta ǵana tatýlasýǵa múmkindik beriledi. Al buryn tatýlasý sanynda shekteý joq bolatyn. Sondaı-aq buǵan deıin zábir kórgen adamnyń ózinen aryz bolmasa, polısııa is qozǵaı almaıtyn edi. Sonyń saldarynan oqıǵalardyń 60 paıyzynda janjalqoılar jazadan qutylyp ketetin. Endi polısııa qyzmetkeri kez kelgen adamnyń habarlaýy boıynsha oqıǵa ornynda ákimshilik is qozǵaı alatyn boldy.
– Bıyl alǵashqy 10 aıdyń ishinde otbasynda janjal shyǵarǵan 61 myń adamǵa qatysty ákimshilik is tirkeldi. Sottyń sheshimimen 15 myńnan astam adam qamaýǵa alyndy. Ýchaskelik ınspektorlar zorlyq-zombylyqtan qorǵaý boıynsha 75 myń qorǵaý uıǵarymyn shyǵardy, – dedi Igor Lepeha.
Jıyn barysynda ózge de qatysýshylar sóz alyp, turmystyq zorlyq-zombylyqtyń sebep-saldary jaıynda oılarymen bólisti.
