Sýretterdi túsirgen – avtor
Katonqaraǵaıdyń soltústik-batysyn, Buqtyrma boıyn jaǵalaı jaılaǵan aýyldardy jergilikti jurt «ishki jaq» deıdi. Taý ishinde óz-ózimen tirshiligin kúıttep jatqan soń-daǵy solaı atasa kerek. Keıde «kerjaqtyń jeri» deımiz. Kim ne dese de, babalarymyz baǵzydan beri meken etip kele jatqan atajurtymyz. Al kerjaq dep otyrǵanymyz, XVII-XVIII ǵasyrda bas saýǵalap júrip, Oral men Sibir arasyndaǵy apaıtós dalanyń qoıyn-qolatyn, odan qala berdi Altaı taýlarynyń quıqaly jerine turaqtaǵan orys ultynyń eski din ustanýshylary. Bizdiń jaqtyń úlkenderi sál sarańsyǵan adamǵa «kerjaqsyń ba» dep, jaqtyrmaı qalatyn. Olaı deıtini, olardan qara sý surap ala almaıdy ekensiń. Kim bilsin, yrym-tyıymdary solaı shyǵar, bálkim. Múmkin, múldem olaı da emes...
Katonqaraǵaı. Shyńyltyr aıaz. Aýylǵa bara sala ákeme Korobıhanyń qysyn kórip qaıtaıyq dep qolqalaǵam. Jazyna qaraǵanda kúzi men qysy erekshe dep estigenimiz bolmasa, qar tússe, qamalyp úıde jatamyz. Qys mezgili baryp kórgen emespin. Sodan búgin ishki jaq aýyldardy aralap, tynys-tirshiligin kórip qaıtatyn bolyp keliskenbiz. Ákem áýeli úıge gúrildetip ot jaqty. Sheshem «senderge ol jaqta kim shaı bere qoıady» dep, sómkemizge iship-jem salyp berdi. Korobıha taý ishi degeniń bolmasa, kúre joldan bálendeı alys ta emes sııaqty. 45 shaqyrym. Taý joly. О́ri bar, qııasy bar... Áıteýir, biletin jurt qysy qatty desetin.
Tas joldan ishki jaqqa buryla sala Sógir aýylyn janaı óttik. Artyma bir qarasam, aspanmen astasqan Altaıdyń etegindegi jadaý úılerden shyqqan tútin tirshilikten belgi berip turǵandaı. Basqa qybyr etken jan baıqalmaǵan. Ádette, aýyldyń eli erte oıanar edi. Tura sala qoradaǵy malyn shyǵaryp, shóbin salady. Úıge bettep bara jatyp, bir qushaq otyn ala kiredi. Pesh aldyndaǵy alasa oryndyqqa jaıǵasady da, qaıyń qabyǵymen ot tutatady. Aldyna túsken kúl-qoqysty qazdyń qanatymen sypyryp alady. Sodan soń ǵana tańǵy shaıǵa jaıǵasar edi. Úı ishine jylý taraǵanda baryp, kishkentaılar oıanady. Kishkentaılar... Shaǵyn aýyldarda burynǵydaı shybyqtan at minip, kósheniń shańyn aspanǵa shyǵaryp júrgen bala joq. Bala joq aýyldyń bolashaǵy da bulyńǵyr.
Buqtyrmany jaǵalaı buralań jolmen zýlap kelemiz. Aldymyzdaǵy hat-habar, gazet-jýrnal arqalap bara jatqan «Qazposhtanyń» kóligi de asyǵystaý. Aýyldaǵy aǵaıyn gazet kelgen saıyn qýanady. Rýhanııattan alystamaǵan naǵyz oqyrman solar. Kóziqaraqty oqyrmanǵa usynatyn tyń taqyryp izdep, aq qar, kók muzda júretin bizder...
Qyrqadan asqanda Barlyq aýyly munartty. Buqtyrmadan shyqqan túbitteı tuman aýylǵa baýyrlaı baryp jaıǵasqan. Aıaldaǵan joqpyz.
Kók tumandy jaryp ótip, Korobıhaǵa bir-aq tarttyq. Jazdyń kúngi dala joly qar astynda qalǵan. Tep-tegis. Aıaz endi sezildi. Sýdy jaǵalaı bitken aǵashtardy ertegidegideı, kúmis qyraý qaptaǵan.
О́zen betimen seń júrip jatyr. Tómennen keptelse, sý arnasynan shyǵyp ketýi bek múmkin. Qysqy tabıǵatqa tamsanyp otyryp, kórikti meken Kórbıkege qalaı jetkenimizdi ańǵarmaı qalyppyz. Kórbıke degendi kónekózderden estigem. «Kór qýys», «kór tam» degen sekildi qazaq tilinen týsa kerek-ti.
Korobıha. Qar qalyń túsipti. Aýyl ishi múlgigen tynyshtyq. Etek jaǵyn kóktep, Buqtyrma aǵady. О́r jaǵynda kókke shanshylǵan kók shyrshaly orman.
Basyna shyǵý bizge arman bolyp júrgen Búrkit shyńy bul aýyldan da jarqyrap kórindi. Áýeli aýyldyq ákimdikke soqtyq. Ákimdiktegiler aýyldyń ál-aýqatynan az-maz habar berdi. Esep-qısaptaryn aıtty. Aýylda 103 tútin bar eken. Mektepterinde 43 bala oqıdy. Bir qýanarlyǵy, aýylda satylatyn úı joq. Kóshý toqtaǵan sekildi. Kórikti aýyldy kim qıyp ketkisi keledi deısiz? Kezindegi qysqa jip kúrmeýge kelmegen soń kóshti de. Qazir tirshilik bar. Aıtqandaı, bul aýyldyń baly – brend. Ár otbasynyń ara ustaýy jazylmaǵan zańdylyq. Mundaǵylar omartashylyqtyń qyr-syryn mektepten úırenip shyǵady. Ákimdik qyzmetkerlerinen aýyldyń tarıhyn sýyrtpaqtap edim, kitaphanaǵa, odan soń mektep ishindegi ólketaný mýzeıine qaraı jol siltedi.
Kitaphana – aýyldaǵy jalǵyz rýhanı oshaq. Kishigirim konsert, mereke-meıram osynda ótedi. Oqyrman úshin kitap qory da jetkilikti. Jańa shyqqan kitaptar kóp keshikpeı-aq túkpirdegi aýylǵa jetedi. Kitaphanashy Lıýbov Shýlıak kitap taratýmen ǵana shektelmeı, oqýshylarǵa túrli úıirmeler uıymdastyryp qoıǵan. Al mektep ishindegi ólketaný mýzeıiniń esigi ala jazdaı bir jabylmaıdy eken. Kelimdi-ketimdi týrıst kóp. Aýyldyń keshegi tarıhy toptastyrylǵan mýzeıge eski din ustanýshylardyń urpaǵy Evgenııa Kashkarova ıe bolyp otyr.
– Árkimniń úıindegi eski zattardy jınaqtap, mýzeı irgesin qaladyq, – dep bastaǵan áńgimesin.
Orys ultynyń mádenıetin aıshyqtaıtyn turmystyq buıymdarǵa toly mýzeıdi aralap júrmiz. Tórinde orys peshiniń fragmenti jasalypty. Iyǵynda shógeńkeler men qumyralar tizilip tur. Ekinshi dúnıejúzilik soǵys pen tyl ardagerlerin de umyt qaldyrmaǵan. Aýyldaǵy ár ardagerdiń sýreti men aty-jónderi tizimdelgen. Shyny astynda XVIII ǵasyrdaǵy kóne slavıan tilinde jazylǵan kitapty da kóz shaldy. Mýzeı jetekshisi ejiktep oqydy. Dinı kitapqa uqsas. Odan basqa, shoq útik, oraq, tegene, kıim-keshek syndy jádigerler jınaqtalypty.
– Bul – meniń ákem Ivan Mýrzınsev, – dedi betteri sarǵaıǵan eskileý jýrnaldaǵy qaýǵa saqal mujyqty kórsetip. – О́mir boıy omartashy bolǵan. Analyq aralardy ósirip, ózge keńsharlarǵa shyǵaratyn. Korobıhadaǵy «Mıllıoner» keńsharynyń negizgi baǵyttarynyń biri osy ara sharýashylyǵy edi. Baly bulaq bolyp aǵatyn. Shetelderge de jóneltti. Omartashylardyń oqýy da osynda boldy, – deıdi E.Kashkarova.
Tarıhyna tereń úńilgim kelip edi, 1700 jyldan bastalady eken. Odan arǵysyn arhıv ataýlydan surap, tappaǵan edim. Múmkin Reseıdiń muraǵattarynda qattaýly jatqan shyǵar. Qolda bar derekterge zer salsaq, 1700 jyldary eski din ustanýshylar tynyshtyq izdep, taý-tasqa bytyraı qashqan. Sebebi, orys ókimeti dindi ózgertýge májbúrledi. Shirkeýlerdi shektedi, saqaldaryn qyrǵyzdy, taǵysyn taǵylar. Dinge berik otbasylar Sibir dalasyna shildiń tezegindeı shashyrady. Altaıǵa aýǵandary adam aıaǵy jetpeıtin taý-tasty meken qyldy. Ań aýlady, tuz óndirdi, áıteýir jabaıylyqpen júrip, ólmestiń kúnin keshti. Biraq dástúrge berik edi. Keıin, 1792 jyly zaman tynyshtalǵan soń ǵana taýdan túsip, aýyl-aýyl bolyp ómir súre bastaǵan. Sol kezderi Buqtyrma boıyndaǵy Aqsý, Barlyq, Korobıha, Ýst-Iаzevaıa, Bykova syndy aýyldardyń irgetasy qalana bastaǵan. Jergilikti qazaqtarǵa eski din ustanýshylar óz bilgenderin úıretse, babalarymyzdan júgen túıý, qamshy órý sekildi qolónerdi úırengen. Altaıda eń alǵash ara ustap, buǵyny qolǵa úıretkender de kerjaqtar ekeni belgili.
– Buryn aýyldyń bas-aıaǵyna deıin eki jarym shaqyrym edi. 300-400 úıge deıin bolǵan. Kartop ekti, mal ustady, ara baqty. О́nimdi aıyrbas qylyp kún kórdi. Qazir aýylymyz shaǵyn. Shaǵyn aýyl bolǵan soń da shyǵar turǵyndar óte uıymshyl, – dep aýyldyń búgininen de áńgime qozǵady E.Kashkarova.
«1927 jyldyń jazynda N.Grınkov bastaǵan ekspedısııa Korobıhaǵa kelip, 152 kerjaqtyń otbasy turady dep, esep-qısap júrgizgen eken. Qazir solardyń urpaǵy qaldy ma?» deımin ǵoı E.Kashkarovaǵa. Iá, biri – ózi. Eski din ustanýshy ekenin esh jasyrmaıdy. Kerisinshe, dástúrdi saqtap kele jatqanyn maqtan qylady. Tipti, anasy kózi tirisinde aýyldyń ortasyna eski din ustanýshylardyń shirkeýin de kóterip qoıypty. Qyzy Evgenııa Kashkarova shirkeýdiń kireberisinen taǵy bir shaǵyn mýzeı jasaýdy da oıǵa alǵan.
– Árıne, eski din ustanýshylardyń urpaqtary bar, – dep kelesi kóshedegi shaǵyndaý qaraǵaı úıge jol bastady. Aýlasy tap-tuınaqtaı. Qardy qyrlap otyryp kúregen, qora jaqqa deıin aıaq joly salynǵan. Sary ıti shabalana úrgenge úı ıesi tysqa shyǵatyn shyǵar degenbiz, shyqpady. Esikti qaǵyp ishke endik. Baǵanaǵy mýzeıde kórgen orys ultynyń úlken peshi munda da tur. Jetpis-seksender shamasyndaǵy qarııa álgi peshke nan salyp jatyr. Ystyq nannyń ıisi tanaýdy qytyqtap, bala kúndi eske saldy... Aman-saýlyq surasyp, ózimdi tanystyrdym. Tórge ozdyrdy. Sańqyldap turǵan teledıdardyń daýysyn sál azaıtty. Eskileý úı, eskileý dúnıe-múlik... Ortańǵy ústelde bezendirilgen shyrsha tur. Taýdan qıyp ákelmegen. Butaqtarynan kompozısııalap, shyrsha keıpine keltiripti.
– 1947 jyly osy jaqta týdym, óstim. Eńbek ettim. Bala-shaǵam da Korobıhada turady. Ara ustaımyz, azyn-aýlaq mal bar. Zeınetker bolǵan soń balalardyń tamaǵyn isteımin, qol qalt etse, kitap oqımyn. Sóıtip, tańdy atyryp, kúndi batyramyn, – deıdi taý arasyndaǵy aýyl turǵyny Nadejda Chanova.
Negizgi suraǵym kelgeni, eski din ustanýshylardyń salt-dástúri edi. Ol taqyrypqa tartyp kórgenimmen, sóz sýyra almadym. Ketip bara jatqanymyzda, «shaı ishińder» dedi. Demek, kerjaqtyń úıinen sý ishe almaısyń degen túsinik jalǵan ǵoı. Álde, keıin qazaqylanyp ketti me? Áıteýir, ult pen ulysqa bólinip jatqan el joq munda. Aırandaı uıyǵan aýyl. Aırandaı uıyǵan aýyldyń saırany taýsylmasyn dedim.
Kún arqan boıy kóterile aýyl halqy tirshilikterine kirisipti. Biri tórt-bes sıyryn aldyna salyp, Buqtyrmaǵa qaraı baǵyt alsa, endi biri shatyrynyń qaryn túsirip júr. Atqa mingen ulttyq park qyzmetkerleri jele-jortyp, ormanǵa bettegen. Qańyrap turǵan bos úı joq sııaqty. Ár úıdiń murjasynan býdaqtap tútin shyǵady. Ásirese, jeltoqsan, qańtar aılarynda mundaǵy kún tym qysqa. Tús aýa taýdyń ıyǵyna tyǵylady. Daladaǵy sharýany erte tyndyryp, qystyń uzaq keshinde qara qazanǵa et salyp qoıyp, kitap oqyp jatatyn aýyl. Solaı da sııaqty. Kitaphanashy Lıýbov Shýlıak aýylda ınternet jelisi júrip turǵanymen, oqyrman azaıǵan joq dedi emes pe?
Bul joly aýyldyń búkken syryn asha alǵan joqpyn. Bilemin, munda erekshe keıipkerler de, jazylmaǵan tarıh ta kóp. Tabıǵatynyń ózi jumbaq. Onyń bárin etene taný úshin Korobıhada turý kerek shyǵar. Tumsa tabıǵatta týyp óskenimmen, Korobıhadaı kórikti mekenniń qysyna ǵashyq bolyp, at basyn keri burdym.
Shyǵys Qazaqstan oblysy,
Katonqaraǵaı aýdany,
Korobıha aýyly
