– Aǵa, aıyp etpeńiz. Aldymen ózińizdi oqyrmandarǵa qysqasha tanystyryp ótsek deımiz. Bul «Kim bolasyz? Qaıda jumys istep, nendeı qyzmet atqardyńyz?» degen saýaldarǵa jaýap qoı. Mine, sonda áńgimemiz durys arnaǵa túsedi dep oılaımyn.
– Jón eken, qaraǵym. Men osy Qostanaı óńiriniń perzentimin. Myna Áýlıekól aýdanyndaǵy Qazanbasy orman sharýashylyǵynda týyp-óstim. Mektepti oblys ortalyǵynda bitirdim de, Almatyǵa attandym. Bul 1957 jyl. Sodan KazGÝ-da, onyń zań fakýltetinde oqyp, 1962 jyly elge oraldym. Joldamam boıynsha belgilengen qalalyq prokýratýradaǵy jumysyma endi kirise bergenimde, memlekettik qaýipsizdik komıteti qyzmetke shaqyrmasy bar ma?.. Qysqa áńgimeden soń olar meni MQK-niń Mınskidegi arnaýly mektebine jiberdi. Ony bitirip kelgennen keıin sol organnyń Qostanaı oblystyq basqarmasynda 27 jyl úzilissiz qyzmet atqardym. Qazir qurmetti eńbek demalysyndamyn.
– Durys eken. Al «dıssıdent Qulmaǵambetov» isine qalaı tap bolyp, oǵan ne sebepti aralasyp júrsiz?
– 1964 jyly joǵarydaǵy arnaýly mektepti bitirip keldim dep aıttym ǵoı. Sodan men MQK-niń ózimizdiń oblystaǵy basqarmasynda tergeýshi bolyp jumys isteı bastadym. Bastyǵym kóp sóılemeıtin, túsi sýyq P.Dadykın degen adam edi. 1941-1945 jyldardaǵy soǵysqa qatysyp, sondaǵy «Smersh» qarsy barlaý qurylymynda qyzmet atqarǵan bul kisiniń keýdemsoqtyǵy sondaı, eshkimmen amandaspaıtyn. Muny aıtpaǵanda, bir bólmede otyratyn ekeýmizdiń aramyzdaǵy buıryq raıyndaǵy sózder bolmasa, jaı til qatysýdyń ózi joqtyń qasy edi. Tańnyń atýy men kúnniń batýyna deıin qaýyrt bir jumys istep jatqandaı túrtkilenedi de otyrady. Meni de jumyssyz qaratyp otyrǵyzbaıdy.
Bir kúni ol: «Mınsk mektebinen alǵan teorııalyq bilimiń – basqa nárse. Ony ómirdegi praktıkalyq jaǵdaılarmen ushtastyryp otyrmasań bolmaıdy», dedi. Sóıtti de: «Basqarmanyń operatıvtik quramynda ótetin saıası sabaqty júrgizýge ázirlen. Onda «Úkimetke qarsy úgit jáne nasıhat» taqyrybynda baıandama jasaısyń», dep sózin aıaqtady.
– Jaqsy, joldas aǵa tergeýshi, – dedim men sál oılanyp. – Biraq oǵan qajet ómirlik mysaldardy qaıdan alamyn. Odaq boıynsha mundaı, ıaǵnı Zańnyń 56-babymen jaýapqa tartylǵandar óte az, ilýde bireý ǵana ǵoı.
– Tómengi qabattaǵy murajaıǵa bar, – dep qysqa qaıyrdy sózin bastyǵym. – Onda Qulmaǵambetov Mahmet atty adamnyń qylmystyq isi bar. – Ony 1962 jyly men ózim tergep, qoǵamǵa qarsy pikiri, ultshyldyǵy jáne biz ómir súrip otyrǵan júıeni qaralaýǵa tyrysqan áreketteri úshin Qylmystyq kodekstiń joǵarydaǵy óziń aıtqan baby boıynsha jaýapqa tartqanmyn. Buǵan qosa MQK-niń sol jylǵy «Sbornık» jýrnaly tigindisin de qara. Onyń nómirleriniń birinde men osy isti taldap, maqala jazǵanmyn. Sony paıdalan.
Mine, Mahmet Qulmaǵambetovtiń aty-jónin men alǵash ret osylaı estip, bilgen edim, shyraǵym. Esil azamattyń jaýapqa tartylǵandyǵy isimen de joǵarydaǵy tapsyrmany oryndaý barysyndaǵy izdenis ústinde tanysqan bolatynmyn.
– Sonymen ol qandasymyz kim eken? Týǵan jeri, ósken ortasy? Alǵan bilimi men mamandyǵy jáne jumys istegen jeri?..
– Bolashaq keıipkerimiz 1930 jyly Qostanaı oblysynyń Meńdiqara aýdanyndaǵy Eńbek ujymsharynda dúnıege kelipti. Sol aýyldaǵy orta mektepti bitirgen soń, KazGÝ-diń fılosofııa jáne ekonomıka fakýltetine oqýǵa túsip, ony óte jaqsy baǵalarmen aıaqtaıdy. Sóıtip, jas maman alǵashqy eńbek jolyn Túrikmenstannyń Chardjoý qalasyndaǵy pedagogıkalyq ınstıtýtta oqytýshy bolyp bastaıdy. Ýaqyt óte kele ol kúni keshe ózi oqyǵan tom-tom kitaptardaǵy fılosofııa men saıası ekonomııanyń keıbir teorııalyq máseleleri keńestik shyndyqpen sáıkes kelmeıtindigin kóredi. Bul oıyn janyndaǵy oqytýshylarmen bólisýge tyrysady. Keıbir pikirlerin leksııa ústinde stýdentterge ashyq aıtady da. Iá, totalıtarlyq júıe – kazarmalyq sosıalızmde ondaı kereǵar ómir shyndyǵynyń bary ras edi. Biraq muny ókimettiń qulaqtaryna quıyp turyp bergen uǵymynan basqasha paıymdaý kafedradaǵy áriptesterine múldem túsiniksiz jaıt-tyn. Olarǵa bul unamaıdy. Osylaısha, Mahmet Kulmaǵambetovtiń joǵarydaǵydaı erkin oılylyǵy kóp uzamaı ınstıtýt partııa uıymyna jetedi. Arnaıy organǵa habarlanyp, jas mamandy qýdalaý bastalady. Mundaı qysymǵa shydaı almaǵan ol atalǵan joǵary oqý ornynan «óz erkimen» ketýge májbúr bolady.
Sodan keıin biz sóz etip otyrǵan jan Qyrǵyzstan astanasy Frýnzedegi medısına ınstıtýtyna kelip, fılosofııa pániniń oqytýshysy qyzmetin atqarady. Kóp uzamaı bul jerde de ol sońyna ergen qońyraýdyń saldarynan kózge túrtki bola bastaıdy. Oqytýshylar men partııa uıymynyń hatshysy Mahmetti jıi-jıi synǵa alyp, otyrsa opaq, tursa sopaq etedi. Qaıda bararyn bilmegen keıipkerimiz endi Qazaq KSR Ǵylym akademııasynyń Fılosofııa jáne quqyq ınstıtýtyna kelip, zertteý jumysymen aınalysýǵa sheshim qabyldaıdy. Biraq munda da sátsizdik... Munan soń taǵdyr endi ony Máskeýge qaraı jeteleıdi. Sóıtip, ol odaq astanasy irgesindegi Mantýrovo qalasynan bir-aq shyǵady. Osy jerde qara jumys istep júrip, kúdikti adam retinde kózge túsedi. Úıine tintý júrgizilip, jaýapqa alynady. Qazaqstanǵa qaıtýǵa «keńes» beriledi. Rýdnyıǵa kelip, elektrmonter bolyp júrgende tutqyndalady.
– Qalaı? Nege?
– Oǵan sebep, onyń artynan ergen burynǵy qońyraýynan basqa, turaqty jumysynyń joqtyǵy edi. Iá, otbasylyq ómirde joly bolmaǵan, shamshyl minez-qulqyna baılanysty jumysqa ornalasa almaǵan keıbir adamdardy ol kezde jergilikti bılik qoǵamdaǵy «masyl», «aramtamaq», ózgeniń eńbeginen kún kórýshi «jatyp isher jalqaý» dep kústánalaıtyn. Sondaı toppen vagonnan júk túsirip, qazandyqta ot jaǵyp, monter bolyp ýaqytsha nápaqa taýyp júrgen Mahmettiń kúdikke iligýiniń taǵy bir sebebi, onyń sonaý bala kezden bergi fotoapparatqa degen áýestigi edi. Sol ádetpen ár jyldary túsirilgen sýretterde keńestik qoǵamnyń kúngeıi ǵana emes, kóleńkeli tustary da kórinis tapqan-tyn. Mine, solar: «Bul fotolar Batys baspasózine jiberý úshin ádeıi túsirilgen», delinip, ózine sor bolyp jabysady. Mahmet Qulmaǵambetovti Máskeý oblysyndaǵy «áńgimelesýden» keıin MQK-niń Qostanaı oblystyq basqarmasyndaǵy P.Dadykın júrgizgen tergeýdegi tómendegi jaýap aıǵaqtaıdy.
«…Mantýrovo qalasynda turyp jatqanymda úı-kúıi joq qaıyrshylardy, ústi-basy kir maskúnemderdi, qoqys tasıtyn assenızator kóligin sýretke túsirgenim ras, – depti ol 1962 jyldyń jeltoqsan aıyndaǵy túsinikteme sózinde. – Tintý kezinde tergeýshi 100-ge tarta fotonyń 30 shaqtysyn tańdap aldy. Kezinde onyń árqaısysyna mazmunyna sáıkes at qoıyp edim. Mysaly, «Mınıatıýrnyı ýzkokoleınyı parovoz» degenim, qalalyq parktegi balalar temirjolynda turǵan óte eski, biraq sırek kezdesetin kishkentaı poıyzdyń kórinisi bolatyn. Al «Mýjıkı Hmelevkı» sýretiniń tarıhy bylaı. Bir kúni qala irgesindegi keńshardyń 2-3 jumysshysy bizdiń shatyr janynan ótip bara jatyp, apparat ustap otyrǵan menen ózderin fotoǵa túsirýdi surady. Shyǵarǵan sýretim olarǵa unaǵan bolýy kerek, ertesinde raqmetin aıtyp, bireýi keterinde qolyndaǵy ydystan maǵan sút quıyp bergeni esimde. Bul plenka kadrynda saıası maǵyna bar dep kúmándansańyzdar, onyń mán-jaıyn osy fotoǵa túsken kisilerden suraýlaryńyzǵa bolady ǵoı. Odan keıingi sýret attary mynadaı edi. «Prı lampe v klýbe», «Starýha», «Devýshka – sýchkorýb», «Foto nıshego», «Assenızator»... Ásirese sońǵy fotony kórgende kim-kimniń de bolsyn betine kúlki úıiriletin. Sebebi dárethanalardaǵy nájis tasýshy osy bir saldyr-gúldir etip, sasyp-múńkigen qos bóshkeli at arba kele jatqanda biz jıirkenip, murnymyzdy basa, jan-jaqqa tura qashatyn edik. Kórip otyrsyz, bulardyń bári – ómirdegi jıi kezdesetin kórinister. Sondyqtan ol týraly sýretterdi qaraǵan kiside úkimetke qarsy eshqandaı oı bolýy múmkin emes. Degenmen kúndelikti tirshiliktiń kóriksiz jaǵyn ylǵı kórsete berý qoǵamǵa unamaýy da múmkin. Biraq men zańǵa qarsy eshqandaı is-áreket jasamaǵanyma senemin. Qoqys qoparǵan qaıyrshylar, úı-kúısiz maskúnemder kez kelgen memlekette bar ǵoı. Iá, bul Keńes ókimetine ǵana tán nárse emes. Endeshe, nege osy sýretterdegi kórinister sonshama bizdi úrkitýge tıis?..».
– Tergeý kezinde Mahmet Qulmaǵambetovke taǵy qandaı aıyptar taǵyldy eken? Bul jóninde muraǵattaǵy siz kórgen iste naqty faktiler bar ma?
– «Ultshyldyq». «Úkimetke qarsy úgit-nasıhat». «Memlekettik qurylymdarǵa baılanysty qaýipti oılar»... Aldyńǵy máselege keler bolsaq, keıipkerimiz jaýap alý kezinde: «Ult máselesi meni kóp oılantyp, tolǵandyrady, – dep bastaıdy sózin. – Biraq óz basym ultshyl emespin. О́zińdi basqadan joǵary ustaý, basqany jek kórý degen mende joq qasıet. Desem de orys halqynyń keıbir ókilderiniń az ulttarǵa mensinbeýshilikpen qaraıtynyna tóze almaımyn. Ondaılar bizdi ekinshi sortty adamdarǵa, aqyl-esi jetimsiz jandarǵa balaıdy. Saýatsyz, qabiletsiz keıbir orystardyń bilimdi, parasatty qazaqtardy keketip, muqatyp qalatynyn kim kórmeı júr?.. Aǵa halyqtyń sondaı mádenıetsiz, urda-jyq ókilderiniń ultymdy qaralap, meniń ar-ojdanymdy aıaqqa basýlaryna bola ma?!». Al aıyptalýshynyń «memlekettik qurylymdarǵa qatysty qaýipti oılaryna» kelsek, «Demokratııa týraly sóz bolsa, – deıdi MQK ókiline, – ol qaǵaz júzinde ǵana bar. Onyń ómirdegi naǵyz isterge eshqandaı qatysy joq. Mysaly, saılaýdy alaıyq. Biz óz qalaýlylarymyzdy tańdap, oǵan daýys bermeımiz. Tizimdegi aldyn ala daıyndalǵan famılııalardy bıýlletenge salamyz da qoıamyz. Bul – saılaý emes, jurtty aldaý.
Al jergilikti keńesterge kelsek, onyń da róli tek qaǵaz betinde. Olaı deıtinim, elge eń jaqyn bul júıe de partııa apparatynyń qolynda. Sondyqtan bizge kommýnısterge qarsy sóz aıtýǵa, ol esepte turatyn partııa uıymyn synap-mineýge bolmaıdy. Ras, meni Keńes ókimeti oqytyp, jetkizdi. Adam etti. Biraq men onyń aq degenin alǵys, qara degenin qarǵys dep aıtqanynyń bárimen kelise berýge tıis emespin. О́ıtkeni ár adamnyń óz pikiri bolýy kerek».
Endi Mahmet Qulmaǵambetovke taǵylǵan kelesi aıypty baıandaıyq. «Siz ókimetke qarsy úgit-nasıhat jumysyn júrgizip keldińiz. Osy týraly jaýap berýińizdi suraımyn» degen tergeýshige ol: «Men, – deıdi, – eshqashanda olaı istegen emespin. Kommýnıstik partııanyń, óz oıymsha, júrgizip otyrǵan keıbir saıasaty týraly jeke pikir aıtqanym ras. Mysaly, brıgadadaǵy jumys isteıtin kisilermen túski úzilis kezinde saıası taqyrypta áńgime bola qalǵan kezde óz oıymdy jasyrmaı ashyq aıtatynmyn. Biraq ta ol esh ýaqytta bılikke qarsy baǵyttalǵan sıpatta bolǵan emes. Mysaly, úkimettiń memlekettik nesıelerdi «konservasııalaýy» maǵan túsiniksiz jaǵdaı boldy. Soǵystyń aıaqtalǵanynan beri qansha jyl ótse de, atqarýshy organ óz qaryzyn halyqqa qaıtarmaı otyr. Men saıası ekonomııa men fılosofııanyń mamany bolǵandyqtan, bul jaǵdaıdyń bárin quptap basymdy ızeı almaımyn. Úkimetke qarsy nasıhat degen – ózindik mazmuny bar kitap, paraqshalardy daıyndap, taratý. Men óıtip kórgen emespin. Partııanyń júrgizip otyrǵan keıbir saıasatyn tolyq túsiný úshin oı-pikirlerimdi dápterge kúndelik retinde jazyp otyrǵanym bar. Ony men kóptegen máselege, mysaly, halyqtyń turmys jaǵdaıy, memleket qurylysy týraly oı-pikirlerime arnadym. Olardy úkimetke bir nuqsan keltireıin, ne shetelderdegi KSRO-ǵa qarsy ortalyqtarǵa jibereıin degen jospar bolǵan emes. Meniń maqsatym KOKP-nyń júrgizip otyrǵan saıasaty ǵylymı teorııaǵa qaıshy keletinin dáleldep, onyń keıbir jaǵdaılaryna revızııa jasaý edi».
Mahmet Qulmaǵambetovke taǵylǵan kinálar men aıyptardyń, oǵan baılanysty tergeýshige qaıtarǵan jaýaptarynyń bir parasy, qysqasha aıtqanda, mine, osyndaı. Budan ol kisiniń oıy júırik, sózderi dáleldi, aqyldy da alǵyr jan ekeni baıqalady. Aldynda otyrǵan adamnyń temirdeı berik logıkasyna tańdanyp, ne isterin bilmegen MQK ókili endi oǵan qysym kórsetip, bopsalaýǵa kóshedi. Munymen qatar jaýap alý paraqshasynyń keıbir betterine ol aıtpaǵandy «aıtty», moıyndamaǵandy «moıyndady» degen ózimbilermendikke de barady.
– Ony neden kórýge bolady? Siz oqyp, tanysqan iste oǵan naqty aıǵaq, mysaldar bar ma?
– Bar. Ol Mahmet Qulmaǵambetovtiń 1963 jyldyń 1 mamyrynda sot tergeýine narazylyǵyn bildirip, Qazaq KSR Joǵarǵy sotyna joldaǵan kassasııalyq shaǵymy. Kólemi 26 betten turatyn onda ol bárin aıtyp, sonyń ishinde tergeý men sot tarapynan bolǵan zań buzýshylyqtardy dáleldi túrde kórsetedi. Atap aıtqanda: «Bul organ meniń eń nashar degen oıymnan shyqty, – dep bastaıdy muń-zaryn aǵamyz. – О́ıtkeni: 1) Jaýap alý kezinde tergeýshi meni «ákki qylmyskersiń» dep qorlady. Kinám belgili bolmaı turyp, onyń bulaı qorqytyp-úrkitýge qandaı quqy bar? 2) Ol menen tańnyń atysynan kúnniń batýyna deıin úzdiksiz jaýap alýdy ádetke aınaldyrdy. Sodan baryp es-túsimdi bilmeıtin halge jettim. 3) Tergeýshi meniń aıtqandarymdy hattamaǵa óz qolymmen jazýyma ruqsat etpedi. Munyń bárin oqytpaı, ózine «yńǵaılap» toltyrǵandyqtan, aıǵaq birjaqty, tek meni qaralaý sıpatynda bolyp shyqty. 4) Ol eger aıtqanyna kónbesem, tergeýdi kóp ýaqytqa soza beretinin, bul az bolsa qolynda basqa da áshkereleýshi materıaldar bar ekenin eskertip, osyndaı psıhologııalyq bopsa arqyly júıkemdi tozdyrdy. Mundaı arandatý tásilin tergeýshiden kútpegen edim».
Al endi sotqa keleıik. Bul jóninde bizdiń keıipkerimiz: «Onyń tóraǵasy Býgaev kózimen atyp, aıtaıyn degenime erik bermedi, – deıdi. – Aıyptaý qorytyndysymen de tanysa almadym. Olar qujattyń qupııalylyǵyna súıenip, onymen túrmeniń arnaıy bóliminde kóz júgirtip oqýyma ǵana múmkindik berdi. Kerekti jerlerinen úzindiler jazyp alyp, sot otyrysyna daıyndalýyma osylaı kedergi jasady. Tipti aryz jazatyn qaǵazdy alýdyń ózi maǵan qıynǵa soqty. Bolǵan jaǵdaıdy aıta bastasam, sot tóraǵasy Býgaevtan: «Toqtat!» «Qysqart!» degen sózderden basqa eshteńe estı almadym».
Amal ne, esil azamattyń joǵarydaǵy janaıqaıyna eshkim qulaq aspaıdy. Oǵan dálel, ózine 56-baptyń 1-tarmaǵyn kúshtep tańǵan Qostanaı oblystyq sotynyń 1963 jylǵy 17 sáýirdegi úkimine narazylyq tanytqan Mahmet Qulmaǵambetovtiń 1 mamyrdaǵy shaǵymyn Joǵarǵy sottyń 29 mamyrda qarap, esh ózgerissiz qaldyrýy. Ras, osy organnyń prezıdıýmy 16 tamyzda sottalýshynyń negizgi jazasyn óteý týraly rejimge baılanysty uıǵarymdy buzyp, isti qaıta qaraýǵa jiberedi. Biraq eshqandaı jaqsylyq bolmaıdy. Qostanaı oblystyq soty 1963 jyldyń 2 qyrkúıegindegi úkiminde «eńbekpen túzeý kolonııasyndaǵy kúsheıtilgen rejim» sóz tirkesin «qatań rejim» degen uıǵarymmen almastyryp, Mahmet Qulmaǵambetovti 7 jyl bas bostandyǵynan aıyrýǵa jáne 3 jyl jer aýdarýǵa kesedi.
– Obal-aı... Qaıran azamat jazasyn qaıda ótedi eken? Qapastan shyqqannan keıingi ómiri she? Odan habaryńyz bar ma?
– Mordovııada. Sondaǵy Vladımır qalasynyń irgesindegi saıası tutqyndar lagerinde bolady. О́zine tıisti 7 jyly bitken soń, Komı ASSR-nyń Mıkýn, Ýhta, Výktýl jáne Sibirdegi Sýrgýt eldi mekenderine qonys aýdarady. О́ıtkeni 3 jyldyq jer aýdarý jazasyn óteýi kerek qoı. Odan keıin Iаkýtııadaǵy Chýlman kentinde turyp, ınjener, aǵash sheberi jáne keńse qyzmetkeri sııaqty jumystar atqarady. 1977 jyldyń kúzinde Ýkraınanyń Harkov qalasyna keledi de, Galına Moıseevna Ber degen kelinshekke úılenedi. Onyń Izraılde týystary bar eken. Ekeýi aqyldasyp, shetelge ketýge bel baılaıdy. Sóıtip, izdenip júrip tıisti oryndardan ruqsat alady da, aldymen Venaǵa bet alady. Onda barǵan soń nekelerin buzyp, ajyrasady. Áıel Izraıl astanasy Tel-Avıvke baǵyt alady. Mahań Germanııaǵa tartady. Sondaǵy Mıýnhen qalasyna jetkennen keıin «Azat Eýropa», «Azattyq» radıostansalaryna qyzmetke ornalasady. AQSh kongresi qarjylandyryp, KSRO-ǵa qarsy habar taratatyn bul mekemeniń áleýeti zor edi. Mahań, mine, sondaǵy qazaq bóliminiń táýligine 6 saǵattyq habaryn efırge shyǵarýǵa qatysyp otyrady. Ol baǵdarlamany, árıne, sol kezderi keńestik Qazaqstandaǵy ekiniń biri tyńdaıtyn desek, shyndyqqa sáıkes kelmes edi. Sebebi Keńes ókimetiniń arnaıy qyzmeti bul radıo tolqyndy qosymsha dybystarmen basyp, elge jetkizbeýge tyrysatyn. Biraq Almatydaǵy 1986 jylǵy Jeltoqsan kóterilisi kezinde bárimizdiń sol efırden Mıýnhendegi Mahmet aǵa habaryn tyńdaýǵa árekettengenimiz ras. О́ıtkeni aıazda bet-aýzy dombyǵyp, kók muzda taıaqqa jyǵylyp jatqan ini-qaryndastarymyzǵa Mahańnyń alystan jetken úni moraldyq demeý boldy. Sol kúnderi de, odan keıin de ol qazaq jastarynyń odaqta alǵash ret osy bir alyp ımperııa rejimine qaımyqpaı qarsy shyqqanyn dúnıejúzine maqtanysh etip aıtýdan tanbady.
...Ǵalıhan aǵa osy sózderdi aıtty da: «Egemendik lebi esken 1990 jyly Qazaq KSR Bas prokýrory joǵaryda biz sóz etken Mahmet Qulmaǵambetovtiń isine baılanysty narazylyq bildirdi, – dedi. – Sóıtip, bul másele sol jyldyń 24 jeltoqsanynda respýblıka Joǵarǵy sotynyń plenýmynda qaraldy. Nátıjesinde, soǵan deıingi oǵan qatysty barlyq sot aktisiniń kúshi joıylyp, ózimiz sóz etken jannyń is-áreketinde qylmys quramynyń joqtyǵyna baılanysty ol tolyq aqtaldy. Bar biletinim osy, qaraǵym. Al onyń odan keıingi ómirinen habarym joq».
Qarııanyń sózin tyńdap bolyp, áserli áńgimesi úshin raqmet aıttym. Sodan soń ınternetke úńildim. Oıym «Keıipkerimizdiń Batystaǵy taǵdyrynan bir derek tabylyp qalar ma eken?» degen úmit. Taptym! Bar eken. Izdegen maǵlumatymdy e-history.kz saıtyna qoıǵan onyń balalyq shaqtaǵy tanysy, keıin 50-jyldary KazGÝ-de qatar oqyǵan zamandasy, qazir esimi elimizge belgili antropolog Orazaq Smaǵulov bolyp shyqty. Akademık aǵamyzdyń aıtýynsha, Germanııaǵa barǵan 70-jyldardyń aıaǵynda Mahmet Qulmaǵambetov úılenedi. Áıeli Natasha Qazan tóńkerisi kezinde Reseıden ketken aq emıgranttyń nemere qyzy eken. Zaıyby «Azat Eýropa», ózi «Azattyq» radıosynda jumys istegen Mahmet Qulmaǵambetov 1995 jyly zeınetke shyǵady. Orazaq Smaǵulov osy jaıttardy sóz ete kelip, Qazaqstan táýelsizdik alǵan 90-jyldardyń ortasynda eski tanysymen Italııada kezdeskenin, 2000 jyly onyń Germanııadaǵy úıinde qonaqta bolǵanyn aıtady. Al 2008 jylǵy 8 qarashada uzaqqa sozylǵan aýyr naýqastan keıin baqılyqqa attanyp, denesi Mıýnhen mańyndaǵy eldi mekendegi zıratqa jerlenipti.
Janbolat AÝPBAEV,
jýrnalıst
ASTANA
