Foto: ashyq derekkózden
Merı Flınn álemde záıtún maıynyń ornyn basa alatyn taǵam ne dári-dármek joq deıdi.
Apelsın shyryny sekildi, taza záıtún maıy da jemisten bólingen shyryn. Degenmen mundaı shyryn sapa standarttaryna, máselen, paıdaly qosylystardyń joıylǵandyǵyn bildiretin kógergen ne buzylǵan dám men ıistiń bar-joǵyna tekseriledi.
«Záıtún maıy – sapa standarttary sensorlyq quramdaýyshtardy qamtıtyn azdaǵan azyq-túliktiń biri», deıdi amerıkalyq taǵamtanýshy ǵalym Selına Ýań.
Negizgi azyǵy uzaq ýaqyt boıy Jerorta teńizi taǵamdary bolǵan elderde kóptegen aýrýdyń taralý deńgeıi tómen bolyp keletini anyqtaldy. Sarapshylardyń pikirinshe, buǵan basty sebep – aıryqsha taza záıtún maıy.
Júrek aýrýlary. Ispanııada 12 000-nan astam adamdy qamtyǵan on jyldyq zertteýde kún saıyn bir jarym shaı qasyq aıryqsha taza záıtún maıyn tutynatyn adamdardyń júrek-qan tamyrlary aýrýynan ólý qaýpi eki ese tómen ekeni anyqtaldy. Biraq zertteýshiler munyń «aıryqsha taza» maı sanalmaıtyn «tazartylǵan» záıtún maıyna qatysy joqtyǵyn atap ótti.
Aıryqsha taza záıtún maıy ásirese júrek aýrýynyń damýyna yqpal etetin joǵary qan qysymyna qarsy taptyrmas em: júrgizilgen zertteýge súıensek, kúnine eki as qasyqtan úsh apta boıy záıtún maıyn qabyldaǵan qatysýshylardyń sıstolalyq qan qysymy tómendegen.
«Qanshama adam tek záıtún maıyn kóbirek tutyný arqyly qan qysymyna qarsy dári-dármekterdi azaıtyp, tipti olardan múldem bas tarta alar edi», deıdi Merı Flınn.
Sút bezi qaterli isigi. Ispanııada zertteý qatysýshylary retinde 4000 áıel kezdeısoq 3 topqa bólinip, Jerorta teńizine tán tamaqtanýdyń úsh túriniń birin ustanyp júrdi: maı mólsheri shekteýli dıeta, jańǵaq (paıdaly maı túri) qosylǵan dıeta jáne aıryqsha taza záıtún maıy dıetasy. Bes jyldyq zertteý barysynda salystyrmaly túrde taza záıtún maıyn tutynǵan áıelderde sút bezi qaterli isigine shaldyǵý kórsetkishiniń tómendigi baıqaldy.
Basqa bir zertteýde sút beziniń ınvazıvti qaterli isigimen aýyratyn myńnan astam ıspan áıel men bul aýrýǵa shaldyqpaǵan toptyń tamaqtaný ádetteri salystyryldy. Nátıjesinde zertteýshiler as qabyldaý kezinde kúndelikti eki as qasyq aıryqsha taza záıtún maıyn tutyný eń tıimdi qorǵanysty qamtamasyz etedi degen qorytyndyǵa keldi.
Qant dıabeti. Flınniń ǵylymı eńbeginde jazylǵandaı, onnan astam kezdeısoq qatysýshylardy qamtyǵan ártúrli zertteýler maıdyń qandaǵy glıýkozany tómendete alatynyn rastady. Keıbir zertteýshilerdiń oıynsha, bul ınsýlın bóletin uıqy bezi jasýshalarynyń zaqymdanýyn záıtún maıynyń áserimen azaıtý arqyly júzege asyrylady.
Kognıtıvti buzylýlar. Tyshqandar men ortasha kognıtıvti buzylýlary bar adamdar qatysqan shaǵyn klınıkalyq synaqtyń qorytyndysy boıynsha, aıryqsha taza záıtún maıyn tutyný keıbir amıloıdty túıindaqty tazartýǵa jáne kognıtıvti fýnksııany, ıaǵnı, este saqta qabiletin jaqsartýǵa atsalysatyny kórindi. Degenmen sarapshylar áli de keń aýqymdy zertteýler qajet ekenin atap ótti.
Salmaq tastaý. Maıdyń mol kalorııa beretin qasıetin eskersek, bul qarama-qaıshy bolyp kórinýi múmkin. Alaıda ósimdik negizindegi az maı dıetasyn ustanǵan nemese kúnine úsh as qasyqtan astam aıryqsha taza záıtún maıyn iship júrgen ondaǵan kezdeısoq tańdalǵan áıeldiń segiz aptadan soń salmaǵynyń shamamen bes paıyzyn joǵaltýǵa beıim bolǵany anyqtaldy. Osy jospardy jalǵastyrý usynylǵanda, maı iship júrgenderdiń kóbi kelisti. Zertteýdiń jetekshi avtory Flınn: «Dıetaǵy eń qıyny ári eń mańyzdysy – ony turaqty ustana bilý», deıdi.
Záıtún maıyn kóbirek tutynýǵa jalǵyz sebep onyń densaýlyqqa paıdasy ǵana emes. Joǵary sapaly, jaqsy saqtalǵan záıtún maıynyń dámi de til úıiredi. Alaıda taǵamtanýshy ǵalymdar záıtún maıyn muqııat tańdaýǵa keńes beredi.
(National Geographic Qazaqstan jýrnalynan qysqartylyp alyndy)
