Kollajdy jasaǵan – Záýresh SMAǴUL ,«EQ»
Máselen, Soltústik Qazaqstan oblysynyń qylmystyq ister jónindegi mamandandyrylǵan aýdanaralyq sotynyń málimetine qaraǵanda, keıingi 5 jyl 9 aıda nebári 6 is qana qazaq tilinde qaralǵan. Onyń úsheýin Ulttyq qaýipsizdik departamenti tergegen. Jalpy, qazaq tilinde qaralǵan qylmystyq isterdiń úlesi – 0,5 paıyz ǵana bolyp shyqqan. Bul rette shalǵaıdaǵy qazaǵy qalyń Ýálıhanov aýdanynyń soty men polısııa bóliminde ǵana sál betburys bar kórinedi. Al qazaǵy kóp Aıyrtaý, Aqjar, Jambyl, Ǵabıt Músirepov atyndaǵy aýdandardyń quqyq qorǵaýshylary ázirge ákimshilik jáne qylmystyq isterdi qazaq tilinde qaraý jónindegi semınarlarǵa qatysýdan basqa, naqty iske áli kóshe qoımaǵan tárizdi.
Qoldanystaǵy zańnamaǵa sáıkes sotqa deıingi tergep-tekserý kezinde quqyq qorǵaý organynyń ókili buzýshylyqqa jol bergen kúdiktige onyń sot isin júrgizý tiline qatysty quqyǵyn túsindirýge tıis. Al osy qaǵıdatty saqtamaý úderistik quqyq normasyn buzý bolyp sanalyp, shyǵarylǵan sot aktisiniń kúshin joıýǵa ákelip soqtyrady. Alaıda is júzinde bul talap árdaıym oryndala bermeıdi. Sebebi teriskeı óńirlerde qyzmet isteıtin tergeýshiler men anyqtaýshylardyń, prokýrorlar men sýdıalardyń kóbi memlekettik tildi jetik bilmeıdi. Mysaly, bıylǵy jyly bir qylmystyq isti sotqa deıingi tergep-tekserý barysynda Maǵjan Jumabaev aýdandyq polısııa bóliminiń tergeýshisi men oblystyq polısııa departamenti tergeý bóliminiń aǵa tergeýshisi memlekettik tilge qatysty zań talabyn óreskel buzǵan. Tergeýshi qylmystyq isti zańǵa sáıkes memlekettik tilde qozǵaǵanymen, sol kúni-aq qylmystyq sot isiniń tilin orys tiline ózgertý týraly qaýly shyǵarǵan. Alaıda ondaǵy: «Sotqa deıingi tergep-tekserý barysynda qylmystyq úderiske qatysýshylar qylmystyq sot isin júrgizý tilin ózderi erkin meńgergen orys tiline ózgertý týraly ótinish bildirdi jáne aýdarmashynyń qyzmetine muqtaj emes» degen sózder jalǵan ekeni keıin sot úderisinde áshkerelengen. О́ıtkeni sottalýshy jáne jábirlenýshiler men olardyń zańdy ókili tek qazaq tilinde túsinik bergen. Buǵan qosa qylmystyq is materıaldaryna olardyń ózderi erkin meńgergen qazaq tilinde jaýap berýdi qalaıtyndyqtary týraly ótinishteri tirkelgen. Soǵan qaramastan tergeýshi jaýap alý hattamasyn orys tilinde toltyrǵan. Basty kýáden de aýdarmashynyń qatysýynsyz orys tilinde jaýap alǵan. Osyǵan oraı, sot basty kýániń sotqa deıingi tergep-tekserý barysynda bergen jaýaby zań talaptary buzyla otyryp alynǵanyn eskerip, ony dáleldeme retinde negizsiz dep tapqan. Sondaı-aq Qylmystyq is júrgizý kodeksin buzǵan tergeýshilerge jáne qylmystyq is boıynsha tıisti qadaǵalaý júrgizbegen prokýrorlarǵa qatysty jeke qaýly shyǵaryp, tıisti shara qoldaný úshin oblystyq polısııa departamentiniń bastyǵy men oblys prokýroryna joldaǵan.
Shyntýaıtynda, soltústik óńirlerdegi sotqa deıingi tergeý, prokýratýra, sot organdary qyzmetkerleriniń sot isterin orys tilinde júrgizýdi yńǵaıly kóretindigi belgili. О́ıtkeni olardyń kópshiligi – orta bilimdi de, zańgerlik mamandyqty da orys tilinde meńgergender. Olarǵa sot isterin memlekettik tilde júrgizý jóninde qatań talap qoıylyp otyr deý de qıyn. О́kinishke qaraı, ákimshilik jáne qylmystyq quqyq buzýshylyqtarǵa jol bergen qazaq azamattarynyń birazy orys tilin jetik bilmese de, tergeýshilerdiń aıtqanyna kónip, isti orys tilinde júrgizýge kelisim berip jatady. Isti ana tilinde qaraý ózine qolaıly, ári memlekettik tilimizdiń órisin keńeıtýge septigin tıgizetinin eskere bermeıdi.
Bir qyzyljarlyq tanysym aıtady: «Birde jeksenbi kúni «Iаvlenka – Petropavl» baǵytynda jeńil kóligimmen kele jattym. Qarsy kele jatqan mashına kórinbegen soń jyldamdyqty belgilengen mólsherden sál asyryp jiberip edim, jol boıyndaǵy bir qalyń butanyń syrtynda eki jol polıseıi tyǵylyp jatyr eken, ekeýi de jolǵa atyp shyqty. Bireýiniń qolynda radary bar. Jaqyndaǵanymda ala taıaǵymen toqta degen belgi berdi. Toqtadym.
«Siz jol júrý erejesin buzdyńyz. Bizdiń mashınamyzǵa júrińiz, hattama toltyramyz», dedi sheni úlkeni. «Bálensheke, ózińe de sol kerek...», dep ózimdi ózim ishteı bir sybap, jol polıseıleriniń sońynan ilestim. Qazaq jigitteri eken. Biraq menimen de, ózara da oryssha sóıleýlerine qaraǵanda, ana tilinen maqurym qalǵan baýyrlarym sekildi.
Jol polısııasy kóliginiń kabınasyna kirdik. «Aty-jónińiz?», dedi sheni úlken polıseı orysshalap. «Men oryssha túsinbeımin», dedim. «Qaıdan kelgensiz? Mońǵolııadan ba, Qytaıdan ba?», dedi ol. Túsinbegensip, basymdy shaıqadym. Ol taǵy bir-eki suraq qoıyp edi: «Men oryssha ne ponımaıt», dedim. Sodan soń polıseıler bir-birine qarap: «Endi ne isteımiz?» desip, bastaryn qasyp, biraz únsiz otyrdy. Sosyn sheni úlkeni: «Bara berińiz, aǵa, tek endi jol júrý erejesin buzbańyz», dedi. Men taǵy da: «Iа ne ponımaıt», dep ádeıi otyra berdim. Sodan keıin sheni kishi polıseı kabınanyń men otyrǵan jaqtaǵy esigin ashyp, «Kete berińiz» dep, joldyń shetinde turǵan kóligimdi nusqaǵan soń: «Rahmet, aınalaıyn!» dep, syrtqa shyǵyp, ekeýine rızashylyǵymdy qaıta-qaıta bildirip, kóligime bettedim. Orys tilin bilmegensýdiń arqasynda aıyppul tóleýden osylaı bir qutylǵanym bar».
Qyzyljar óńirinde jol polıseıleriniń birazy qazaqsha bilmeıtindikten, olardyń ákimshilik hattamany memlekettik tilde toltyra almaıtynyn paıdalanyp, jol júrý erejesin buzǵany úshin jazadan osyndaı qýlyqpen jaltaryp júrgen júrgizýshiler sany qansha ekeni bir Allaǵa aıan.
