Adam quqyǵyn qorǵaý: Kemshilik pen jetistik

Jaqyp ASANOV,

Senat tóraǵasynyń orynbasary:

– Azamattardyń quqyǵy men bos­tan­dyǵyn qorǵaý taqyryby kún tártibinen tús­peıtin boldy. Árıne, bul óte ma­ńyz­dy. Adam quqyǵy týraly aıtpas buryn eki oqıǵany mysal retinde kel­ti­reıin. Biz nazarymyzdy qaıda burýy­myz qajet? Qazirgi qoǵamda adamdar qyzy­ǵýshy­lyqtary men múddesin kimge aıt­qy­sy keledi? Osyndaı sátte kim kómek qolyn usynýǵa mindetti? Qoǵamnyń kóńil kúıi kimge baılanysty ózgeriske ushyraıdy? Bul – sheneýnikter, kúshtik qurylymdardyń qyzmetkerleri, sýdıalar, advokattar men zańgerler, taǵysyn taǵy. Qazaqstanda olardyń sany kem degende 200 myń. Olar memlekettik jáne jekemenshik qurylymdarda da bar. Olar da ózdiginshe ereje shyǵaryp, qatelikti túzetkisi, kimniń durys nemese kimniń burys ekenin dáleldegisi keledi. Dál osy tusta «Al olardyń ózi osy jerge qalaı jáne qandaı jolmen keldi?» degen suraq týyndaıdy. Onyń jaýabyn úsh oqıǵa arqyly jetkizeıin.

Eki apta buryn Qytaıdyń 237 qala­synda memlekettik qyzmetke emtıhan tapsyryldy. Qyryq myń orynǵa 2,5 mln adam, sonda 1 orynǵa 57 adam talasty. Qytaı mundaı emtıhandy jylyna bir ret ótkizedi. Qyzmetkerler eki jazbasha test tapsyrýǵa mindetti. Aldymen olar matematıka, logıka, qytaı tilinen test tapsyrady. Sodan keıin esse jazady. Osy synaqtan ótkendermen suhbat alynady. Bizde kóbi prokýratýraǵa qyzmetke turǵysy keletini anyq. Al saýalnamaǵa qatysqandardyń 93 paıyzy tamyr-tanyssyz bul qurylymǵa jumysqa turý múmkin emes ekenin aıtqan. 2016 jyly Bas prokýror laýazymyna taǵaıyndala sala, jumysqa turǵyzý týraly ótinishterdiń aǵyny artyp ketti. Olardyń ótinishin qabyldaýǵa eshteńe kedergi bolmady. Biraq biz basqasha áreketke kóshtik. Sóıtip, qyzmetke turýdyń jańa erejesin shyǵardyq. Bul boıynsha prokýratýra organdaryna jumysqa turý úshin úmitkerlerge esse jazý, naqty oqıǵalarǵa negizdelgen tapsyrmalardy sheshý, psıhotest jáne suhbat synaqtarynan súrinbeı ótýin mindettep qoıdyq. Bastapqyda 2300 úmitker keldi. Barlyǵyna kod nómiri berildi. Irikteý PwC, DT jáne NU arqyly aty-jóni kórsetilmeı júr­gizildi. Olar 126 adamdy usynsa, árqaısysy 20 úmitkerge keńes berdi. Ekinshisi mynaý, esterińizde bolsa, 2018 jylǵy Memleket basshysy Joldaýynda Joǵarǵy sottyń sýdıalaryn irikteýdegi sybaılas jemqorlyq máselesin kún tártibine qoıdy. Bul tapsyrmany oryndaý úshin biz zamanaýı HR quraldaryn engizdik. Qazirdiń ózinde eshkim, tipti Joǵary sot tóraǵasynyń ózi júıeni aınalyp ótip, bireýdi sýdıa ete almaıdy. Sondaı-aq BUU men Nıderland sarapshylary sýdıalardy baǵalaý ádistemesin jasaýǵa kómektesti. Mundaı baǵalaý ár 5 jyl saıyn júrgiziledi. Bes jylda 475 sýdıa jazaǵa tartylsa, onyń ishinde jumystan shyǵarylǵandar da bar. Ár besinshi sýdıa osyndaı jazaǵa tartyldy. Onyń barlyǵy 2018 jylǵa deıin sýdıa bolyp taǵaıyndalǵan. Men bul mysaldy ne úshin aıtyp otyrmyn? Sebebi adam quqyǵy eń aldymen quqyqty qamtamasyz etýge mindetti adamdarǵa baılanysty. О́kinishke qaraı, bizde olarǵa qatysty mınımaldy standart joq. Júz jerden jaqsy zań qabyldaǵanmen, jaýaptylardyń jaýapkershiligi tómen bolsa, jumys nátıjesin bermeıdi. Sol úshin Ulttyq ortalyqtyń aldyna kadr sapasyna qatysty máseleni kún tártibine engizý kerek. Bul turǵyda álemdik tájirıbede jemisin berip otyrǵan jobalardyń da artyqshylyqtaryn talqyǵa salyp, jan-jaqty qarastyrǵan abzal.

Aslambek MERǴALIEV,

Joǵarǵy sot tóraǵasy:

– Bıyl Adam quqyqtarynyń jal­pyǵa birdeı deklarasııasynyń 75 jyl­dyǵy bolyp jatyr. Bul – adam quqyq­taryn belgilep, zańdardy ázirleý men qabyldaý, sondaı-aq saıası baǵytty qalyptastyrý men iske asyrý kezinde álemniń barlyq eli úshin baǵdar bolǵan qujat. Elimiz adam quqyqtary salasyndaǵy halyqaralyq standarttardy ulttyq zańnamaǵa engizý boıynsha josparly jumys júrgizip jatyr. Qazaqstan osy saladaǵy 70-ten astam kópjaqty sharttardyń tolyqqandy qatysýshysy retinde adam quqyqtary men zań ústemdigin qorǵaýda uzaqmerzimdi jáne keshendi nyǵaıtýǵa baǵyttalǵan josparlardy bekitti. Memleket basshysy tıimdi sot tóreligi men azamattardyń quqyqtaryn qorǵaý erekshe oryn alatyn qoǵamda ádilettilik pen tártipti ornatý qajettiligine únemi nazar aýdarady. Bul – sot reformalarynyń negizgi vektorlary. Sot júıesin demokratııalandyrý jáne Prezıdenttiń tapsyrmasy boıynsha sot tóreligin júzege asyrýǵa azamattyq qatysýdy keńeıtý maqsatynda alqabıler sotynyń qaraýyna jatatyn ister sanattary kezeń-kezeńimen keńeıtildi. Eki jarym jyl boıy ákimshilik ádilet qyzmeti jumys isteıdi. Osy ýaqyt ishinde bul azamattardyń quqyqtary men zańdy múddelerin memlekettik organdardyń zańsyz áreketterinen qorǵaýda óziniń tıimdiligin kórsetti. Buryn azamattardyń memleketten utyp alý kórsetkishi 15 paıyzdy quraǵan. Búginde ol 60 paıyzdan asady. Kámeletke tolmaǵandardyń quqyqtary men múddelerin qorǵaýdy kúsheıtý maqsatynda bıyldan bastap ıývenaldy sottardyń sottylyǵy keńeıdi. Apellıasııalyq satynyń róli kúsheıdi. Is birinshi satyǵa qaıtarylmaı, máni boıynsha sheshim qabyldanýǵa tıis. Al mundaı mehanızm tóreshilerdiń qatelikterin azaıtady, sot aktileriniń sapasyn arttyrady, sot tájirıbesin birizdendiredi, azamattar men kásipkerlerdiń buzylǵan quqyqtaryn tezirek qalpyna keltirýge múmkindik beredi. Sondaı-aq elektrondyq sot isin júrgizý engizildi. Bul da sot rásimderin ońtaılandyryp, sot isin júrgizýde bıýrokratııany tómendetti. Osy sekildi jumystar Qazaqstannyń quqyq ústemdigi ındeksindegi 142 eldiń ishinde 65-orynǵa kóterilýge múmkindik berdi.

Elvıra ÁZIMOVA,

Konstıtýsııalyq sot tóraǵasy:

– Adam quqyǵyn qorǵaý týraly aıtyl­ǵanda azamattardy «Konstı­týsııa­lyq sot nátıjeli me?» degen suraq mazalaıdy. Bizge kez kelgen adam ótinish jasaýǵa quqyly. Bul bizdegi adam quqyqtaryn qorǵaý salasynda belgili bir deńgeıde ilgerileý baryn kórsetedi. Sebebi bizge ótinish jazý arqyly adamdar óz jaǵdaıyn ǵana emes, sol jeke bastyń máselesi arqyly eldegi normatıvtik aktiler men zańnamalardyń Konstıtýsııaǵa sáı­kes­tigin tekserte alady. Osylaısha, aryz­danýshy ózi ǵana emes, kópshiliktiń quqyǵyn qorǵap otyr. Biz osy ýaqytqa deıin 37 sheshim qabyldadyq. Onyń deni kópshiliktiń quqyqtaryna baılanysty bolyp otyr. Maqsatymyz da sol – eldegi azamattardyń zańdyq tur­ǵyda quqyǵyn qorǵaý. Elimizdegi adam­dardyń quqyǵy zańnamalyq turǵyda tolyǵymen qorǵalǵan. Biraq tájirıbede qabyldanǵan zańdar keıbir jaǵdaıda ózderiniń kemshilikterin kórsetip jatyr. Sondyqtan aldyńǵy kezekte osy kem­shilikterdi joıýǵa jumys istep, naqty sharalardy qabyldaý mańyzdy. Kons­tıtýsııalyq sot óz quzyryna sáıkes ár sheshimdi qabyldaǵanda zańǵa qaıshy kele­tin normany toqtatýǵa quqyǵy bar. Sondaı-aq alty aıdyń ishinde naqty organdarǵa kemshilikterdi joıý úshin shara qabyldaı alady. Sol jaǵynan alǵanda azamattardyń quqyǵyn qorǵaı alamyz.

Jyl basynan beri 5 myńǵa jýyq ótinish tústi. Onyń 27 paıyzdan astamy sýdıalardyń qaraýyna tústi. Qalǵan ótinishter Konstıtýsııalyq sottyń quzyretine kirmeıdi. Degenmen aldymyzǵa kelgen árbir ótinishti qarap, zańdyq keńes beremiz. Tek jazbasha emes, telefon nemese ınternet arqyly, ne bolmasa jańadan ashylǵan front keńsede «bir tereze» qaǵıdaty boıynsha jaýap berýge den qoıdyq. Aldymyzǵa kelgen ótinishterdiń kóbi sottyń sheshimderimen kelispeýshilik nemese memlekettik laýazymdy tulǵalardyń is-áreketine qatysty ekenin de aıtqym keledi.

Esbergen ALAÝHANOV,

zań ǵylymdarynyń doktory:

– Adam quqyǵyn qorǵaý salasynda túrli jumys atqarylyp jatyr. Biraz ýaqyt Prezıdent janyndaǵy Adam quqyǵyn qorǵaý jónindegi komıssııa múshesi boldym. Sol kezde kóptegen aryz-shaǵymdy qaradyq. Konstıtýsııanyń birinshi taraýy, birinshi baby adam quqyǵyn qorǵaýdan bastalady. Sondyqtan elimizdegi eń qundy nárse – adam jáne adamnyń quqyǵy. El bolǵannan keıin túrli narazylyqtyń bolýy – zańdylyq. Dúnıejúzilik tájirıbege qarasaq ta, adam balasyn barlyq jaǵynan tolyq qanaǵattandyrý múmkin emes. Kez kelgen elde bılikke nemese zańǵa narazy adamdar shyǵady. Keıingi jyldary adam quqyǵyn qorǵaýda quqyqtyq zaıyrly memleket retinde oń ózgerister qabyldanyp jatyr. Zańdarymyz jyldan-jylǵa jetildirilip, tolyqtyrylyp keledi. Kóptegen zańda olqylyq bar ekenin mo­ıyndaý kerek. Keıbir zań­dar bir-birine qaıshy kelip jatyr. So­nyń zardabynan halyq óz múddesin qor­ǵaý úshin ýaqyty men qarjysyn jum­saıdy. Sondyqtan aryzyn arqalap, Kons­tı­týsııalyq sotqa júginýi oryndy. Aryz­­daný­shynyń artýynan toqyraý jasaýǵa bolmaıdy. Sebebi qoǵamnyń sa­na-sezimi ósken sa­ıyn qajettiligi men ta­laby arta beredi. Biz aryzdyń artýy­nan emes, bar zańnyń durys jumys iste­meı jatqanyna alańdaýy­myz qajet. My­saly, Qytaı, Túrkııada zań qatal jumys isteıdi. Bul bizdegi zańnyń oryndalýyna qadaǵalaýdyń áli de bolsa osal ekenin kór­setip otyr. О́kinishke qaraı, bizdiń zań­dary­myz rezeńke sekildi sozyla bergen­dikten, árkim óz yńǵaıyna qaraı ózger­te beredi. Bul týraly kóp jerde aı­typ júrmin. Zańdarymyz solqyldaq. Al ony qadaǵalaıtyn Bas prokýratýra myqty jumys istegende ǵana adam quqyǵ­y aıaqqa taptalmaıtyn elge aınalamyz.

Ramazan SÁRPEKOV,

zańger, qoǵam qaıratkeri:

– Bıyl Adam quqyqtaryn qorǵaý jónindegi ókildiktiń ózinde keıingi jylmen salystyrǵanda aryzdanýshylar­dyń sany artyp ketken. Alaıda san­nyń artýyna adam quqyǵynyń qorǵal­maýy dep qaraǵan durys emes. Shyn máninde, bul halyqtyń senimi artyp kele jatqanyn kórsetýi múmkin. Mysaly, azamattar Konstıtýsııalyq sot adam quqyqtaryn qorǵaý úshin qurylǵanyn túsinip, múddesin qorǵaýǵa degen úmitpen shyǵady. Buryn Adam quqyqtaryn qorǵaý jónindegi ókildigimizdiń ókilettigi aıqyndap beretin ulttyq zańnama da bolǵan joq. Keıingi jyldary ǵana bul týraly arnaıy zań qabyldadyq, Konstıtýsııalyq reformadan keıin mártebesin kóterdik. Bas prokýratýra­nyń da mártebesin arttyrdyq. Biraq Memleket basshysynan bastap árbir organ basshysyna deıin qabyldanyp jatqan zańdar 100 paıyz halyqtyń máselesin sheshe almaǵanyn kórip otyr. Sol úshin qazir adamdar joǵary ınstansııa­lar­ǵa júginedi. Mysaly, ózim basqara­tyn Ádilet mınıstrliginiń Zańnama jáne quqyqtyq aqparat ınstıtýtyna da ótinishpen keledi. Qazir bir adamnan qaıtara shaǵym kelý máselesine erekshe den qoıyp otyrmyz. Azamattardyń shaǵymyn ortalyqqa deıin jetkizýge deıin aparǵandardyń máselesi qatty qolǵa alynyp jatyr. Jaýapty adamdarda árbir aryzdy óz basyna túsken taǵdyr sekildi «ár qazaq – meniń jalǵyzym» degen kózqaraspen qaraý jetispeıdi. Kezinde túrme de, qazirgideı qaptaǵan quzyrly organdar da bolmaǵan. Qazaqy tárbıeniń ózi adamnyń quqyǵynyń aıaqqa taptalýyna jol bermegen. Qazir biz halyqaralyq quqyqty ulttyq zańnamamyzǵa engizý týraly sóz qozǵap júrmiz. Durys, biraq ár eldiń salty basqa ekenin umytpaý kerek. 

Bıyl on bir aıda 7 mıllıonnan astam adam ákimshilik jaýapkershilikke tartylǵan. Bul – bizdiń eresek adamdardyń teń jartysy. Sonda árbir ekinshi adamdy ákimshilik jaýapkershilikke tartqanbyz. Sonyń ishinde 50 myńǵa jýyǵy ákimshilik qamaýǵa alynǵan. Bul da – ýaqytsha bas bostandyǵynan aıyrý degen sóz. Osyndaı kezde adamnyń Konstıtýsııalyq quqyǵy saqtalyp jatyr ma? Biz qazir adamdardyń is-áreketine jan-jaqty baǵa bermeı jatyp, ákimshilik jaýapkershilikke tarta beretin boldyq. Bes betten turatyn qaǵazdy jınap, bes táýlikke qamap qoıý qısynsyz. Quqyq buzýshylyqtyń dárejesine syrttaı baǵa berip, jappaı jaýapkershilikke tartqyzyp, ýaqytsha qamaýda ustaý da adamnyń quqyǵyn buzýǵa ákeledi.

Áset ShYNDALIEV,

Bas prokýrordyń orynbasary:

– Ár zańnyń artynda adam quqyǵy tur. Sondyqtan ár zańdy qabyldaý­dyń aldynda óte kóp talqylaý bolady. Memlekettik jáne úkimettik emes uıym­dar da, azamattyq qoǵamnyń da usy­nystary eskeriledi. Sebebi bizdiń maqsat – adam quqyqtaryn kez kelgen salada qorǵaý jáne saqtaý. Aldymen atqarýshy organdar ózderine júktel­gen mindetke saı bolýǵa tıis. Zańǵa baǵy­nýy kerek. Al baqylaýshy organdar at­qarý­shy organdardyń qalaı jumys istep jat­qanyna baǵa berýi kerek. Bul turǵydan al­ǵanda Bas prokýratýra salasynda kóp­tegen ózgeris bar. Bizdiń jumysymyz adam quqyǵyn qorǵaýǵa jáne qalpyna kel­tirýge baǵyttalyp otyr. Sol úshin tek­serýler ótkizemiz, qadaǵalaý aktilerin engi­zemiz. Máselen, bıyldyń ózinde Joǵar­ǵy sot­tyń sheshimderi bo­ıynsha 380 n­ara­zylyq keltirdik. Sottalǵan 186 adam­nyń quqyǵyn qorǵadyq. Zańǵa sáıkes eki ta­rap­tyń da quqyǵyn saqtaýǵa jumys isteımiz.

Konstıtýsııalyq sotqa shaǵymnyń kóptep túsýi adam quqyǵyn qorǵaý meha­nızminiń durys jumys istep jatqanyn kór­setedi. Kerisinshe bul adamdardyń óz quqyq­taryn bilip, óz múddesin qorǵaýǵa jol ashyp otyr. Biz qazir óz quqyǵyn qorǵaýǵa múddeli adamdarǵa memlekettik syıaqy berý mehanızmin usynyp otyrmyz. Rasynda da, adamdar ádildik izdep, ár esikti tozdyryp júredi. Onyń sebebi sotta eki tarap bar. Al sot jábirlenýshi men aıyptalýshynyń bireýine oń sheshim qabyldaıdy. Mundaı kezde ekinshi tarap sottyń sheshimine qarsylyq tanytýy da  – zańdylyq. Tájirıbemde áreketi zań turǵysynan qaıshy bolyp tursa da, «ádildik» surap birneshe ret shaǵymdanǵan adamdar boldy.

Anar IBRAEVA,

«Qadir-qasıet» qoǵamdyq birlestiginiń dırektory:

– Búgingi kúni adam quqyǵyn qorǵaý men osy saladaǵy zańdardyń sapasyn halyqaralyq standarttarǵa negizdeý máselesi ózekti bolyp otyr. Adamnyń quqyǵy kóp sekildi bolyp kórinedi. Biraq is júzine kelgende quqyǵyn taldap berý qıynǵa soǵady. Tipti zańgerlerdiń ózi de qınalady. Máselen, qazir shartty túrde kórsetilgen quqyǵymyz da is júzinde tolyq saqtalmaıdy. Bul tek bizdiń elimizde emes, kez kelgen memlekette bar. Biraq qandaı elde adam quqyǵy jıi buzylady? Kúni keshe ǵana adam quqyǵyndaǵy qara naryqqa qatysty is-shara uıymdastyrdyq. Sol jerde balalardan bastap eresekterge deıin óz oılaryn jetkizýine múmkindik berdik. Onyń ishinde sheteldikter de, múgedektigi bar adamdar da boldy. Barlyǵy da biraýyzdan elimizdegi adam quqyǵyn qorǵaý salasynda aqsap turǵan dúnıe kóp ekenin aıtty.

Konstıtýsııa boıynsha bizde kez kelgen adam sotqa shaǵymdana alady. Shyn máninde olaı emes. Sebebi bizde kem degende úsh sanattaǵy adamdar sotqa sha­ǵymdana almaıdy. Máselen, qazir pedofıl kóp. О́ıtkeni bizdegi balalardyń zorlyq-zombylyq pen býllıng boıynsha óz erkimen sotqa shaǵymdanýyna zań bo­ıynsha ruqsat joq. Balalar BUU-ǵa emes, óz elimizdiń quqyq qorǵaý organdaryna, sotyna shaǵymdana almaıdy. Balalar­dyń atynan zańdy ókili shaǵym jaza alady. Al eger balanyń zańdy ókili uryp-soǵyp, zorlyq-zombylyq kórsetip jatsa, qaıtpek kerek? Adam quqyǵyn qorǵaıtyn organdar kóp. Biraq olar tıimdi jumys istemeı otyr. Bul barlyǵy birdeı jumys istemeı otyr degendi bildirmeıdi. Tek olar únemi quqyqty qorǵaýǵa jumys istemeıdi. Al bizdiń aıtqymyz kelgenin osy ýaqytqa deıingi depýtattar da estimegen, qazirgi depýtattar da únimizdi estimeıdi.

Bolat BEIISOV,

Adam quqyqtary jónindegi ulttyq ortalyqtyń Zańnamany jetildirý bóliminiń meńgerýshisi:

– Adam quqyǵy kúndelikti jumysta da taptalyp jatqan sátter bar. Aıtalyq, bizdegi zańda ata-analarǵa balalarǵa durys tálim-tárbıe berip, bilim alýy­na múmkindik jasaý jaýapkershiligi kórsetilgen. Biraq sol áıel ýaqytynda jumysynan kete ala ma? Bastyqtyń sózine baǵynýy kerek. Jumys ýaqytyn azaıtý kelisimshartpen jasalady, al oǵan barlyq jumys berýshi kelise me? Sondyqtan adam quqyǵy árbir bas­shysynyń jaýapkershiligine de baılanysty. Biz qazir ádil sot, ádil sheshimge úlken mán berip otyrmyz. Ádil memleket qaǵıdasy durys jumys isteý úshin qoǵam kez kelgen ádiletsizdikke qarsy kúrese bilýi kerek. Ony ózinen bastaýy kerek. Eger tárbıeni tal besikte sińirte almasaq, erteń qyzmetke myń jerden myqty mamandy otyrǵyzsaq ta, qoǵamnyń sanasyna silkinis jasap, ádildik ornatý­ǵa shamasy jetpeıdi. Mysaly, Qytaı Konfýsıdiń ilimine ulttyq zańnamalary sekildi qaraıdy. Urpaq tárbıesine biz de Abaıdyń sózin zańymyzben qatar qoıyp, myqtap engizeıik. Japonııa nege damydy? Sebebi japon balalary on úsh jasqa deıin óz tilinde tárbıelenedi. О́z qundylyqtarynan qashpaıdy. Adam quqy­ǵyn qorǵaý adamdyq qasıet pen ar-uıatty baǵalaıtyn óz qundy­lyqtary­myzdan bastaý alýy kerek.

Adam quqyǵy qorǵalyp jatyr ma? Bul saýalǵa bir aýyz sózben jaýap bere salý óte qıyn. El sanasyndaǵy silkinis ulttyq zańnamalarda kórinis taba berse, tutas júıe de tıimdi jumys isteýge kósheri anyq. Elimizdegi adam quqyǵy týra­ly jıi baıandama jasap júrgen belgili quqyq qorǵaýshy, zańger Evgenıı Jovtıs aıtpaqshy, bul úshin azamattyq qoǵam men quzyrly oryndar ashyq dıalogke kelip, halyqtyń aıtaryn bılikke estirtýge tıis. Sebebi qoǵamdyq pikir týǵanda ǵana estıtin úkimettiń elementteri jumys isteıdi.

Daıyndaǵan –

Jadyra MÚSILIM,

«Egemen Qazaqstan»