Álbette, Aıtmatovtyń ádebı áleminiń aktýaldiligi, Aıtmatov kóre bilgen adamzat áleminiń aqıqattyǵy. О́ıtkeni ol – keshegi men búgingi bulyńǵyr kúnniń tap basqan tamyrshysy, jańasha ózgerip jatqan zamannyń, jańarǵan ýaqyttyń arasyn jalǵap jatqan altyn kópir, biregeı tulǵa. Aıryqsha jazýshy, erekshe shyǵarmashylyq ıesi. Onyń ornyqty oılary men sergek sózderi, tereń tanymmen ushtasyp ketken ushqyr ıntýısııasy qazirgi álemdi jaılap alǵan oıran-topan qoǵamdyq qozǵalys pen dúr-dúmpýlerge barynsha jaýap bere alatyn, aýmaly-tókpeli ýaqyt synyna tótep beretin irgetas sekildi.
Dál qazir Batys pen Shyǵys teketiresi ózgeshe turpatta kórinip, ózgeshe gradýsta kóterilip, ózgeshe merıdıanda ólshenip, atomdyq qarý qoldanarlyqtaı órship turǵan kúrdeli kezeńde, qaýipti boljaýlardy bastan keship otyrǵan shaqta bizge Aıtmatov sııaqty tulǵalardyń tyń oıy men bilikti pikiri jetispeı-aq otyr. Álemdik masshtabta oılaı alǵan, álemdik orbıtada sózin kórkem ádebıet qýatymen jetkize bilgen Aıtmatovtaı tulǵanyń kóleńkesine zar bolyp qalǵandaımyz. Bálkim, Aıtmatov baǵzy Manas babasyndaı «Shoń Shyńǵys» bolyp «Ystyqkól forýmynan» nemese Brıýssel minberinen sańqyldaı daýysy estilgende, álemdik oıshyldar ún qosar ma edi? О́ziniń súıikti «Jámılásin» alǵashynda «Áýen» dep ataǵanyndaı, aıpara álemdi Aıtmatov áýeni Alataý samalyndaı sergite jelpip, ózgeriske ushyrap jatqan álem saıasaty basqasha áýenge bet burar ma edi?
Álqıssa! Aıtmatov áýeni qaı áýen? Qyrǵyz balasy retinde aıtqan Aıtmatovtyń alǵashqy áýeni Jámılá men Danııardyń 1957 jyly «Novyı mır» jýrnalynda birlese salǵan áni edi. Ol uly mahabbat áýeni edi... Jıyrma toǵyz jastaǵy jas qyrǵyz jigitiniń adam balasyna álemge qarata shyrqaǵan áýendi úni, áýendi daýysy, áýenmen jetkizgen kirshiksiz mahabbaty edi.
Aıtmatov adamzatqa degen osy uly mahabbatynan óle-ólgenshe aınymaı ótti. Sol jolda qalamyn júrek qanyna sýǵaryp, tek jalyn júrek pen salmaqty sananyń sózin aıtýmen ketti.
Al Aıtmatovtaı jampozdyń jal-quıryǵy kúzelmeı, sózi túzelmeı oqyrmanyna jetip jatty ma? Aqıqatynda solaı ma? Ol úshin ár jańa shyǵarmasyn týdyrǵan saıyn sosrealızm senzýrasyn aınalyp ótýde sana men sezimge salmaq salǵan qanshama qııamet-qaıym úderis bolǵanyn ekiniń biri bile bermesi anyq.
Áp-bismillá dep bastaǵan «Betpe-bet» povesi «Ala-Too» jýrnalynda 1957 jyly basyla salysymen jazýshyǵa «aq jol» ashqany ras. Biraq túrli jerde «Sovet soldatyn «satqyn» dep jazatyndaı bul kim sonsha?» deıtin kúńkil sońynan ergeni taǵy shyndyq...
Rýhanı jaqtan ózińdi-óziń tumshalatqan, sanańdy erkin oılaýǵa, sezimińdi kósile silteýge kedergi jasatqan qyzyl qoǵam algarıtmi qol-aıaǵyn tusaýǵa tyrysty. Mine, osyndaı saldýaryn sátte jazýshy ataýlyǵa bilim jáne bilikpen qosa sheberlik kómekke keletini shyndyq. Eń bastysy, ultshyl qazaq jazýshylary aıtatyndaı senzýrany adastyryp, asty-ústine túsire astastyryp jiberetin shyndyq pen erlik kerek.
«Betpe-bet» povesi arqyly «sovet soldaty satqyn emes, bizde satqyndar joq» dep kelgen stalındik sıtadel-dogmaǵa 1957 jyly jasqanbastan, úreılenbesten qarsy shyqqan, sosıalıstik júıe qalyptastyrǵan myzǵymas fýndamentti yrǵap, sókken jap-jas Shyńǵys Aıtmatov edi!
Jazýshy sýrettegen Smaıl satqyn arqyly sovet qoǵamy shyndyǵyn áıgilep qana qoıǵan joq, az ǵana halyqtyń ar-namysy men mahabbatyn Seıde áıeldeı semser-ana arqyly pash etti. Qoǵamda qalyptasyp qalǵan kommýnıstik qatal kózqarasqa qarsy aıtmatovtyq kózqarasyn ashyq aıtty, anyq bildirdi. Seıdedeı ananyń uly mahabbaty arqyly Smaıldaı kúıeýiniń satqyndyǵyn áshkereleý ol kezdegi sosıalıstik ádebıet áleminde kezdespegen obraz boldy.
Aıtmatovtyń satqyn obrazy – sovet ádebıetindegi sosrealızm seńin buzyp, alǵashqy muzjarǵysh keme sııaqty boldy. Bul – shyndyq.
Al «soldat satqyndyǵy» týraly maqtalyp júrgen, sol úshin KSRO Memlekettik syılyǵyn alǵan belarýs jazýshysy Vasıl Bykovtyń «Sotnıkov» povesi kesh – 1969 jyly jazyldy... 1970 jyly ǵana jaryq kórgen bolatyn. Sol sııaqty sovet ádebıetiniń klassıgi atanǵan, sibirlik orys jazýshysy Valentın Raspýtınniń «Jıvı ı pomnı» povesi de tek 1974 jyly jarııalanǵan edi. Ol da jaryq kóre sala memlekettik syılyqqa ıe bolǵan.
Al aty da aýyzǵa ilige bermeıtin, aıtyla da qoımaıtyn qyrǵyz balasynyń ǵajap povesi «Betpe-bet» keńestik ádebı úderiste jańasha jazý, qoryqpaı, úrikpeı jazý deıtin batyldyq pen batyrlyq jol, ádis pen aılaly sheberlik soqpaǵyn salǵany aqıqat. Osydan-aq Aıtmatov ýaqyttan ozyp, óz sózin aıtqany, azamattyq pozısııasyn aıqyn tanytqany anyq.
Osy bir soqtyqpaly, soqpaqty joldan súrleý taýyp dańǵylǵa shyǵyp ketýdi jas Shyńǵysqa nusqaǵan kim degen oı keledi búginde. Álbette uly ustazy sııaqty bolǵan, alǵash «Jámılásin» qoljazba kúıinde oqyǵan, álemge tanytýǵa jol ashqan, aǵalyq aqylyn aıtqan, tuńǵysh ret sol kezdegi eń úlken bas syılyqqa úkilep qosqan, onda da dúıim marǵasqalardyń aldynda qorǵap sóılegen, aqjol tilegen Áýezov edi...
Aıdaı álemge áıgili Muhtar Áýezov jas Aıtmatovqa 1958 jyldyń qońyr kúzi – qazan aıynda «Lıteratýrnaıa gazeta» basylymynda «Pýt dobryı» – «Jolyń bolsyn» dep abyzdyq aq batasyn berip qana qoımaı, 1961 jyly 6 sáýir kúni Lenındik syılyq berý jónindegi Memlekettik komıtet aldyndaǵy komıssııa múshelerine: «Sizder avtordy áli jas, shyǵarmasy shaǵyn dep otyrsyzdar. Bul – ústirt, jańsaqtaý pikir. Ol osy shyǵarmasynyń ózimen-aq úlken marapat, mártebege ábden laıyq. Keleshegi budan da aıdyndy», dep áýlıelik sózin aıtqan bolatyn. Uly jazýshy ustazynyń bul sózi jerde qalǵan joq, 35 jasar jas Aıtmatov 1963 jyly alaman báıgede top jardy. Ádebıet álemin dúr silkigen qanshama tyń turpatty, sony da jondy, jańashyl shyǵarmalar ákeldi.
Jas Aıtmatovtyń qýatty qalamy Seıdedeı jas áıeldiń otbasyna, Otanyna degen mahabbaty satqyn sındromyn áshkerlep, sovet ádebıetinde betburys aǵym týdyrsa, Jámılániń adamı mahabbaty Ortalyq Azııa men shyǵystyq ádebıetke áıel mahabbatynyń qanshalyqty qymbat, qundylyǵyn kórsetti. Eń asyl sezimniń biregeıi mahabbat jolynda qyrǵyz áıeliniń bas erkindigi – dala men túrki mádenıetinde oryn alyp kelgen qyz bala erkindigi, áıel bostandyǵy degen ulaǵatty saltty qaıyra jańǵyrtyp, álem ádebıeti aldynda pash etti.
Bálkim, Aıtmatov erliginiń bir syry men qyry osynda jatsa kerek.
Menińshe, áıel mahabbatyna, ana mahabbatyna degen aıtmatovtyq sheksiz jazýshylyq mahabbatynyń dúnıeni terbegen áýeni áli kúnge uly saryn bolyp estilýinde, jadymyzda jańǵyryp jatýynda tereń syr bar deımin. «Qus joly» povesindegi Tolǵanaı ananyń mıftik Jer-ana daýysymen ulan-ǵaıyr dúnıege daýys aıta shaǵymdanýynda da ana daýysy jatyr. Ol Alataý bıiginen sańqyldaıdy, syrnaıdaı syzylady, oı-baýyrymdap joqtaıdy!..
«Taý men dala povesteri» jınaǵymen sovet ımperııasynyń bas syılyǵyn qanjyǵasyna baılap, mıllıondaǵan oqyrmanyn aýzyna qaratqan jas Aıtmatov shyǵystan shyqqan sheber kórkemdik álemge naızaǵaıdaı túsken edi. Ol «Qosh bol, Gúlsaryǵa» qanat bitirip, jer shary oqyrmanyn tamsanta berýge kóshti. Munda da ol soǵystan kelgen Tanabaı taǵdyry arqyly maıdandaǵy adam balasy shyndyǵyn, adamdyq asyl qasıettiń almastaı ótkirlene beretinine mán berip, sony soqpaqqa túren saldy.
Búbideı sulý áıeldiń er-azamatqa adal súıispenshiligi men Tanabaı jylqyshynyń seriligi men periligin, salqam erge tán júrisin, súıý men mahabbat úshin bárine de bas tikken azamattyq kredosyn shyrqaý bıikke kóteredi. Tanabaı men Búbi mahabbaty Gúlsary júıriktiń jalynan esken jeldeı áýen bop áýeleıdi. Ol áýen de qazirgi aınymaly álemdi aralap ketip edi.
Kóp ótpeı-aq qubylmaly álem men álemdik oqyrman Aıtmatov áýeni arqyly Momyn shal men alty jasar balanyń Maral-anaǵa oıanǵan muńly da, syrly mahabbatymen qaıta qaýyshty. Aıtmatov álemi bul joly múlde ózgeshe minez kórsetti.
Myńjyldyq zaman tolǵaýyn Maral-ana mıfimen terbep, álemge moraldyq-etıkalyq negizdiń álsirep, adam balasy bolmysynyń sabyndaı buzylyp, rýhanı quldyrap bara jatqanyna jańa zaman men ýlanǵan ýaqyt adamdarynyń adamgershilik turǵydan álsireýine ákep tireıdi. Mıf qabatynyń máńgilik turaqtylyǵyna súıene otyryp, qoǵam men álem turaqsyzdyǵyna astarmen oı tastaıdy. Aq armanǵa toly bala jany pák kúıinde aq kemeli Ystyqkóldiń tereńine batyp, jan tynyshtyǵy men rýh qýatyn sol tereń sý qabaty astyna kómedi. Bala sábı kóńilimen sengen tiri pendeler ómir súrip jatqan mazasyz dúnıe opasyz bolyp shyǵady.
Aıtmatov názik bala janynyń tazalyǵy men qaýsaǵan shaldyń sáýleli jan saraıy arqyly sulý álemniń bala taǵdyryndaı kez kelgen sátte órmekshiniń jibindeı short úzilip ketetinine, dúnıe ońaı ózgere salatynyna jazýshylyq pák kóńil, balalyq mahabatpen oralady. Jazýshy shyǵarmalary osy «Aq keme» povesin ózi alǵashqyda «Ertekten soń» dep ataǵanyndaı, múlde ózgeshe álemge – mıf pen shyndyq ómir qos qabat óriletin kórkem keńistikke bet burdy.
Keshikpeı sýretker sanasynda «Teńiz jaǵalaı júgirgen tarǵyl tóbet» povesi týdy. Jazýshylyq qııal baılyǵy men ejelgi nıvh ańyzy astarlasqan adam taǵdyrlary taǵy aldymyzdan shyǵady. Ushy-qıyry joq teńiz ústinde tuman keshken jandar ómir ushqyny úshin jantalasady. Taǵy da adam taǵdyry tezge salynyp, adam jany synǵa túsedi.
Munda da bala jany men bala taǵdyryna qaıyra oraldy. Bul joly biraq Aıtmatov múlde ózgeshe keńistikte til qatty. О́zine etene tanys taý men dala tabıǵaty aıasynda emes, qurlyq pen teńizdiń betpe-bet kelip, bir-birin qushyp-súıisken, qumary tarqamaǵan máńgi ǵashyqtardaı alapat stıhııa aıasyndaǵy adam balasynyń jan dúnıesi, taǵdyr-talaıy, qýanyshy men qasireti týraly týyndy týdyrdy.
Urpaq úshin, jalǵyz da bolsa bir tuıaq aman qalsyn dep ózderin qurbandyqqa shalatyn – ólim uıyǵyna batyratyn ata, aǵa jáne áke áreketi jan dúnıeńdi astan-kesten etedi. Bir áýlettiń úmiti úzilmesin, keleshegi kesilmesin, osymen adamǵa tán ómir atty qasıetti qubylys tuıyqtalmasyn deıtin esti sezim boıyńdy shymyrlatyp áketedi. О́mir áýeni áldılep, uly teńiz betinde, qalyń tumanda aman qalǵan Kırısk taǵdyryna jan tánińmen ortaqtasa beresiń.
Bálkim, oqyrmanǵa jetkizer jazýshy maqsaty da osy bolar, bálkim, budan da zor eskertý aıtty ma eken... Menińshe, solaı sııaqtanady da turady. Qanmen ornaǵan qyzyl qoǵamnyń – Rossııanyń otarshyl ozbyr saıasaty «nıvh» sekildi sany múlde az ulttardyń dúnıede azaıyp, soqyr saıasattyń kesirinen tumandy álemge jutylyp bara jatqanyn Aıtmatovtaı ǵajaıyp sýretkerdiń eskertýi dep uǵynýǵa da bolady.
Adam balasy ǵasyrlar boıy uly soǵystar men kishi qaqtyǵystardan myńdap-mıllıondap qyrylyp, ózin-ózi joıyp kele jatqanyna Aıtmatov tuńǵıyq sana, tereń tanym turǵysynan mán bere otyryp, osy kataklızmniń tamyry pende qatigezdigi men máńgúrttigi, ana men balaǵa degen mahabbatynyń sóngendigi degen ordaly oıǵa taban tireıdi. Jazýshyny ushqyr oıy men bolmysyna baǵzydan bitken biligi Naıman-ana mahabbaty muńyna batyrady.
«Ana, – deıdi Aıtmatov ǵazız anasy Naǵıma týraly, – «aq sútimen sińgen ar-uıat». Osy sózde jazýshynyń anaǵa degen mahabbaty da, anaǵa degen ımany men júrek sózi de tańbalanǵan. Sondyqtan da «Ǵasyrdan da uzaq kún» romany arqyly Naıman-ana syryna oqyrmanyn barynsha qanyqtyrady. Ǵasyrlar qoınaýynan tiriltip alǵan aıtmatovtyq Naıman-ana mıfi oqyrman júregine adamshylyq dánin egedi.
Alǵash qolyna qalam alyp, jaza bastaǵan jas shaǵynda somdaǵan «Betpe-bet» povesindegi Smaıl satqynnyń qylmysynan da qaýipti anasyn atqan «máńgúrt» Dónenbaı obrazy jer betindegi oıly oqyrman júregin dir etkizgeni, oı-sanasyn oıran etkeni shyndyq. Aıtmatovtyq «máńgúrt tragedııasy» týdyrǵan qııamet áýeni álemdi áli sharlap keledi.
Aıtmatov eskertken máńgilik máńgúrttik ár tolqyn bederinde túrlishe kórinis taýyp, búginde jer betin saǵymdaı sýǵara kezedi. Sol baıaǵy soǵys... Sol baıaǵy qyzyl qan tógý... Jazyqty-jazyqsyz qantógis jaılap barady bizdiń álemdi. Sol baıaǵy anasyn óltirgen «máńgúrt» urpaqtar shimirikpesten soǵys «oıynyn» oınap jatyr. Qudireti jetse, jer sharyn qaqpaqyl oınaǵysy bar.
Jalpy, biz – adamdar «soǵys sındromynan» arylmaı, álemde tynyshtyq saqtalmaı, adam balasynyń damýy kenjeleı beredi. Myńdaǵan jylǵy mádenıeti men ádebıeti de zor zardap shegedi. Zorlyq bolǵan jerde «máńgúrt» qana ómir súredi, «máńgúrt» qana bılik qurady. Al máńgúrttik, ıaǵnı sanasyzdyq – adam balasyn jer betinen birjolata joıyp jiberýge alyp keletin qubyjyq qubylys. Soǵys ta adam balasynyń sanasyzdyǵynan, máńgúrttiginen týyndaıdy.
Uly álem de, sol álemdi jyrlaýshy ádebıet te Qudaı jaratqan áýendi jaratylys. Sol jaratylystyń názik áýenin úzip almaıyq... Osy bir Qudaı bergen názik áýen júregimizdi terbesin!
Iá, bizder – adamdar aıtmatovtyq «Kassandara tańbasy» tańbalaǵan, bıik «Taý qulaǵan» («Kogda padaıýt gory») alapat zamanda – ózgeriske toly «Janpıda» ýaqyt syndarynda ómir súrip jatyrmyz. Tek aıtmatovtyq Jámıláden bastaý alǵandaı jańasha «Áýen» týa qoıǵan joq. Adam balasyna berilgen adamdyq sezimge toly mahabbat áýeni estilmeıdi. Qulaǵymyz kereń.
Asqar ALTAI,
jazýshy, Frans Kafka altyn medaliniń ıegeri
