Búgingi qazaq qoǵamyn alańdatyp otyrǵan eń túıtkildi máselelerdiń biri talqylanǵan mańyzdy is-sharaǵa Joǵarǵy sot sýdıasy Razııa Qýanyshbaeva, Bas prokýratýranyń Qoǵamdyq múddelerdi qorǵaý qyzmeti bastyǵynyń orynbasary Sáken Sámet, Ádilet vıse-mınıstri Alma Muqanova, IIM Ákimshilik polısııa komıteti tóraǵasynyń orynbasary Renat Ýáziruly, Mádenıet jáne aqparat mınıstrligi Jastar jáne otbasy isteri komıteti tóraǵasynyń orynbasary Naılıa Muhtarova jáne ózge de sala mamandary qatysty.
Jıyndy alǵy sózben ashqan komıtet tóraǵasy Nurlan Beknazarov balalardyń quqyqtaryn, bostandyqtary men zańdy múddelerin qorǵaý, olardyń baqytty jáne qaýipsiz balalyq shaǵy úshin qajetti jaǵdaılar jasaý – memleketimizdiń basty mindetteriniń biri ekenin atap ótti.
«Memleket basshysy Joldaýlarynda balalardyń qaýipsizdigi men quqyqtaryn qorǵaý, olardyń áleýmettik jáne ekonomıkalyq ál-aýqatyn qamtamasyz etý máselelerine erekshe nazar aýdaryp keledi. Balanyń quqyqtyq mártebesiniń eresek adamdarmen salystyrǵandaǵy ereksheligi olardyń eń kúrdeli jáne osal sanatqa jatýynan týyndaıdy. Sebebi ózgelermen teń quqyqtarǵa ıe bola otyryp, balalardyń óz quqyqtaryn júzege asyrýdaǵy múmkindikteri áldeqaıda shekteýli. Búgingi is-shara kámeletke tolmaǵandardyń qaýipsizdigin qamtamasyz etý jáne quqyqtaryn qorǵaý máselelerine arnalǵan 2024 jyldyń I toqsanyna josparlanyp otyrǵan dóńgelek ústelge daıyndyq aıasynda ótip otyr», dedi senator.
Ol elimizdiń táýelsizdik jyldarynda bala quqyqtaryn qorǵaýǵa baǵyttalǵan birqatar halyqaralyq sharttyń, onyń ishinde 1994 jylǵy 8 maýsymda ratıfıkasııalanǵan Bala quqyqtary týraly konvensııanyń tolyqqandy qatysýshysyna aınalǵanyn atap ótti. Konvensııa úsh Fakýltatıvtik hattamadan turady, onyń ekeýi 2001 jyly ratıfıkasııalanǵan, al Bala quqyqtary týraly konvensııaǵa habarlar rásimine qatysty úshinshi Fakýltatıvtik hattamaǵa 2023 jylǵy 7 aqpanda qol qoıyldy.
«Osy Hattamany ratıfıkasııalaý týraly tıisti zańdy Májilis qabyldady, qazirgi ýaqytta bul zańdy Senat depýtattary qarap jatyr. Úshinshi Fakýltatıvtik hattamaǵa sáıkes balalar ne olardyń ókilderi ishki quqyqtyq qorǵaý sharalary taýsylǵan kezden bastap bir jyl ishinde Birikken Ulttar Uıymynyń Bala quqyqtary jónindegi komıtetine óz quqyqtarynyń buzylýy týraly shaǵymdardy tikeleı bere alady», dedi N.Beknazarov.
Komıtet tóraǵasy balalardyń quqyqtaryn qorǵaý júıesinde memleketimizdegi sottardyń orny aıryqsha ekenine toqtaldy. Onyń aıtýynsha, qazirgi ýaqytta balanyń kez kelgen buzylǵan quqyǵyn sot tártibimen qorǵaýǵa bolady. Sonymen qatar balalarǵa qatysty daýlar – sot isteriniń kúrdeli sanattarynyń biri bolyp sanalatynyn, óıtkeni olardy sheshý nátıjeleri balanyń jeke basynyń qalyptasýyna, onyń fızıologııalyq, rýhanı jáne adamgershilik damýyna áser etetinin jetkizdi. «Balalarǵa qatysty kóptegen daý, mysaly, balalardyń turǵylyqty jerin anyqtaý jáne bólek turatyn ata-analardyń olarmen qarym-qatynas tártibin anyqtaý, áke bolýdy anyqtaý, alımentterdi óndirip alý, bala asyrap alý, t.b. sot tártibimen sheshiledi. Sot statıstıkasy bala tárbıesine baılanysty máselelerdiń óte ózekti bolyp otyrǵanyn kórsetedi» degen senator elimizde bala quqyqtaryn qamtamasyz etý baǵytyndaǵy asa mańyzdy qadam retinde kámeletke tolmaǵandardyń isteri jónindegi mamandandyrylǵan aýdanaralyq sottardy, ıaǵnı ıývenaldy sottardy qurý bolǵanyn da tilge tıek etti.
Onyń aıtýynsha, 2007 jyly ıývenaldy sottar Astana jáne Almaty qalalarynda, al bes jyldan keıin balalardyń quqyqtaryna qatysty qylmystyq quqyq buzýshylyqtardy, ákimshilik quqyq buzýshylyq týraly isterdi jáne azamattyq-quqyqtyq daýlardy qaraý quzyretterin berýmen barlyq oblys ortalyǵynda qurylǵan.
Otyrysqa qatysýshylar otbasyndaǵy turmystyq zorlyq-zombylyq úshin jaýapkershilikti kúsheıtý, kámeletke tolmaǵandar arasyndaǵy quqyq buzýshylyqtardyń aldyn alý jáne olardyń quqyqtaryn qorǵaý máselelerin talqylady. Joǵarǵy sottyń sýdıasy Rázııa Qýanyshbaevanyń aıtýynsha, 2018 jyldan bastap Sıngapýrdyń tájirıbesi negizinde elimizdiń Joǵarǵy soty «Otbasylyq sot» qanatqaqty jobasyn iske asyryp keledi. Oǵan barlyq jergilikti sot, memlekettik organ, ákimdik pen qoǵamdyq ınstıtýt tartylǵan.
«Mundaǵy maqsat bireý: otbasyn saqtaý, kámeletke tolmaǵandar úshin qolaıly orta qalyptastyrý. Bul sottar otbasylyq kıkiljińder týyndaǵan kezde kómek suraıtyn ózindik ortalyqtarǵa aınalyp úlgerdi. Otbasylyq sottardy qurý ıdeıasy ana men balany qorǵaý tetikteriniń tıimdiligin arttyrýǵa, otbasylyq zorlyq-zombylyqqa qarsy nóldik tózimdilikti qalyptastyrýǵa jáne otbasy ınstıtýtyn nyǵaıtýǵa baǵyttalǵan», dedi ol.
Sondaı-aq Joǵarǵy sot sýdıasy qazirgi tańda ıývenaldy sottarda kámeletke tolmaǵan balalardyń múddelerimen baılanysty barlyq is shoǵyrlanǵanyn aıtyp ótti. Túrli janjaldy sheshýge memlekettik organdar, ákimdikter, psıhologter, medıatorlar, advokattar, t.b. múddeli taraptar tartylady.
«Elimizdiń ıývenaldy júıesin reformalaý kámeletke tolmaǵandardyń múddeleri qozǵalatyn sot isterinde ádildiktiń ústemdik qurýyn arttyrýǵa tıis. Ol tulǵa retinde qalyptasý ústindegi árbir balamen jekeleı jumys júrgizýge septigin tıgizbek. Iývenaldy sot quzyretin keńeıtý – sot tóreligi júıesindegi mańyzdy kezeń, onyń maqsaty – kámeletke tolmaǵandardyń quqyqtaryn, bostandyqtary men múddelerin qorǵaý», dedi R.Qýanyshbaeva.
Komıtet otyrysy barysynda Ádilet mınıstriniń orynbasary Alma Muqanova, Bas prokýratýranyń qoǵamdyq múddelerdi qorǵaý qyzmeti bastyǵynyń orynbasary Sáken Sámet jáne basqa da shaqyrylǵan mamandar sóz sóılep, pikirlerimen bólisti.
