Sóz qorynyń eńbektorysy

Memlekettik syılyqtyń laýreaty, fılologııa ǵylymdarynyń doktory, professor Áset Bolǵanbaev Qaraǵandy oblysy Aqtoǵaı aýdanynyń Qýanysh aýylynda ómirge kelgen. Ákeden aıy­rylyp, eńbekke erte aralasqan ol Qýanyshta bastaýysh bilim alyp, ke­ıinnen aýdan ortalyǵyndaǵy mektep­te oqıdy. Surapyl soǵys onyń ómi­rin­de óz tańbasyn qaldyrdy. Sóıtip, buǵa­nasy qatpaǵan shaqta aýyr jumysqa da tar­tyldy. Keıinnen Qarqaraly qa­la­syn­daǵy Abaı atyndaǵy pedago­gı­­ka­lyq ýchılısheni, odan soń qazir­gi Ál-Farabı atyndaǵy ulttyq ýnıver­sı­tetiniń fılologııa fakýltetin támam­daǵan. Ýnıversıtette júrip-aq eńbek­qorlyǵymen, zerdeliligimen, bilimge qush­tarlyǵymen ǵalymdardyń nazaryna iligedi. Sol sebepti 1952 jyldan Ǵylym akademııasyna qarasty A.Baı­tursynuly atyndaǵy Til bilimi ınstıtýtynda áýeli aspırant retinde qaldyrylyp, sońynan kishi, aǵa, jetekshi, bas ǵylymı qyzmetker, keıinnen bólim meńgerýshisine deıin joǵarylap, 47 jyl tapjylmaı jemisti eńbek etti.

Aldyńǵy tolqyn aǵalarynyń aqyl-keńesin tyńdap, olardyń jankesh­ti eńbegin úlgi tuta júrip, túrkologııada túren salynbaǵan kúrdeli taqyrypta izdenisin bastaıdy. Onyń ǵylymı izde­nisteri qazaq tiliniń sınonımderine ar­nalady, ıaǵnı zertteý jumysynyń alǵashqysy «Qazirgi qazaq tilindegi zat esim sınonımder» degen taqyrypta professor Ǵ.Musabaevtyń jetekshiligimen qorǵaldy. 1972 jyly «Qazaq tilindegi sınonımder» atty taqyrypta doktorlyq dıssertasııa qorǵady. «Qazirgi qazaq tilindegi sınonımderdiń jınalǵanynan jınalmaǵany áli kóp», deıtin ǵalym ana tilimizdegi mol materıaldy baryn­sha qamtyp, qazaq sınonımderine tán erekshelikter men zańdylyqtardy ashyp, olardyń sóz varıanttarymen baı­lanysyn zerttep, ony teorııalyq-prak­tıkalyq turǵydan salalyq ǵylym dáre­jesine kóterdi. Bul eńbegi qazaq, túrki til biliminde joǵary baǵalanyp, ǵalymdy túrkologııadaǵy jetekshi leksıkolog-sınonımıst retinde qalyń jurtshylyq­qa tanytty. Bilikti ǵalym qazaq til bilimi­niń jan-jaqty zerdelenip, kemeldený tusynda qolǵa alynyp, qarastyryl­ǵan kúrdeli ujymdyq eńbekter men ir­geli zertteýlerge qatysyp, eleýli úles qosty.

Onyń «Qazaq tilindegi sınonımder» monografııasy – qazaq leksıkologııasyna qosylǵan súbeli eńbektiń biri. Ǵalym «Qazaq tili leksıkologııa­sy» oqý qura­lyn qaıta óńdep, tolyqtyryp, jańa­dan «Frazeologııa» atty bólim qosyp, 1988 jyly baspadan qaıta shyǵardy. Sodan beri bul kitap joǵary oqý oryndary­nyń fılologııa fakýltetterindegi oqý úderisinde turaqty oqýlyq retinde paıdalanylyp júrgenin ǵalym eńbegine berilgen joǵary baǵa dep bilý kerek.

Á.Bolǵanbaev – qazaq leksıkogra­fııa­syna eńbek sińirgen ǵalym. Onyń bar ýaqytyn sarp etip, qyzyǵa zerttep júr­gen eńbegi tolyǵyp, jınaqtalyp 1962, 1975, 1998, 2001 jyldary «Qazaq tiliniń sınonımder sózdigi» degen atpen jaryq kórdi. Alǵashqy nusqasynda 4000 sóz, sońǵy nusqada 9000 sóz qam­tylyp, sınonımdik qatarǵa ortaq sıpattama berildi. Ana tilimizdiń sóz baı­lyǵynyń kórsetkishi retinde bul eń­bekter urpaqtan-urpaqqa jeter qundy da mol mura dep baǵalanýy kerek. Se­be­bi jahandaný úderisine baılanysty tilimizdiń qoldanys aıasynyń tarylýy, túrli tehnıkalyq-tehnologııalyq jaǵ­daılarmen baılanysty leksıkada kirme sózderdiń molaıýy, ultymyzǵa tán sharýashylyq túrleriniń birtindep yǵysýy, ýrbanızasııa úrdisiniń kú­sheıýi sııaqty obektıvti jáne ata-baba­larymyzdyń sózge toqtaǵan márttigi men sóz qudiretin túısinýiniń joıylýǵa jaqyndyǵy, sóz mádenıetiniń, tildik tul­ǵanyń tildik-mádenı quzyretiniń tómendeýi sekildi sýbektıvti sebepterge baılanysty qazirgi oqyrmandarǵa túsiniksiz bolyp qalmaýǵa tıis sózder sol sózdikterge engizilgen sınonımderdiń basym bóligi ekenine senim mol.

Jetekshi leksıkolog ári leksıkograf maman Á.Bolǵanbaev 1968 jyly «Abaı tili sózdigin» jasaýǵa avtor ári redak­sııa alqasynyń múshesi retinde qatysty. Abaı shyǵarmalary tilinde qoldanyl­ǵan sózderdiń jınaqtalýyn ǵylymı turǵyda negizdedi. Sondaı-aq ol qazaq tiliniń tuńǵysh túsindirme sózdikterin aldymen 2 tom etip 1956-1961 jyl­dary, odan keıin 10 tom etip 1974-1986 jyl­dary, sońynan 1 tomdyq retinde 1986-1998 jyldary shyǵarýǵa qatys­qan beldi de bedeldi avtorlardyń biri boldy. Bul saladaǵy tynymsyz eńbegi aıryqsha baǵalanyp, 1988 jyly Qazaq KSR Memlekettik syılyǵynyń laý­rea­ty atandy. Á.Bolǵanbaev 12 tom­dyq «Qa­zaq sovet ensıklopedııasy», qys­qasha ­5 tom­dyq «Qazaq SSR ensıklope­dııa­­­sy», 1 tom­­dyq «Qazaq tili ensıklope­dııa­sy», taǵy basqa basylymdardaǵy sózdik ­uıala­ry­nyń avtory retinde qyrýar eń­bek ja­sady. Jalpy, uzyn sany 200-ge jýyq eńbegi jaryq kórgen. Onyń ishin­de 20 sóz­dik, 2 monografııa, 3 oqýlyq, ­­5 kitap bar.

Qazaqstanda jáne Orta Azııa respýb­­lıkalarynda sınonımge qatysty dıssertasııa qorǵaıtyndar Á.Bol­ǵan­baevtyń pikirin alýdy mártebe sa­naı­tyn. Ol birneshe ǵylymı keńestiń mú­shesi boldy. Uzaq jyl Ǵylym akademııasynda, QazMÝ-da, Abaı atynda­ǵy QazPI-de ǵylymı keńeste talaı izde­nýshi-dıssertanttyń eńbegine jol ashyp, baǵa berip, ǵylym salasyna ba­ǵyt­­tady. Onyń jetekshiligimen kópte­gen kandıdattyq dıssertasııa qorǵal­dy. Shákirtteriniń biri «Ol qazaq tiliniń búgingi tańdaǵy máselesine kelgende te­reń oılylyq, qaıtpas qaısarlyq pen tú­begeıli tııanaqtylyq tanytatyn», ­dep atap kórsetkenindeı, respýblıkada ­qo­ǵamdyq-saıası, áleýmettik jáne tarı­hı máselelerdi talqylaýǵa, na­sıhattaý­ǵa, ǵylymı aınalymǵa túsirýge belsene aralasyp, mazmundy da ótkir ma­qalalarymen jurt kóńilindegi oı­dy dóp basyp, ja­rııalap júrdi. My­saly, «Otarshyldyqtyń tilimizge tı­gizgen zardaptary», «Alash-qazaq – bir uǵym», «Dosyń kim, qazaq, qasyń kim?», «Abaıdy qaısymyz qa­laı bile­miz?», «Zamanynan ozǵan oılar» sııaqty maqa­lalarynda ulttyq bitim-bolmys, til, dil, sózqoldanys máse­lelerine ózin­dik kózqarasyn kórsetip, jas ur­paq­tyń boıynda ulttyq sana men hal­qy úshin maqtanysh sezimin qa­lyp­tasty­rýǵa yqpalyn tıgizdi. Sol se­bepti de respýblıkalyq gazet-jýrnal­darda tu­raq­ty túrde óz kózqarasyn, pikirin bil­dirip júrgen ǵalymdy 1996 jyly «Egemen Qazaqstan» gazeti «Jyl­dyń tań­daýly avtory» dep atady. «Otar­shyl­dyqtyń tilimizge tıgizgen zardaptary» atty maqalasynda: «Elýinshi jyl­darda keńes halyqtarynyń túri ult­tyq, mazmuny sosıalıstik mádenıetti qa­lyptastyrý maqsatymen, ulttardyń atyn qaldyryp, zatyn birtindep joıý úshin olardyń ótken muralaryna kú­dikpen qarady. Tarıhı qubylystar tap­tyq turǵydan baǵalanyp, uly orystyq múddege úılestirilip sıpattaý bel aldy. Qazaqtyń baı aýyz ádebıetinen «Qambar batyr» jyry halyqtyq, al qalǵan­dary «baılar tabynyń týyndysy» re­tin­de zalaldy dep tabyldy. Zalaldy dep tanylǵan shyǵarmalar tilinde kezde­se­tin halyqtyq balama, teńeý sózderge, beıneli tirkesterge, týystyq nemese dinı uǵymdarǵa, tipten maqal-mátel­der men shuraıly frazeologızmderge de tyıym salyndy. Mysaly: «El qamyn jegen Edige», «Esim hannyń eski joly», «Qasym hannyń qasqa joly», «Aby­laı aspas asý» (asqar bel), alty alash, alashtyń azamaty, elimiz alash, keregemiz aǵash, kıiz týyrlyqty, aǵash ýyqty el, alty arystyń balasy, kebeje qaryn, keń qursaq, kemel bı, shynjyr balaq, shubar tós, shynjyrly shen, shubar ton, túkti Qoshqardyń tuqymy, jaqsy menen jaısańdar, el aǵasy, el jaqsylary, din musylman zamanda sekildi beıneli sózder kúndelikti qoldanysta aıtylmaıtyn kónergen, jaǵymsyz sózge aınaldy, shettetilip, yǵysyp qaldy. Bular­dy sózdikterge engizýge de qaımyqtyq», dep solaqaı saıasattyń leksıka salasyna kel­tirgen zııanyn kórsetedi.

Professor Á.Bolǵanbaev Til bilimi ınstıtýtynda qyzmet isteı júrip, res­pýblıkanyń ár óńirindegi joǵary oqý oryn­darynda memlekettik komıssııa tóraǵasy retinde maman daıarlaý isine de belsene qatysty. Sondaı maqsatpen Qaraǵandy ýnıversıtetine kelgen sapary týraly: «1996 jyly Qaraǵandyǵa kelip, bir aı boıy memlekettik komıssııa tóraǵasy boldy. Men hatshysy bol­dym. О́te mádenıetti, óz isin sheber meńgergen. Kózi oıly, orta boıly. Zeıini bólek, jady myqty. Sınonım týraly áńgime qozǵalsa, aldymen Áset Bolǵanbaevtyń esimi atalady. Qazaqtyń sózdik qorynyń mol ekenin únemi aıtatyn. Prınsıpshildigi de bar, biraq ádil­dikti jany súıedi. Biz júrgen jeri­mizde ol kisiniń eńbegin aıtyp júremiz. «Til bilimindegi iri tulǵalar» jınaǵyna engizdik. Bolǵanbaevtyń eńbegi áli zerttelip bolǵan joq, jan-jaq­ty zerttelgenin qalaımyz», deıdi sol kezdegi jas maman, qazir qazaq tili bilimi kafedrasynyń qaýymdastyrylǵan professory, fılologııa ǵylymdarynyń kandıdaty Bektursyn Qalıev.

Ǵalymnyń lıngvıstıkadaǵy eńbek­­teri madaqtaýǵa laıyq jáne madaq­ta­lyp ta keledi. Máselen, 1996 jyly Á.Bolǵanbaevqa Qaraǵandy oblysy Aq­­to­ǵaı aýdanynyń qurmetti azamaty ataǵy berildi. Aqtoǵaı aýdany Úsharal aýylyndaǵy negizgi mektep Á.Bol­ǵanbaev esimimen atalady. Áset esimi 2006 jyly «Atamura» kor­pora­sııasy shyǵarǵan «Qaraǵandy oblysy ensıklopedııasyna» engizildi. 2008 jyly ǵalymnyń 80 jyldyǵy Ult­tyq ǵylym akademııasynda, óziniń týǵan jerinde saltanatty túrde atap ótil­di. Á.Bolǵanbaevtyń 85 jyldyǵyna oraı E.A.Bóketov atyndaǵy Qaraǵandy ýnı­versıtetinde «Tiltanýdaǵy iri tulǵa» atty ǵylymı-praktıkalyq konferen­sııa ótkizilip, maqalalar jınaǵy basy­lyp shyqty. 90 jyldyq mereıtoıy qarsańynda Á.Bolǵanbaevtyń eńbekteri engizilip, ómiri men eńbek jolyna arnalǵan «Sóz álemi» kitaby jaryq kórdi. A.Baıtursynuly atyndaǵy Til bilimi ınstıtýtynyń qoldaýymen Almaty­daǵy Ulttyq kitaphanada ótki­zil­gen «Sóz sıqyryn zerdelegen ǵa­lym» atty dóńgelek ústel aıasynda tanys­tyrylǵan bul kitapqa ǵalym týraly jazylǵan maqalalar men óleńder de engizilgen.

Áset aǵamyzdyń ómiri de, eńbegi de qyzyqqa, qýanyshqa toly boldy desek qatelespeımiz. О́ıtkeni ol súıgen isimen aınalysty, sodan rýhanı lázzat aldy. Kórnekti túrkolog N.A.Baskakov hattarynyń birinde jazǵanyndaı, arab tilindegi As-Ad, ıaǵnı Áset óz ómirimen osy sózdiń arabsha eki maǵynasyn da aqtap júrdi, ıaǵnı ol ǵylymda arystan bolyp, óz eńbegimen baqytqa bólendi.

Ana tilimizdiń ár sózin qyzǵyshtaı qoryǵan ǵalymnyń kásibı qyzmetin, ǵylymı paıymdaryn, sınonım izdeý­degi eren eńbegin, adamı bolmysyn ár jyl­dary jyrǵa qosyp, júrekjardy lebizin arnaǵandardyń arasynda ataqty aqyndar da, qatar júrse tebisip, joq bolsa shurqyrasyp, izdesip jatatyn dos-jarandary da, aqyl-keńesin tyńdap, tutas bir mektep qalyptastyrýǵa sebep bolǵan shákirtteri de bar. Olardan basqa jyl saıyn fılologııa fakýltetterine túsetin, kıeli sóz ónerimen aınalysatyn, tipti bolmasa ana tiliniń mol baı­lyǵyn óz betinshe meńgerýge, sóz máde­nıetin saqtaýǵa umtylatyn jastar barda ol kisiniń kitaby sórede shań basyp turmaq emes.

Almagúl ÁDILOVA,

fılologııa ǵylymdarynyń doktory 

Aınagúl QAZANBAEVA,

fılologııa ǵylymdarynyń kandıdaty, E.A.Bóketov atyndaǵy Qaraǵandy ýnıversıtetiniń professorlary

QARAǴANDY