EUÝ bıotehnologtary genomdy óńdeý tehnologııasy arqyly ósimdikterdiń vırýstarǵa qarsy turý qabiletin damytady. Olar CRISPR/Cas13 júıesin qoldanyp, onyń belsendiligin aqýyz kómegimen arttyrady. Ýnıversıtet ǵalymdarynyń ınnovasııalyq sheshimi tiri aǵzaǵa ekzogendik nýkleın qyshqyldaryn jetkizý máselesin sheshedi.
«CRISPR/Cas – bul álemde ósimdikterge de qoldanylatyn gendi óńdeý tehnologııasy. Biz Qazaqstanda CRISPR/Cas13 júıesin alǵash ret qoldanyp otyrmyz. Ol DNQ-ǵa emes, tombýsvırýstar toby úshin RNQ tizbegine baǵyttalǵan. Tiri aǵzalardy zaqymdaıtyn barlyq vırýstar negizinen 95% RNQ genomynan turady. Biz DNQ baǵyttalǵan CRISPR/Cas 9 nemese 12 qoldanbaımyz. Sebebi vırýstar tez damyp, bul júıelerge qarsy turýdy úırendi», dep túsindirdi EUÝ postdoktoranty Nurgúl Iksat.
Ǵalymdar vırýstardyń basqa toby boıynsha zertteýler júrgizip, olarǵa uzaq merzimdi tózimdiligi bar ósimdikterdi alýdy josparlap otyr.
Bul ádisti ósimdik vırýsologııasy, bıologııa jáne ósimdik bıotehnologııasy salasynda qoldanýǵa bolady. Sonymen birge qyzanaq, baklajan tárizdi alqatuqymdas ósimdikter úshin de paıdalanýǵa múmkindik bar.
Ǵalymnyń sózinshe, ár aǵzanyń qorǵanys mehanızmi bar jáne bógde nýkleın qyshqyldary tússe, jasýshalyq ımmýnıtet olardyń taralýyn tejeýge tyrysady. Bul másele P19 aqýyzy arqyly sheshiledi. Onyń arqasynda CRISPR júıesiniń tıimdiligi artyp, vırýsqa tózimdi tuqym da alýǵa jol ashylady.
«Biz vırýstyq aýrýlarǵa tózimdi tuqym alýǵa múmkindik alamyz. Sondaı-aq osy ádisteme negizinde dala jaǵdaıynda jarty saǵatta ósimdik aýrýlaryn anyqtaýǵa synama jasaýǵa bolady. Elimizge ártúrli tuqymdar ákelingen kezde olar NGS sııaqty qymbat ádistermen tekseriledi. Ekspress-testter muny tezirek tekserýge jáne elge tuqym ákelýdi nemese ákelmeýdi sheshýge kómektesedi. Elimizde vırýstyq aýrýlarǵa tózimdi jańa tuqymdar alynsa, bul materıaldyń syrttan jetkizilýin azaıtýǵa bolady», deıdi Nurgúl Iksat.
Ǵalymdar bul baǵyttaǵy ǵylymı jobalarmen 2021 jyldan beri aınalysyp keledi. Ǵylymı-zertteý jumystary L.N. Gýmılev atyndaǵy Eýrazııa ulttyq ýnıversıtetiniń Rústem Omarov atyndaǵy Bıotehnologııa zerthanasynyń bazasynda júrgizilip jatyr.
