Aýyr jumystaǵylarǵa arnaıy áleýmettik tólem

Shyntýaıtynda, Memleket basshy­sy­nyń bul tapsyrmasy aýyzeki tilde «regresshiler problemasy» dep atalyp ketken, negizinen, kenshilerdiń kókeıkesti má­se­lesin sheshýge baǵyttalǵan. Bul jaı­ly bıik minberden segiz jyldan beri aıtylyp júrgenimen, múddeli memlekettik organdardyń basshylary kenshilerdiń janaıqaıyn estimegendeı keıip tanytyp kelgen edi. Olar tipti Parlament depýtattarynyń osy jónindegi depýtattyq saýaldaryna da «syrǵytpa» jaýap qaıtaryp, «qutylýdy» ádetke aınaldyrǵan. Bul taqy­ryp­taǵy sońǵy depýtattyq saýaldy eńbek jolyn shahter bolyp bastaǵan búgingi májilismen Arman Qalyqov bıyl 15 qarashada Premer-mınıstrdiń orynbasary Tamara Dúısenovaǵa joldap: «Bizdiń saýalymyz taý-ken metallýrgııa salasyndaǵy zııan­dy óndiriste densaýlyǵyn joǵaltqan myńdaǵan múgedek pen regresshiniń óti­ni­shi­ne negizdelgen.

2015 jyly Azamattyq kodekske en­gizilgen túzetýler qazirgi ýaqytta mú­gedekter men regresshilerdiń quqyq­ta­ryna nuqsan keltirip, olardy kemsitip otyr. Sol túzetýler kásiptik eńbekke qabi­lettilikti joǵaltý boıynsha áleý­met­tik tólem mólsheri ınflıasııanyń bol­jamdy deńgeıine sáıkes belgilenýine ákeldi (mysaly, 2022 jyly ınflıasııanyń naqty deńgeıi 20,3 paıyzǵa jetkende jasalǵan túzetý 8,5 paıyz ǵana boldy). Bul rette ınflıasııanyń boljamdy jáne naqty deńgeıleri arasyndaǵy aıyrmashylyq orasan zor ekeni kózge uryp tur. Sonyń saldarynan zııandy óndiriste densaýlyǵyn qurtqan adamdardyń jáne olardyń otbasylarynyń ómir súrý deń­ge­ıi jyldan-jylǵa nasharlap barady.

Buryn densaýlyqqa kel­ti­ril­gen zııan­dy óteý boıynsha tólemder ómir boıy tólenetin. Biraq 2015 jyly Azamattyq kodekske engizilgen ózgeristerdiń saldarynan mundaı tólemder zeınet jasyna kelgen kezde toqtatylatyn boldy. Sonda qa­laı, kásibı derti bar adam zeınet jasyna jetkende bir ǵajap sıqyrmen qulan-taza jazylyp kete me, al óndiriste jaraqat alǵan múgedekke jańa aıaq nemese qol bite me?» dedi.

Depýtattyq saýalǵa bergen jaýabynda vıse-premer T.Dúısenova: «Jumys­ker­lerdiń jekelegen sanatyn ómir boıǵy tólemmen qamtamasyz etý maq­satynda «Qyzmetker eń­bek (qyzmettik) mindetterin atqar­ǵan kezde ony jazataıym oqı­ǵa­lardan mindetti saqtandyrý týraly» zańǵa tıisti túzetýler engizý kózdelip otyr. Máselen, kásiptik eńbekke qabilettiliginen aıyrylý dárejesi alǵash ret 2015 jylǵy 10 mamyrǵa de­ıin belgilengen jáne qaıta kýá­landyrý merziminsiz 2015 jylǵy 10 mamyrdan 2024 jylǵy 1 qańtarǵa deıin uzartylǵan adam­darǵa saqtandyrý uıym­da­­rynan olardyń kásiptik eń­bekke qabilettiliginen aıyrylý dárejesin qaıta kýálandyrý merzimine saqtandyrý tólem­de­rin alý quqyǵy beriletin bolady, ıaǵnı tólemder zeınet jasyna tolǵannan keıin de jasalady», dep málimdedi.

Osylaısha, múddeli memle­kettik or­gandar bizge belgisiz se­beptermen 2015 jyly óz qol­da­rymen týyndatyp, myńdaǵan regresshiniń áleýmet­tik jaǵ­daıyn qıyn­datqan problemaǵa Prezı­dent Qasym-Jomart Toqaev nazar aýdaryp, tikeleı aralasqan soń, Úkimet ony sheshý sharalaryn aıqyndady. Budan bólek, aýyr jumystardy atqaryp, den­saýlyǵyna zııan keltirip júrgen adamdarǵa shyn máninde 55 jas­ta zeınetke shyǵýmen para-par jeńildik te qarastyryldy. Ol – alǵash ret arnaıy áleýmettik tólemniń (AÁT) engizilýi. Mine, osy qarapaıym eńbek adamdaryna degen janashyrlyqtan týyndaǵan ádil de biregeı jańashyldyqtar «Qazaqstan Respýblıkasynyń keıbir zańnamalyq aktilerine qoǵamdyq birlestikter men eńbek jaǵdaılary zııandy jumystarda isteıtin adamdardy áleýmettik qorǵaý máseleleri boıynsha ózge­rister men tolyqtyrýlar engizý týraly» zań jobasyna engizildi. Bul mańyzdy qujat Májiliste qabyldanyp, Senat maquldaǵan soń, qujatqa Memleket basshysy bıyl 21 jeltoqsanda qol qoıdy.

Eńbek jáne halyqty áleý­mettik qor­ǵaý mınıstrliginiń túsindirmesine qa­ra­­ǵanda, AÁT-ti taǵaıyndaýdyń min­det­ti shart­­tary – 55 jasqa tolý jáne Biryńǵaı jınaqtaýshy zeınet­aqy qoryn­da (BJZQ) keminde 7 jyl kásiptik zeınetaqy aýda­rym­darynyń bolýy. AÁT tórt qarajat kózinen júzege asyrylady: respýblıkalyq bıýdjetten 2 eń tómen kúnkóris deńgeıi mólsherinde arnaıy kásiptik járdemaqy; ómirdi saq­tan­dyrý jónindegi kompanııalardan 1 eń tómen kúnkóris deńgeıi mól­sherinde; jumys berý­shilerdiń qarajaty esebinen 1 eń tómen kúnkóris deńgeıi mólsherinde, BJZQ-dan mindetti kásiptik zeınetaqy jarnalary esebinen.

Áleýmettik kodekske sáıkes jumys berýshiler Eńbek jaǵdaı­lary zııan­dy jumystarmen aınalysatyn ju­mys­­­ker­lerdiń, óndiristerdiń, ju­mys­­tar­dyń, kásipterdiń tizbesine en­gizil­gen ju­mys­­kerler úshin min­detti ká­siptik zeı­netaqy jarnalaryn aýdarady. Elimizdegi osyndaı kásip­­ter men qyzmet túrleri 2 myń­nan astam eken. Olar Eńbek jáne halyqty áleýmettik qorǵaý mınıstriniń «Eńbek jaǵdaılary zııandy jumystarda isteıtin ju­myskerlerdiń paıdasyna min­detti kásiptik zeınetaqy jarnalaryn tóleý jónindegi agentter óz qarjysy ese­binen mindetti kásiptik zeınetaqy jarnalaryn júzege asyratyn óndiristerdiń, jumystardyń, kásipterdiń tiz­besin bekitý týraly» 2023 jylǵy 24 mamyrdaǵy №170 buıryǵynda kórsetilgen. Jalpy, AÁT eli­mizdiń ekonomıkasynyń 19 salasynda, sonyń ishinde taý-ken óndirý jáne óńdeý ónerkásibinde jumys isteıtin azamattardyń ıgiligine aınalady. Ony alǵysy kel­gen jumyskerler eńbek jaǵ­daılary zııandy jumyspen aınalysýdy doǵarýǵa tıis. So­dan keıin jeńil jumysqa aýy­syp, tıisinshe jalaqy jáne AÁT alýlaryna bolady nemese demalysqa shyǵyp, zeınet jasyna jetkenshe atalǵan tólemdi ala alady.

«BJZQ derekteri boıynsha arnaıy áleýmettik tólemdi taǵaıyndaý úshin mindetti sharttardy eskere kelgende, oǵan 2024 jyly 37 myńnan astam, 2030 jyly 58 myńnan astam, 2035 jyly 95 myńnan astam jumysker úmitker bola alady. Osylaısha, áleýmettik tólem alýshylar sany jyl saıyn ulǵaıa túsedi. Aldyn ala esepteý boıynsha 2024 jyly arnaıy áleýmettik tólemniń ortasha mólsheri 208 myń teńgeden asady. Árbir jumysker úshin tólem mólsheri onyń BJZQ-daǵy jınaǵyna baılanysty bolady. Bul rette jyl saıyn arnaıy áleýmettik tólem mólsheri eń tómen kúnkóris mólsheriniń artýy­na baılanys­ty ósedi. Máselen, 2030 jyly tólemniń ortasha mól­sheri 339 myń teńgeni, al 2035 jyly 519 myń teńgeni quraýǵa tıis», dedi Eńbek jáne halyqty áleýmettik qorǵaý mınıstri Svetlana Jaqypova jýyrda Pre­zıdent ja­nyndaǵy Ortalyq kommýnıkasııalar qyzmetinde bolǵan brıfıngte.

Qoldanystaǵy zańnamaǵa engizilgen túzetýler jumyskerdi eńbek mindetterin oryndaý ke­zinde jazataıym oqıǵalardan mindetti saqtandyrý júıesin de je­tildirip otyr. Naqty aıt­­qanda, ómirdi saqtandyrý kompanııalarynyń zardap shekken jumyskerdiń sanatorıı-kýrorttyq emdelý aqysyn 100 aılyq eseptik kórsetkishke de­ıingi mólsherde tóleýi; jazataıym oqıǵa saldarynan kel­gen zııandy óteý, ıaǵnı saq­tan­dyrý tóleminiń mólsherin aı­qyndaý kezinde jumyskerdiń kinásin budan bylaı eskermeý sııaqty oń ózgerister engizildi. Sondaı-aq vıse-premer T.Dúı­se­nova depýtattyq saýalǵa ber­gen jaýabynda aıtqandaı, ká­siptik eńbekke qabilettiliginen aıyrylý dárejesi 2015 jylǵy 10 mamyrǵa deıin alǵash ret 30-dan 100 paıyzǵa deıingi mólsherde belgilengen jáne 2015 jylǵy 10 mamyrdan bas­tap 2024 jylǵy 1 qańtarǵa de­ıingi kezeńde kýálandyrý mer­ziminsiz uzartylǵan nemese qaıta kýálandyrylǵan adamdarǵa saq­tandyrý uıymdarynyń qa­rajaty esebinen saqtandyrý tólemderin ómir boıy tóleý qarastyryldy. Mundaı tólem­derdi alýshylar sany – shamamen 1,4 myń adam.

Sonymen, AÁT-ti eńbek jaǵdaıy zııandy jumystarda isteıtin, jasy 55-ke kelgen azamattar kelesi jyldan bastap alatyn bolady. Oǵan qajetti qarjy Mem­leket basshysynyń mańyzdy bastamalaryna ar­nalǵan Prezıdent rezervinen bólindi. Aýyr jumystardy atqaryp júrgen adamdarǵa jasalyp otyrǵan osy janashyrlyq  Ádiletti Qazaqstan ornatý jo­lyn­daǵy taǵy bir mańyzdy qadam ekendigi daýsyz.