– Aqparattyq qaýipsizdiktiń klassıkalyq úlgisi bar ma?
– Árıne, bar. Aqparattyq qaýipsizdiktiń klassıkalyq úlgisi mańyzdy úsh bólikten turady: qupııalyq, tutastyq jáne qoljetimdilik. Aqparattyń qupııalyǵy óziniń ıesi belgilegen qatań shektelgen adamdar toby ǵana tanysa alady degendi bildiredi. Aqparattyń tutastyǵy – aqparattyń burmalanbaǵan túrde saqtalý qabileti. Aqparattyń zańsyz jáne ıesi qalamaǵan ózgeris (operator qatesiniń nemese ýákilettigi joq adamnyń qasaqana is-áreketiniń saldarynan) tutastyqtyń buzylýyna ákeledi. Aqparattyń qoljetimdiligi aqparattyq júıeniń tıisti ókilettikteri bar sýbektilerge derekterge der kezinde bógetsiz ruqsat berý qabiletimen anyqtalady. Aqparatty joıý nemese buǵattaý (qateliktiń nemese qasaqana is-árekettiń saldarynan) qoljetimdilikke kedergi keltiredi.
– Shabýyldyń qandaı túrleri kóp kezdesedi?
– Olardyń túri kóp. Birinshisi – kúshpen alýshy baǵdarlama. Bul – satyp alýǵa deıingi kompıýterlik júıeniń faıldaryna kirýdi buǵattaý arqyly aqsha jymqyratyn júıe. Olqylyqtyń ornyn toltyratyn satyp alýdy aýdarý faıldardy júıeni qalpyna keltirýge nemese júıeniń jumys istep ketýine kepildik bermeıdi. Ekinshisi – DdoS shabýyly (aǵylshynsha Distributed Denial of Service – qyzmet kórsetýden bas tartý). Iаǵnı qyzmet kórsetýden bas tartý túrindegi shabýyl. Bul – keń taralǵan jáne qaýipti jelilik shabýyldyń biri. Shabýyl nátıjesinde zańdy paıdalanýshylarǵa, jelilerge, júıeler men ózge de resýrstarǵa qyzmet kórsetý buzylady nemese tolyq isten shyǵarylady. DdoS shabýyl saldarynan saıtqa qyzmet kórsetetin serverlerge úlken kólemdegi jalǵan suratýlardy óńdeýge týra keledi jáne saıt qarapaıym paıdalanýshy úshin qoljetimsiz bolyp qalady. Úshinshisi – áleýmettik ınjenerııa. Bul arqyly qupııa aqparatty ashýǵa bolady. Tórtinshi – fıshıng. Kompıýterlik aılakerliktiń túri. Onyń negizgi maqsaty – adamdy alaıaqqa qajetti aqparatty usynýǵa eriksiz kóndirý. Bul zańǵa qaıshy kompıýter arqyly jasalatyn qylmys. Besinshi – saıtty buzý. Zııankes saıttyń faıldaryna nemese saıtty basqarý júıesiniń basty bólimine ruqsatsyz kiredi.
– Sarapshylardyń aıtýynsha, keleńsizdikterdiń aldyn alatyn eń qarapaıym jol – qupııasózdi durys qurý. Qupııasóz saıasaty týraly pikirińizdi bilsek.
– Qupııasóz saıasaty qarapaıym tásilderden turady. Mysaly, ony jumys ornynda elektrondy túrde saqtamaý, áldenege jazylǵan bolsa, kópshilikke qoljetimsiz oryndarda jasyryn ustaý, úshinshi tulǵaǵa aıtpaý mańyzdy. О́ndiristik qajettilik jaǵdaıynda qupııasózdiń mánin ashýǵa jol berilgennen keıin ony mindetti túrde aýystyrý kerek. Qupııasóz keminde 8 sımvoldan turýǵa tıis.
– Gúlmıra Serikbaıqyzy, elimizdiń kıberqaýipsizdigi týraly ne aıtar edińiz? Qandaı másele bar?
– Elimizde kıberqaýipsizdiktiń negizderi ıgerilip, ony barynsha paıdaǵa jaratyp júrmiz dep aıta almaımyz. Mysaly, kıberqaýipsizdik salasyndaǵy mamandar daıarlaý isi áli sylbyr. Bizge kıberqaýipsizdik, krıptografııa, kommýnıkasııa, kıbernetıka baǵytyn tereń meńgergen mamandar qajet-aq. Qolda bar resýrsqa máz bolyp júre bermeı, ınternet pen aqparattyq álemnen oryn tabýymyz kerek. «Kıbersoǵystaǵy úkimettiń múmkindikteri» degen túsinik bar. Bul másele barlyq elge tán. Al bizde osy kıberqaýipsizdikti tereńnen zertteıtin, onyń quraldaryn ázirleıtin qýatty zerthana joqtyń qasy. Mysaly, Reseıde Kasperskıı platformasy birshama jyl boıy jumys istep keledi. Bul – belgili bir deńgeıde aqparatty qorǵaıtyn, IT-mamandardyń kúshin biriktiretin qýatty platforma. Elimizde memlekettik jelilerge, memlekettik-áleýmettik jelilerge balamany jasap shyǵarý isi de aqsap tur. Negizinen kıberqaýipsizdik tujyrymdamasy bekitilgen. Bul – elimizdiń kıberqalqany. Ol Prezıdenttiń «Qazaqstannyń úshinshi jańǵyrýy: jahandyq básekege qabilettilik» atty Joldaýyna sáıkes ázirlendi. Tujyrymdamada elektrondy aqparattyq resýrstardy, aqparattyq júıeler men telekommýnıkasııa jelilerin qorǵaý, aqparattyq-kommýnıkasııalyq tehnologııalardy qaýipsiz paıdalanýdy qamtamasyz etýdiń negizgi baǵyttary qamtylǵan. Bir jaqsysy, bul qujat Ortalyq Azııa kıberqaýipsizdik kásipqoılar qoǵamynyń qatysýymen ázirlendi.
– Kıberqaýipsizdikti qarapaıym tilmen qalaı túsindirip berer edińiz?
– Kıberqaýipsizdik – elektrondy nysandaǵy aqparatty óńdeý, saqtaý, berý, aqparattyq júıeler men aqparattyq-kommýnıkasııalyq ınfraqurylymdy syrtqy jáne ishki qaýip-qaterden qorǵaý. Qazir memlekettiń sapaly qyzmet etýi, azamattarǵa qyzmet usynýy úshin kıberkeńistiktiń kúnnen-kúnge mańyzy artyp keledi. Kıbershabýyldar ekonomıkaǵa orasan zııan keltiredi, qoǵamnyń onlaın qyzmetterge degen senimin tómendetedi. Azamattarǵa, olardyń menshikteri men qupııalyǵyna zalal keltiredi. Este saqtaıtyn bir jaıt, kıbershabýyldar ońaı qupııasózder, jeke derekterdi jarııalaý syndy adamı nemquraıdylyq pen abaısyzdyqtardan týady.
– Kıbershabýyldan tolyqtaı qorǵaný múmkin be?
– О́kinishke qaraı, joq. Shabýyldardan absolıýtti qorǵanys kıbermerdiń kúrdeliligine jáne onyń ózgerý qabiletine baılanysty múmkin emes. Degenmen buǵan umtylý kerek. О́ıtkeni kıberqaýipsizdik – aqparattyq qoǵamdy damytýdyń qajetti sharty. Internet – jumys orny ǵana emes, ómirimizdiń bólshegi. Onlaın-keńistikte ózińdi qorǵaý – úıińdi qorǵaýmen teń. Kıbershabýyl aldymen qarjy qorlary men aqparattaryna jasalady. Qarjy týraly aqparat – kıberqylmyskerlerdiń basty nysany. Kompıýterdegi qaýipsizdik memlekettik qaýipsizdikten bastap kommersııalyq sektordaǵy máselelerge deıingi tizbekti júıeni qamtıdy. Aqparattyq saıasat ulttyq lokasııadan jahandyq deńgeıge deıin keń taralyp, kún tártibine qorǵaý sharalaryn qoıyp otyr. Kompıýter qylmystary týraly Býdapesht konvensııasyn Qazaqstan 2006 jyldyń 1 naýryzynda qabyldady. Kıberqylmystyń halyqaralyq quqyqtyq negizderine BUU qylmystyq maqsatta aqparattyq-kommýnıkatıvti tehnologııalardy qoldanýǵa qarsy aktini de ataýǵa bolady. Ulttyq qaýipsizdikten bastap, azamattardyń jeke derekterin qorǵaý – ár memlekettiń basty aqparattyq saıasaty. Internet qylmystyń eń qıyny da ońaı olja kózin izdegen hakerlerdiń jyldamdyqpen aılakerlik tehnologııany ıgerýinde. Sebebi zańnamalyq aktiler ázirlenip, qorǵaý amaldarynyń quqyqtyq negizderi qarastyrylǵansha, hakerlik qylmystardyń aıla-sharǵylary soǵurlym tez oılastyrylady. Taǵy bir qıyndyq bar, qorǵalǵan aqparatty ıntellektisi joǵary qylmyskerler urlaıdy. Kıbershabýyl arqyly ınternet qoldanýshylarynyń qarjy derekterine ǵana emes, jeke basynyń málimetterine de shabýyl jasalatyny málim. Ásirese bul saıası naýqandarda jıi oryn alady.
– Bul salada qandaı aspektilerge jiti nazar aýdarmaı júrmiz?
– Kıber áleminde aqparatty qorǵaý men onlaın áreketti barynsha qaýipsiz etýde birneshe amaldy este ustaǵan jón. Bastysy – elektrondy poshta, áleýmettik jelilerdegi akkanýttarǵa ený amaldaryn qupııa saqtaý, qupııalylyq amaldaryn arttyrý, eki rettik tekserýden ótkizý jáne qupııasózdi jıi aýystyryp otyrý. Ár azamattyń ınternettegi qaýipsizdigin jeke múdde dep qaramaý kerek. Kıberqorǵaý amaldaryna qatysty semınarlar, trenıngter, onlaın kýrstar, buqaralyq kýrstar damylsyz uıymdastyrylǵany durys. Kez kelgen qoǵamdyq orynda kıbershabýylǵa tap bolǵan jaǵdaıda alǵashqy sıfrly qaýipsizdik kómek qyzmetteri de jetispeıdi. Sosyn kıberbýllıng keıingi jyldary qoǵamda belsendi kórinis taýyp otyr. Bir qıyny, kıberbýllıng sıpaty qandaı, oǵan tap bolǵanda ne isteý kerek degen saýaldarǵa azamattar áli de jaýap tappaı júr. Kezinde qazaq jýrnalısiniń ólimin sýısıdke aparyp tiregen sot organdary bul áreketten kıberbýllıng nyshanyn dáleldeı almaǵany ókinishti. Sol úshin de eń aldymen aqparat maıdanynda jýrnalısterdiń quqyǵy men býllıngten qorǵaýdy halyqaralyq uıymdar usynǵan nusqaýlyqtardaǵydaı keńinen nasıhattaý kerek. Byltyr qarasha aıynda qazaq tilinde Ekonomıkalyq yntymaqtastyq uıymy daıarlaǵan jýrnalıst áıelderdiń ınternettegi qaýipsizdigi #SOFJO anyqtamalyq nusqaýlyǵyn ázirleýge qatystyq. Internet keńistigi azamattardan bastap bıliktiń barlyq satysynda, memlekettik jáne ulttyq qaýipsizdikti qorǵaý maqsatynda árdaıym aqparattyq tazalyqpen qatar derekterdiń berik qamalyn qurýdy talap etedi.
– Jaqynda AQSh Ulttyq ǵylym qory qarjylandyratyn «National Science Foundation» «Sıfrly qoǵam» jobasynyń «Internettegi saıasat ólshemi» baǵyty boıynsha ınternettegi bostandyq, kıberqaýipsizdik, dezınformasııa, áleýmettik jelilerdiń polıarızasııasyna ulttyq sarapshy retinde shaqyrtý alypsyz.
– Iá, ótken jyly qańtardan bastap saraptaý jumysyna kiristim. Negizinen «Scopus» ǵylymı jýrnaly – kitaptardan, konferensııa materıaldarynan dáıeksózder alynatyn derekter bazasy. Ǵylymnyń tehnıka, medısına, áleýmettaný, óner jáne gýmanıtarlyq salalaryndaǵy zertteý nátıjelerin qamtıtyn derekter bazasy materıaldardy jasandy ıntellekt kómegimen taldap, nátıjelerin metrıkalyq ólshemdermen usynady. Sondyqtan halyqaralyq zertteý uıymdary, qorlar, ýnıversıtetter men ortalyqtar ár óńirden ulttyq sarapshy, kollaborator izdese, osy bazada jarııalanǵan ǵalymdardyń eńbekterine qarap, baǵalap, usynystar jasaıdy. Meniń elektrondy demokratııa týraly eńbegim osy bazada jarııalanǵanyna on jyldan asty. AQSh Ulttyq ǵylym qory «National Science Foundation» qarjylandyratyn «Sıfrly qoǵam» baǵdarlamasy aıasyndaǵy «Internettegi saıasat ólshemi» jobasyna osylaı keldim. Bul joba ınternettegi bostandyq, kıberqaýipsizdik, áleýmettik jelidegi dezınformasııa jáne polıarızasııa baǵyttary boıynsha derekter jınaý, saraptaýlardan turady. Elimiz boıynsha jaryq kórgen eńbek aýqymdy jobaǵa qatysýyma septigin tıgizgeni ras. Ǵylymı jumysymyz ulttyq qordaǵy mamandardyń usynys jasaýyna sep boldy.
Áńgimelesken –
Eligimaı TО́ŃKER,
«Egemen Qazaqstan»
