Jemqorlyqty qalaı jeńemiz?

Qulqynnyń qamyn kúıttegenderdiń qolyna kisen salynyp jatqany da ras. Osy jyldarda sybaılas jemqorlyqqa naqty quqyqtyq sıpattama berilip, ákimshilik jáne qylmystyq jaýaptylyq bekitildi. Túsindirý men aǵartýshylyq jumystaryna kóńil bólindi. Mektepter men joǵary oqý oryndarynda arnaıy dárister júr­gi­zi­lip, pánder engizildi. Qylmysqa qarsy kúres­­tegi aldyńǵy qatarly elderge sarap­shy­­lar­ óz usynymdaryn jiberip, osy ba­ǵyt­taǵy alys jáne orta merzimdegi maq­­sattar aıqyndaldy. Osylaısha, qo­ǵam­­nyń joǵary shendi paraqorlardy qor­qy­nysh­syz áshkereleýge kóshken quzyrly oryn­dardyń jumysyna kóńili tola basta­ǵan­daı edi. Sátti bastalǵan keıbir jobalar joǵary laýazymdy adamdardy da jaýap­ker­­­shilikke tartqyzýǵa múmkindik bergen.

215 jemqordyń 137-si basshy laýazymyn atqarǵan

Búginde sybaılas jemqorlyqqa qarsy saıasattyń 2022-2026 jyldarǵa arnalǵan tujyrymdamasy jumys istep jatyr. Qujat sybaılas jemqorlyqtyń alǵysharttaryn júıeli túrde joıýǵa, jaýapkershiliktiń bultartpastyǵyn qamtamasyz etýge, qoǵamdyq sanany túbirinen ózgertýge arnalǵan. Negizgi máseleniń biri – sheneýnikterdiń zańsyz baıyǵany úshin jaýapkershiligin engizý. Onyń ishinde fıskaldyq jáne mansaptyq sanksııalar sheneýniktiń shyǵystaryn anyqtaýǵa múmkindik beretini eskerilip, jurt talaıdan beri zaryǵa kútip júrgen jalpy deklarasııa­laý máselesin sheshý kózdeledi. Alaıda bul jumystyń tolyq oryndalý merzimine áli talaı ýaqyt bar. Sol 2027 jylǵa deıin jemqorlar jegenin jaqyndarynyń atyna jazdyryp, zańsyz aqshalardy aǵaıyn-týysyna aýdaryp úlgerýge tyrysyp jatyr. Mundaı túsiniktegilerdi tek qana joǵary shendilerdiń arasynan izdeý qate. Sebebi qazir qolynda múmkindigi bar kez kelgen adam memlekettiń beretin múmkinshiligin qaltaǵa basyp qalýǵa asyq. Máselen, áleýmettik kómek alý úshin ajyrasyp, tegin úı alý úshin jyljymaıtyn múligin ózgelerdiń atyna aýdaryp, qyzmette otyrǵanda týys-týǵanyn topyrlatyp qol astyna alýdyń amalyn taýyp keledi. Al osyndaı tar túsinik tamyr jaıyp turǵanda sybaılas jemqorlyq faktileri týraly habarlaǵan adamdardy qorǵaý júıesi jemisti bolaryna senim az. Aıtpaqshy, «Sybaılas jemqorlyqqa qarsy is-qımyl týraly» zańǵa sáıkes, kvazımemlekettik sektorda sybaılas jemqorlyqqa qarsy biryńǵaı saıasatty qalyptastyrý maqsatynda komplaens-qyzmetter týraly úlgilik ereje bekitilgen. Byltyrdan bastap agenttik óz ishinde de qyzmetkerlerin parasattylyqqa tekserý úshin «Integrity Check» qanatqaqty jobasyn bastaǵan. Sybaılas jemqorlyqqa qarsy is-qımyl agenttigi Prevensııa qyzmeti basshysynyń orynbasary Jiger Baıdildın: «Agenttik qoǵam ómiriniń barlyq salasynda jemqorlyqty joıý boıynsha júıeli jumys júrgizýde», dep otyr. Aıtýynsha, bıyl jemqorlyq táýekelderine 86 syrtqy taldaý, 132 jemqorlyqqa qarsy monıtorıng júrgizilgen. Memlekettik organdarǵa 1693 usynym men usynys engizilipti. Syrtqy taldaý nátıjesinde anyqtalǵan jemqorlyq táýekelderin joıý boıynsha 58 usynym ázirlengen. «Agenttiktiń usynystary boıynsha qanatqaqty rejimde adamı faktorlarsyz jumys isteıtin jańa aqparattyq júıeler engizildi. Ulttyq jáne ozyq sheteldik tájirıbemen qatar qoǵamnyń suranysyn udaıy qarastyramyz. Bıyl 10 aıdyń qorytyndysy boıynsha bıýdjetke jáne kvazımemlekettik sektor sýbektilerine 857 mlrd teńge múliktik aktıvter men aqshalaı qarajat qaıtaryldy. Onyń ishinde sheteldik ıýrısdıksııalardan túsken 159,8 mlrd teńge memleket bıýdjetine tústi. Aıtalyq, Aýstrııadan 36,8 mlrd, Lıhtenshteınnen 116,7 mlrd, BAÁ-den 6,3 mlrd, Túrkııadan 253 mln teńge qaıtaryldy. Qaıtarylǵan qarjy eldiń áleýmettik-ekonomıkalyq salalaryna jumsalady. Máselen, bıyl Aqtóbede jemqorlardan keri qaıtarylǵan qarajatqa workout alańy men jańa mektep ashyldy. Bul jumys jalǵasa beredi», deıdi Jiger Erkinbekuly.

Agenttik jergilikti atqarýshy organ­dardaǵy jemqorlyq qylmystarǵa da erekshe nazar aýdaryp otyr. Sebebi óńirlerde paraqorlyq qylmys artyp ketken. Bıyl aımaqtarda isti bolǵan 215 jemqordyń 137-si basshy laýazymyn atqarǵan. Jemqorlyqqa beıim memlekettik qyzmetshilerdiń eń kóp sany Almaty, Shymkent qalalary, Almaty, Shyǵys Qazaqstan, Túrkistan, Aqmola, Abaı jáne Jetisý oblystaryna tıesili. Memlekettik satyp alý portalynyń monıtorıngi barysynda 38 mlrd teńgeden asa shyǵynnyń aldy alynǵan. Agenttik ókiliniń aıtýynsha, búginde oblystarda sybaılas jemqorlyq táýekelderiniń kartasyn iske asyrý sheńberinde 2,44 trln teńgeni quraıtyn 156 áleýmettik nysan belgilendi. Olardy jymqyrýǵa jol bermeý úshin qurylys barysyna monıtorıng júrgizilip, jurtshylyqty da osy úderiske qatystyryp otyr. «Jalpy halyqtyń jemqorlyqqa qarsy belsendiligi artyp keledi. Bıyl tamyzda iske qosylǵan «Sybaılas jemqorlyqqa qarsy volonterlik» jobasyna 2 myń azamat qatysqan. «Bızneske jol» jobasy qolǵa alynǵannan beri 24 myń bıznes sýbektisine kómek kórsetildi, 550-den asa problemalyq keıs sheshildi», deıdi vedomstvo ókili. Agenttik sońǵy 3 jylda jemqorlyq quqyq buzýshylyq jasaǵan 1 388 laýazymdy adamdy áshkerelegen. Almaty, Shymkent jáne Taldyqorǵan qalalary, Almaty, Aqtóbe, Qyzylorda jáne Túrkistan oblystarynyń bilim berý salasynyń laýazymdy tulǵalaryna qatysty jymqyrý faktileri boıynsha­ birqatar rezonanstyq qylmystyq is tirkelipti. Mektep dırektorlary men býhgalterleri jalaqy qorynan mıl­lıard­taǵan bıýdjet qarajatyn jym­qyr­sa, 10 aıdaǵy jemqorlyqqa barynsha beıim mekemelerdiń statıstıkasynyń kósh basynda jergilikti atqarýshy organ­dar – 225, quqyq qorǵaý organdary – 33, kvazımemlekettik sektordyń qyzmet­kerleri 70 paraqorymen alǵa shyǵyp otyr.

Jaza ma, jeńildik pe?

Qazyna qarjysyna qol suqqan jem­qorlarǵa jaýapkershilik kúsheıip keledi. Astana qalasynyń qylmystyq ister jónindegi aýdanaralyq sotynyń sýdıasy Adel Eshmaǵambetovanyń aıtýynsha, jemqorlyq qylmystar boıynsha sotty bolǵandardyń múlki tárkilenip, belgili bir laýazymdardy atqarý nemese belgili bir qyzmetpen aınalysý quqyǵynan ómir boıyna aıyrylady. Aıyppul salý, túzeý jumystary, qoǵamdyq jumystarǵa tartý, bas bostandyǵyn shekteý nemese bas bostandyǵynan aıyrý túrindegi jazalar da bar. Alaıda jazaǵa tartylǵan jemqordyń jeńildikpen bostandyqqa shyǵýyna da jol beriledi. Mysaly, QK-tiń 72-babyna sáıkes, eger sot «adamnyń túzelýi úshin taǵaıyndalǵan jazany tolyq óteýi qajet etil­meıdi» dep tanıtyn bolsa, qylmysyn ótep jatqan adamdy merziminen buryn bosa­týy múmkin. Ne bolmasa keltirilgen zalal­dy tolyq ótegen jáne ol jazany óteý­diń belgilengen tártibin qaskóılikpen buz­ba­ǵan jaǵdaıda, bostandyqqa erte shyǵady.

Sondaı-aq aýyr jáne asa aýyr sybaılas jemqorlyq qylmysy sottalǵan júkti jáne jas balalary bar áıelder, jas bala­laryn jalǵyz ózi tárbıelep otyrǵan erkekter, 58 jastaǵy jáne ol jastan asqan áıelder, 63 jastaǵy jáne ol jastan asqan erkekter, birinshi nemese ekinshi top­taǵy múgedektigi bar adamdardyń da shartty túrde merziminen buryn bosap shyǵýǵa múmkindigi bar. Aýyr jáne asa aýyr sybaılas jemqorlyq qylmys úshin bas bostandyǵynan aıyrylǵandar men yntymaqtastyq týraly prosestik keli­simniń barlyq talabyn oryndaǵan adam­nyń da shartty túrde merziminen buryn shyǵýyna kedergi joq. Keltirilgen zalal­dy tolyq ótegen ne jazany óteýdiń belgi­lengen tártibin qaskóılikpen buz­ba­ǵan jaǵdaıda da jemqorlar jazasyn neǵur­lym jeńil jaza túrimen aýystyra alady. Bul rette ol jazanyń qosymsha túrin óteýden tolyq nemese ishinara bosa­tyla­dy. Tipti bizde aıyppulyn ótegender men den­­sa­ý­lyǵy syr bergen sottalýshylar da bos­­tan­dyqqa shyǵý múmkindigin alýǵa quqysy bar.

«Ádildik joly» RQB dırektory Dıdar Smaǵulov zańnamalar barynsha qatań ári jemqorlarmen kúres qarqyndy júrip jatqanyn jetkizdi. Biraq qansha jerden túsindirme jumystary júrgizilip, zań qatańdatylǵanymen, júıe­degi kem-ketikterdi rettemeı, jem­qorlyqty tolyq joıý múmkin emes ekenin aıtady. Sebebi memleket bıýdjetin baqylap, ol qarajattardyń qaıda, qalaı jumsalyp jatqanyn qadaǵalap otyratyn organdardyń resýrsy az. Osylaı degen ol: «Sybaılas jemqorlyq táýekelderi aýdıtorlar sanynyń jetkiliksizdigimen de baılanysty. Elimizde jyl sa­ıyn mıllıondaǵan memlekettik satyp­ alý kelisimsharttary jasalady. О́te aýqymdy salada tekserýshiler az. Qyzmetkerler fızıkalyq túrde tekserýdi ýaqytynda ótkize almaıdy, odan keıin jumystaǵy aýyrtpashylyqtan sharshaý, nem­quraı­dylyq paıda bolady. Bul jalpy jumysqa keri áserin beredi. Týra osy jaǵdaı jol qurylysy, mektep, mýzeı, t.b. memlekettik nysandardyń qurylys sapasyn tekseretin tehnıkalyq qyzmetkerlerge de qatysty. Keıbir nysandardy qabyldaýda quzyretti mamandar tapshy. Qarapaıym sý tazalaıtyn stansa qurylysynda sol salany jaqsy, jetik biletin maman teksermese oryndaýshynyń qaı jerde sapasyz materıal qoldanyp, qaı jerde aqsha únemdep qarajat jymqyrǵanyn anyqtaı almaıdy. Mamandar tapshylyǵy, olardyń kásibıligine nazar aýdaryp, qajet salalarda sıfrlandyrý engizilse, oń nátıje beretinine senimdimin», deıdi.

Sondaı ol qoǵamda áli kúnge deıin jem­qorlarǵa degen kózqarastyń ózi durys qalyptaspaǵanyn tilge tıek etti. Aıtýyn­sha, adamdar paraqorlarǵa degen teris kózqarasyn aıqyn bildirgenimen, óz orta­myzdaǵy osyndaı zań buzý­shylyq­tar­dyń áreketine kóz juma qaraý bar. Bul tipti óz tanystarymyzǵa tirelgende «kim jemeı jatyr?» degen pikirge alyp keledi. Al jemqorlyqtyń úlken-kishisi bolmaıdy. Sebebi búgin jalǵan anyqtama jasap bergen dáriger erteń mınıstr bola qalsa, halyq qara­jatyna qol suqpasyna kepildik joq. Onyń ústine sybaılas jem­qor­lyq úshin birneshe balama jazanyń bolýyn jeńildik dep sanaıtyn Dıdar Smaǵulov: «О́ıtkeni olardyń zańsyz tapqan tabystary kóbinese tólengen aıyppul somasynan asyp ketedi. Taǵy bir másele – sybaılas jemqorlyq qylmystary úshin zańdy tulǵalardyń jasalǵan qylmysqa sáıkes sanksııalarymen tıimdi jaýapkershiliginiń joqtyǵy. Tájirıbede tek basshy ǵana jazalanady, al sybaılas jemqorlyq áreketterge barǵan kompanııalardyń ózi esh shyǵynǵa ushyramaı, jumysyn jalǵastyra beredi. Sondaı-aq para berýge ýáde berý jáne alýǵa kelisý úshin qylmystyq jaýap­ker­shilik áli qarastyrylmaǵan. Olardyń tólegen aıyppuly urlanǵan qarajatty tolyǵymen óteı almaýyna taǵy bir sebep mynaý: urlanǵan aqshanyń zardaby tereń. Mektep, úıirme, lagerge bara almaı qalǵan myńdaǵan balalardyń, jolda qaıtys bolǵandardyń, medısınalyq kómek ala almaǵandardyń shyǵynyn óteý múmkin emes», dep otyr.

Onyń sózinshe, AQSh, Qytaı jáne Sıngapýrdyń sybaılas jemqorlyqqa jol bergen sheneýnikterine beriletin jazasy qatań. Mysaly, AQSh-ta para alǵany úshin 15 jylǵa deıin bas bostandyǵynan aıyryp, úsh eselengen aıyppul tóletedi. Qytaıda jemqorlar ómir boıyna bas bostandyǵynan aıyrylady ne ólim jazasyna kesiledi. Degenmen sarapshy «sybaılas jemqorlyqqa qarsy kúrestiń tıim­diligi jazanyń aýyrlyǵyna ǵana emes, sot tóreliginiń táýelsizdigi, memlekettik organ­dar qyzmetiniń ashyqtyǵyna da baılanys­ty» deıdi.

«Jańarý» Sybaılas jemqorlyqqa qarsy jalpyulttyq qozǵalys» RQB tóraǵasy Mels Semǵalıev: «Statıstıka sybaılas jemqorlyq isteriniń tómendegenin kórsetedi», deıdi. Mysaly, 2018-2020 jyldary 2 myńnan asa qylmys jasalsa, sońǵy úsh jylda tirkelgen is 2 myńǵa jetpeıdi. Byltyr 1724 qylmys tirkelse, bıyl10 aıda shamamen 1500 qylmys jasalǵan. Muny sarapshy memleket pen qoǵamnyń sybaılas jemqorlyqqa qarsy ymyrasyz júrgizip jatqan kúresiniń nátıjesi dep baǵalaıdy.

«Qatańdatylǵan zańdar men aldyn alý sharalarynyń arqasynda qoǵamnyń ımmý­nıteti de nyǵaıdy. Sońǵy kezde jeńil­dikter azaıyp, jaýapkershilik artty. Qylmysker budan bylaı shartty túrde merziminen buryn bosatylmaıdy. Jem­qor memlekettik qyzmetke ómir boıy orna­lasa almaıdy. Onyń ishken-jegeni mem­leket menshigine qaıtarylady. Jalpy, biz­diń zańdarymyz jaman emes, másele olar­dyń oryndalýynda. Zań buljymaı oryn­dalsa, jemqor jazasyn tolyq ótemeı bostan­dyqqa shyǵa almaıdy. Qoǵamyń óz ishinde de jemqor degen «ataq» ketpeıtin qara daq sııaqty qabyldaný kerek», deıdi ol.

Sana túzelmeı, urylar azaımaıdy

Paraqorlyqqa qarsy kúres pármendi bolsa, jemqorlardy júgendeý nege qıyn? Bul saýalǵa jaýap bergen psıholog Balabek Saqtaǵanovtyń sózinshe, sanaǵa sińip ketken sybaılastyqty joıý múmkin emes. Bul úshin 20-30 jyl ýaqyt kerek, onyń ózinde belgili bir sharttar júzege asýǵa tıis. «Halyqtyń áleýmettik jaǵdaıyn jaqsartyp, muqtajdyqtan aryltý mańyzdy. Adamdar erteńgi kúnge qoryqpaı, balasynyń bolashaǵyna alańdamaı, qajet etken nárselerine qol jetkize alýy kerek. Tarshylyq kórmeı óskenderde jemqorlyqqa beıimdilik bolmaıdy. Sebebi olardyń psıhologııasynda joqshylyqqa degen qorqynysh joq. Qazir tarshylyqta ómir súrip, toqshylyqty armandap ósken adamdardyń óziniń de, balalarynyń da aqsha jymqyrý psıhologııasy qatar ósip keledi», deıdi maman. Joǵary oqý ornyn bitirgen árbir adam áke-kókesiz qyzmetke turyp, otbasyn asyraý máselesi bas aýrýǵa aınalmasa, jemqor bolýǵa qajettilik joq. Psıhologtiń paıymynsha, joǵary jalaqy alatyn adam 500 myń teńge úshin qolyn bylǵamaıdy. Turaqty jumysqa kepildik berilse, jemqorlyq azaıady. Adamdar pikirin ashyq aıta alatyn demokratııalyq qoǵamda jemqorlyqty joıýǵa bolady. Osy aıtylǵandar júzege asyrylmasa, qoǵamnyń sanasyn ózgertýge zańnyń qaýqary az. О́ıtkeni qoǵam qoly bylǵanǵan adamdardyń neǵurlym kóp aqsha alyp, artynsha ártúrli jeńildiktermen bostan­­dyqqa shyǵyp jatqanyn kórip otyr. «Jalpy, qoǵamnyń eń tómengi deńgeıi qul­dyq sana bolsa, bizde ury psıhologııa pisip jetilgen. Árkim qoldan kelgenshe, múm­kin­digi jetkenshe bir nárse alyp qalýǵa ty­rysady. Jemqorlyqtan qorqýǵa sebep joq. Osy sebepten, laýazymdy tulǵalar ózi­niń jaǵdaıy jetkilikti deńgeıde bolsa da, adamdardyń joqshylyqta ómir súrip jat­qanyn kórip, «erteńgi balalaryma bir nárse qaldyraıyn» degen nıetpen ústi-ústine jep qalýdy qup kóredi. Qazyna qar­jy­syna qol suqqandardyń qaltaǵa basqa­nyn túgel qaıtartyp, laıyqty jazasyn bergende ǵana qoǵamnyń sanasyna silkinis jasaı alamyz», deıdi B.Saqtaǵanov.

Psıhologtiń sózin áleýmattanýshy Aıdar Hamıt te tolyqtaı rastap otyr. Onyń aıtýynsha, halyqtyń tabysy men áleýmettik-ekonomıkalyq jaǵdaıyn, eldegi ádildik qaǵıdattaryn oryndaý arqyly jemqorlyqty azaıta alǵan elder bar. «Qazir halyq kóp tutynatyn salalarda qaltaǵa qol salý, sybaılastyq kóp. Onyń bir ushyn quldyq sanadan izdegen durys. Táýelsizdiktiń mańyzyn túsinbeý de memlekettik bıýdjetke degen qarym-qatynasty qalyptastyrady. Jaýaptylarda janashyrlyq joq. Halyq­­tyń memleket beretin áleýmettik ıgilik­terdi alý úshin túrli amalǵa barýy osydan. Ondaı qoǵamda ósken adamdardyń boıyndaǵy urlyq sanany ózgertý táýel­siz­diktiń qadirin túsindirýden bas­t­alý kerek. Sebebi tárbıe men bilimi, mádenıeti qalyptasqan qoǵamda ury-qary azaıady. Áıtpese, qazirgideı qatań jazany jeńildetip alýǵa qoly jetetin qoǵamda jastar aǵa býynǵa qarap ósip kele jatyr», deıdi áleýmattanýshy.

Sybaılas jemqorlyq barlyq elde bar. Biraq bul kesel bir eldiń japyraǵynda, birinde butaǵynda bar. Al bizde tamyryna deıin enip bara jatyr. Sondyqtan sybaılas jemqorlyqtyń aldyn alýǵa ál-dármenimiz kelmeı otyr. Halyq sońǵy úmit etetin sýdıalarǵa da senbeıdi. Sebebi sottardyń ishinde de sybaılas jemqorlyq bar. Joǵarǵy sottyń otstavkadaǵy sýdıasy, memlekettik ádilet keńesshisi Raqymbek Mamyrbaev osylaı deıdi. Onyń aıtýynsha, bul qylmysqa qarsy kúresetin kúshtik qurylymdardyń ózi osyndaı keselge shaldyqqan. Al óz ishindegi qylmys ishinara ǵana ashylady. Sol úshin kúshtik qurylymdardyń jumysyn baqylaıtyn jekemenshik uıym jumys isteýge tıis. Máselen, jurt jekemenshik detektıvtik agenttik sekildi memleketke táýeldi emes uıymǵa zańsyzdyq týraly habarlap, áshkerelep otyrsa quqyq qorǵaý organdary da aıaǵyn ańdap basatyn edi. «Qarǵa qarǵanyń kózin shuqymaıdy» degen támsilge senetin halyq olardyń arasyndaǵy tekseriske báribir kúmán keltiredi. «El bıýdjetine orasan shyǵyn keltirgen jemqorlarǵa jeńildik bolmaý kerek. Bizde túıeni túgimen jutqandarǵa berilgen jaza merzimi az. О́kinishke qaraı, «aıran ishken qutylyp, shelek jalaǵan tutylǵandy» da kórdik. Bul erteń qoǵamnyń oı-sanasyn ózgertedi», deıdi ol. 

Túıin: Sarapshylardyń sózine sensek, jemqorlarǵa qarsy ilkimdi isterdiń ózin­de­ ilik kóp. Sodan da bolsa kerek, qansha jerden zańdy qataıtyp, jaza merzimin art­tyrǵanmen jemqorlyqtyń jolyn kesip, paraqorlardyń qylmysqa qarsy ımmý­nı­te­tin arttyrýǵa qol jetkize almaı kelemiz. Kreslo arqyly baıyǵysy keletinder baq-dáýletke jetýdiń jolyn mem­le­ket­tik qyzmetten izdedi. Sybaılas jemqorlyq aýyr qylmys sanatyna jatsa da, densaýlyǵy syr bergeni rastalǵan da nege jaýapkershilikten erte bosa­tylady? Demek jazadan qutylýdyń túrli amaldary qoǵamdyq sana­ǵa teris áser etip, jemqorlyqqa qarsy kúrestiń pármenin álsirete beredi.