– Erbol Lesbekuly, bir sózińizde qazirgi qoldanystaǵy qylmystyq qýdalaý men sot júıeleri qoǵam men bıznestiń suranysyn eskere otyryp, sapaly jańartýdy qajet etedi degen edińiz. Osy sózińizdi keńirek túsindirip berseńiz.
– «Atameken» ulttyq kásipkerler palatasyna kásipker azamattar tarapynan kelip túsip jatqan aryz-shaǵymdardy únemi taldap otyramyz. Jylyna bıznes ókilderinen 4 myńnan astam ótinish tússe, solardyń aýqymdy bir bóligi – qadaǵalaýshy, baqylaýshy memlekettik organdar men qylmystyq qýdalaý organdarynyń áreketterine qatysty shaǵymdar. Jalpy, kásipkerlerge qarsy qylmystyq isterdi qozǵap, tergeý júrgizetin bes organ bar. Olar – prokýratýra, Ulttyq qaýipsizdik komıteti, Qarjylyq monıtorıng agenttigi, Sybaılas jemqorlyqqa qarsy is-qımyl agenttigi jáne ishki ister organdary.
Bulardyń ishinde negizinen Qarjylyq monıtorıng agenttigi men Sybaılas jemqorlyqqa qarsy is-qımyl agenttigi kásipker azamattarǵa kóp «tıisedi», olarǵa kedergi keltiretin, bıznes qaýymyn «qyspaqqa» alatyn isterdi qozǵaıdy. Árıne, ár memlekettik organnyń óz mindettemesi, maqsaty bar. Sondyqtan ózderine tıisti jumysty júrgizedi. Atalǵan eki agenttik basshylyǵy tarapynan kásipkerlerge qysymdy azaıtý, olardyń quqyqtary buzylýyn boldyrmaý úshin júıeli sharalar qabyldanyp jatqanyna qaramastan (mysaly, Antıkordyń «Bızneske jol» jobasy óte tıimdi), kóbine-kóp laýazymdy tulǵalarǵa qatysty qylmystyq is qozǵap, tergep jatqan kezde taıaqtyń bir ushy kásipkerlerge de tıip jatatyny jasyryn emes. О́ıtkeni sheneýnikter quqyq qorǵaý organdarynan qorqady jáne barlyq kináni kásipkerlerge jaba salýǵa ázir turady. Qazirgi kúni, shyny kerek, bıznes seriktestikterdiń kez kelgen, tipti kishigirim qatelikteri kóbinese qylmys retinde tirkelip ketip júr. Osy turǵydan alǵanda Qylmystyq jáne Qylmystyq is júrgizý kodeksteri kásipkerlerdiń quqyǵyn tolyqqandy qorǵaýǵa baǵyttalmaǵan.
О́tken jyly Memleket basshysy da óz Joldaýynda bul máselege aıryqsha nazar aýdaryp, atalǵan eki zańnamaǵa ózgerister engizý kerek degen bolatyn. Ol Qylmystyq jáne qylmystyq is júrgizý kodeksterine revızııa júrgizý jáne is júzinde jumys istemeıtin nemese sot tóreligine kedergi keltiretin barlyq nárseden arylý qajettigi týraly atap ótti.
– Bizdiń bilýimizshe, Prezıdent tapsyrmasy qazir oryndalý ústinde, ıaǵnı Májiliste tıisti zań jobasy qaralyp jatyr. Sizder «Atameken» palatasy jáne kásipkerler tarapynan jobaǵa qandaı usynystar berdińizder?
– Bıznestiń múddesin qorǵaý jáne zań jobasyna óz usynystarymyzdy engizý úshin «Atameken» UKP alańynda ǵalymdar, sarapshylar, advokattyq jáne zań qoǵamdastyqtary ókilderiniń basyn qosqan jumys toby quryldy. О́zińiz aıtqandaı, «Qazaqstan Respýblıkasynyń keıbir zańnamalyq aktilerine Qylmystyq, Qylmystyq is júrgizý jáne Qylmystyq-atqarý kodeksterin ońtaılandyrý máseleleri boıynsha ózgerister men tolyqtyrýlar engizý týraly» zań jobasy daıyndaldy. Biz oǵan 100-den astam konseptýaldy usynys engizdik. Onyń jartysynan kóbi qoldaý tapty. Naqtyraq aıtqanda, bıznesti qylmystyq qýdalaý orbıtasyna tartýdy barynsha azaıtatyn qylmystyq jáne qylmystyq is júrgizý zańnamasyn damytý týraly óz kózqarasymyzdy usyndyq.
Solardyń eń mańyzdylaryna toqtala ketsem. Mysaly, kásipkerlerge qatysty tekserý bastalǵan kezde shaǵymdaný merzimi degen bolady, sol merzim ótpeı is qozǵaýǵa bolmaıdy degen usynys jasadyq. Qazirgi kúni, ókinishke qaraı, «qylmystyq top qurdy» degen bappen tergeletin kásipkerler az emes. Bul – óte aýyr aıyptardyń biri. Quqyq qorǵaý organdary sony kásipkerlerge «ilip» jiberip jatady. Kóbine sotqa barǵanda sol aıyptar dáleldenbeıdi. Al tergeý barysynda qýdalaýshy organ ókilderi osy bapty jıi paıdalanatyn sebebi – qatańdaý bultartpaý sharalaryn qabyldaýǵa, qamap tastaýǵa múmkindik beretindikten bolsa kerek. Kóbine «qylmystyq top qurdy» dep aıyptaý shyndyqqa janaspaıtynyn basa aıtqym keledi. О́ıtkeni ár mekemede dırektor, esepshi, oryndaýshy bolatyny belgili. Jalǵyz adam jumys istemeıdi ǵoı. Quqyq qorǵaý organdary osy birneshe adamdy qosyp, qylmystyq toptyń sıpattary dep is qozǵap jiberedi. Biz bul máselege joǵarǵy jaqtyń aıryqsha nazar aýdarǵanyn qalaımyz.
Sonymen qatar keıbir baptar boıynsha kásipkerdi bas bostandyǵynan aıyrmaı, aıyppul salýmen shekteýdi usynyp jatyrmyz. Mysaly, sybaılas jemqorlyq qylmysyn jasaǵan sheneýnikterge aıyppul salynady da, ekonomıkalyq qylmystarǵa barǵan kásipkerler negizinen bas bostandyǵynan aıyrý jazasyna kesiledi. Kásipkerlerge de «eshqaıda ketpeý týraly tilhat», «kepildik» sharalaryn nelikten qoldanbasqa? Bizdiń oıymyzsha, qylmystyq qýdalaý organdaryna kásipkerlerdi qamap tastap, tergegen ońaıyraq.
Taǵy bir másele, kóbine kásipkerlerge qarsy qylmystyq is qozǵalǵanda quqyq qorǵaý organdary mekemeniń túpnusqa qujattaryn, kompıýterdiń «qatqyl» dıskisin tekseremiz dep túgel alyp ketip jatady. Qazir jumystyń bári kompıýtermen júrgiziledi ǵoı. Túpnusqa qujattar áketilgennen keıin, árıne, jumys toqtaıdy. Al biz tergep-tekserý maqsatynda qujattardyń túpnusqasyn emes, kóshirmesin alýdy usyndyq. Bul ári-beri tasyp júrgende qundy qujattardyń joǵalyp ketpeýi úshin de mańyzdy.
– Kásipker qylmys jasaǵan bolsa, ony bas bostandyǵynan aıyrmaı, aıyppul tóleý jazasyn qoldanýdyń qandaı artyqshylyǵy bar?
– Ekonomıkalyq qylmys jasaǵan kásipkerdi túrmege japqannan ne utamyz? Temir tordyń ar jaǵynda otyrǵan adamdy asyraý úshin memleket taǵy qarajat jumsaıdy. Odan góri, qylmysy dáleldengen adamnyń jumysyn jalǵastyryp, qateligin túzep, keltirgen shyǵynyn óteýine jaǵdaı jasaǵan mańyzdy emes pe? Mysaly, shetelde ekonomıkalyq qylmys oryn alsa, kásiporynǵa mıllıondap aıyppul salady, biraq dırektoryn túrmege qamamaıdy. Al bizde kerisinshe. «Atameken» palatasyna kelip túsetin aryz-shaǵymdarǵa qarasaq, tipti qylmystyq qýdalaýshy organdardyń kómegimen kásipkerlerge qarsy reıderlik áreketter jasalǵan jaǵdaılar da joq emes.
Sondyqtan bas bostandyǵynan aıyrýdyń ornyna jazanyń balama túrlerin, atap aıtqanda, eń aldymen aıyppul salý, al eger ony tólemese ǵana bas bostandyǵynan aıyrǵan durys ekenin usynyp kelemiz. Bul – ekonomıkamyz úshin de tıimdi jol. О́ıtkeni kásiporyn jumysyn toqtatpaıdy, memleketke salyq tólenedi, adamdar jumyssyz qalmaıdy.
– Iаǵnı birinshi ret qylmys jasaǵan kásipkerdi abaqtyǵa jappaýdy talap etip jatyrsyzdar ǵoı?
– Iá, álbette. Aıta keteıik, bizdiń bul usynysymyz resıdıvısterge qatysty emes. Al birinshi ret qylmys jasaǵan bıznes sýbektilerin abaqtyǵa jaba bermeı, aıyppul salýmen shektelý – onyń ózine de, ekonomıka úshin de durys qadam. Aıyppul tóleý de – jaza. Sonyń arqasynda kompanııalar jumysyn toqtatpaı, iskerlik aınalym saqtalyp, memlekettik bıýdjetke júkteme azaıar edi. Bir sózben aıtqanda, qylmystyq jazalardy qamaýǵa emes, keltirilgen zalaldy óteýge baǵyttaý qajet.
– Osy oraıda taǵy bir suraq. Derbes kassasııalyq sottardy qurýdy usynǵan ekensizder. Onyń mańyzy nede?
– Bul máseleni kópten beri aıtyp kelemiz. Búgingi tańda azamattyq ister boıynsha kassasııalyq shaǵymdanýdyń qoldanystaǵy tártibi (soma boıynsha shekteý, kassasııaǵa býferden ótýge monopolııa, t.b.) sapaly sot tóreligine qol jetkizýge múmkindik bermeıdi. Osy másele Joǵarǵy sotpen, Sot ákimshiligimen birlese talqylandy. Oǵan Prezıdenttiń ózi nazar aýdaryp, tıimdi sheshimin tabýǵa tapsyrma berdi. Memleket basshysy atap ótkendeı, búginde qylmystyq jáne azamattyq isterdiń 5%-y ǵana kassasııaǵa túsedi. Bul óte az jáne ádildikke jatpaıdy. Bizdiń oıymyzsha, derbes kassasııalyq sottar bolýy kerek. Sonda árbir ınstansııa derbes deńgeıde jumys júrgizetin bolady, «úzdiksiz» kassasııa qaǵıdaty jumys isteıdi, kez kelgen azamat, kez kelgen kásipker ádildikke jetý úshin kassasııalyq sotqa deıin barý múmkindigine ıe bolady.
О́tken jylǵy qyrkúıek-qazan aılarynda Joǵarǵy sot, memlekettik organdar, advokat, zań jáne kásipkerler qaýymdastyqtarymen aqyldasyp, kassasııalyq sottar qurylýy kerek degen ortaq sheshimge keldik. Qazir osy usynysymyz Prezıdent ákimshiliginde qaraýda jatyr. Jaqyn arada Astana qalasynda qylmystyq, ákimshilik jáne azamattyq ister boıynsha úsh kassasııalyq sot qurylýy múmkin. Bul kásipkerler úshin óte tıimdi sheshim bolar edi.
– Áńgimeńizge rahmet.
Áńgimelesken –
Eskendir ZULQARNAI,
«Egemen Qazaqstan»
