Jylyjaı salasynyń jaǵdaıy

Týra bir jyl buryn, ıaǵnı byltyr qańtar aıynyń ekinshi onkún­diginen bastap, aýa raıynyń kúrt sýyp, qardyń qalyń túsýi jylyjaı sharýashylyqtarynyń qysqa daıyndyǵy tıisti deńgeıde bolmaǵanyn ańǵartty. Iаǵnı jylyjaılar qajetti kómir qoryn qalyptastyrmaǵan­dyq­tan, qatań qys mezgiline daıyn bolmaı shyqty. Jylyjaılar­dyń 94%-y fermerlik qoldan jasalǵan je­ńil kons­trýksııaly bolǵandyqtan, 167 taýar óndirýshiniń 36 gektar jylyjaıy qar salmaǵyn kótere almaı, jaramsyz kúıge tústi. Osyǵan oraı, oblys ákimdiginiń úılestirýimen shuǵyl is-sharalar atqarylyp, kómirmen jylytylatyn 591,0 gektar jylyjaıǵa, «Qazaqstan temir joly» AQ-y arqyly 186,7 myń tonna kómir jetkizilip, jaǵdaı turaqtandyrylǵan edi.

Mine sol qańtardaǵy qıyn­dyq­tar kezinde shyǵynǵa batqan sharýalar Úkimetten kómek surap, aldaǵy ýaqytta jylyjaı ónim­de­riniń qymbattaıtynyn da aıtqan-dy. Osy jaıttan habardar óńir turǵyndary keı kókónis baǵa­synyń ósýin byltyrǵy qıyn­dyq­pen de baılanystyrady.

Jylyjaıdyń jaıyn aıtyp, byltyr jyl basynda jáne odan keıin de Senat, Májilis depýtattary Úkimet basshysyna depýtattyq saýaldar joldady. Kúzge deıin kóp nárse ózgermedi-aý deımin, byltyr qarashada Túrkistan oblysyna saparlap qaıtqan Májilis depýtattary Premer-mınıstrdiń nazaryn taǵy da jylyjaı máselesine aýdar­dy. Depýtattyq saýal joldap, salanyń ábden quldyraǵanyn aıtty. «Sońǵy eki jylda jylyjaı salasy qurdymǵa ketip barady. Sharýalar jylyjaılaryn buzyp, qańqasyn temir-tersekke ótkizip jatyr. Sebebi qordalanǵan máselelerin sheshýde Úkimet tek ýáde berýmen shektelip otyr. Agrarlyq nesıelik korporasııa tarapynan fermerlik jy­lyjaılardy arnaıy jeńil­de­­tilgen qarjylandyrý baǵ­dar­­­lamasy ázirlenbegen. Sha­rýa­lar kásibin júrgizýge mıkro­­qar­jy uıymdarynan 45%-ben nesıe alýǵa májbúr. Osy ýa­qyt­ta sharýalardyń jartysy nesıesin jaba almaı bankrottyq jaǵdaıǵa jetti. Mysaly, qysqy ýaqytta jumysty júrgizý úshin túrkistandyq jylyjaıshylarǵa 450 myń tonna kómir kerek. Ob­lys ákimshiligi men Energe­tı­ka mınıstrliginiń kómir kenshi­le­rimen arzandatylǵan baǵamen kómir alýǵa kelisken lımıti 150 myń tonnadan aspaıdy. Ol da jet­kizý shyǵyndaryn, del­dal­dardyń qosatyn baǵasyn esep­­tegende tonnasyna 25 myń teń­gege shyǵady (byltyrǵy baǵa – 17,6 myń teńge). Sharýalardy ty­­ǵyryqqa tirep otyrǵan eń bas­ty másele – maýsymdyq ımport. Byltyrdan beri sharýalar Túr­ikmenstan men О́zbekstannan dempıngtik baǵamen qyzanaq pen qııar kirip jatqanda dabyl qaǵyp, Úkimet­ten shara qoldanýdy sura­dy. Alaıda estıtin qulaq bolmady. Bıyldan bastap bizdiń jylyjaıshylar qyzanaq ósirýdi qoıdy, sebebi shyǵynyn aqta­ma­dy. Al nátıjesin qazir kórip otyrmyz. Dál qazir bazarǵa bar­sańyz kılosy 1000 teńgeden tómen qyzanaq tappaısyz. Al Jańa jylda ústelderińizge qy­za­naq pen qııardy ettiń baǵa­symen satyp alyp qoıýǵa da­ıyn otyryńyzdar», dedi depýtat A.Hodjanazarov óz saýalynda. Ra­synda da bıylǵy qańtarda qy­za­naqtyń baǵasy 1000-1200 teńge bolyp tur. Osy oraıda depýtattar óz usynystaryn da jetkizgen bolatyn.

Úkimet basshysy Á.Smaıylov Túrkistan oblysyndaǵy jylyjaı sharýashylyqtarynyń prob­lemalyq máselelerine qatys­ty de­pýtattyq saýalǵa jel­toq­san­da bergen jaýabyn­da jylyjaı aýmaqtary 233 gektarǵa azaı­ǵa­­nyn málim etti. О́tken jyly ósim­­dik sharýashylyǵy salasyn, onyń ishinde jabyq topyraqta ósi­rýdi damytýǵa barlyǵy 125,7 mlrd teńge bólingen. Budan bas­qa, ınvestısııalyq sýb­sı­dııa­­lar sheńberinde jylyjaı ke­shen­de­rin salý jáne keńeıtý jónindegi jobalardy iske asyrý kezindegi shyǵyndardy óteý kózdelgen. So­nymen qatar Aýyl sharýa­shy­ly­ǵy mınıstrligi óteý úlesin 25%-dan 30%-ǵa deıin ulǵaıtý ju­mysyn júr­gizdi. «Otandyq jy­lyjaı shar­ýa­shylyqtary О́zbek­stan men Túrikmenstannyń kókónis óndirýshileri tarapynan dempıngke ushyraýda. Atalǵan elderde óndiristiń ózindik quny klımattyq jaǵdaılarǵa, jumys kúshiniń, elektr energııasynyń, gaz­dyń arzandyǵyna baılanys­ty áldeqaıda tómen. Bul ret­te kórshi elderden jemis-kókónis ónimderin ákelýge shek­teý­ler belgileý jáne maý­sym­dyq ke­zeń­derde ke­dendik baj­dar­dyń ulǵaıýy ishki naryq­ta­ǵy baǵanyń ósýine, son­daı-aq maý­sym­aralyq kezeńde osy ónim­derdiń tapshylyǵyna alyp kelýi múmkin» delingen Premer-mı­nıstr­diń jaýabynda. Al kómir qunyn arzandatýǵa qa­tys­ty Úki­met basshysy jyly­jaı shar­ýashylyqtarynyń qaýym­dastyǵy men «Shubarkól kómir» AQ arasynda 2024 jylǵy qań­tar­dan bastap aı saıyn 12,5 myń tonnadan 150 myń tonna kóleminde kómir jetkizýge ar­nal­­ǵan kommersııalyq shart jasal­ǵa­nyn jetkizgen. Sondaı-aq ósimdik sharýashylyǵyn sýbsıdııa­laý qaǵı­dalarynyń talaptaryna sáı­kes Túrkistan oblysy men Shym­kent qalasynyń ákimdikteri óner­kásiptik jáne fermerlik jylyjaılar úshin aǵymdaǵy jyly ar­nalǵan sýbsıdııalardyń kó­le­mi men normatıvterin be­kit­ti. О́nerkásiptik jylyjaı­lar úshin normatıv – gektaryna 8,1 mln teńge, fermerler úshin – gektaryna 4,8 mln teńge. Byltyr sýbsıdııalaýǵa Shymkent qalasy boıynsha – 767 mln teńge, Túrkistan oblysy boıynsha – 500 mln teńge kózdelgen. Premer-mınıstrdiń jaýabyna qaraǵanda, atalǵan tetik bıyldan bastap eli­­miz­diń barlyq óńirinde tara­ty­lady.

Iаǵnı Úkimet tarapynan qol­daý kórsetilýde. Ony jyly­jaı ıeleri de rastap otyr. Mysaly, Sary­aǵash aýdanyndaǵy «Islam­bek» sharýa qojalyǵynyń tóra­ǵasy Akrambek Ýmarov kó­mirmen qamtamasyz etýde, sýb­sıdııa berý boıynsha jaqsy qoldaý kór­setilgenin aıtty. «Bizdiń jyly­jaıdyń aýmaǵy – 1,9 gektar, 550 tonna kómir jaǵamyz. Mem­lekettik qoldaý sheńberinde 350 tonna kómir aldyq. Bul da – úlken kómek. Sondaı-aq fermerler úshin gektaryna beriletin 4,8 mln teńgeniń jartysyn aldyq, qalǵany aqpanda qolǵa tıetini aıtyldy. Jalpy burynǵydaı emes, memleket tarapynan, oblystyq ákimdik tarapynan qazir jaqsy qoldaý kórsetilip jatyr. Endigi úmitimiz kórshi memleketterden, ıaǵnı Túrikmenstan, О́zbekstannan kiretin taýarlarǵa tosqaýyl qo­ıylsa, durys bolar edi. Olarda ónim­niń ózindik quny arzan, bul jaǵynan biz básekelese almaımyz. О́ıtkeni elektr qýaty, kómir baǵasy qymbat, ıaǵnı jumsalatyn shyǵyn kóp. Osydan on jyl buryn qyzanaqty kelisine 500 teńgeden beretinbiz, sol baǵany ósirgen joqpyz. Kerisinshe ju­mys­shylarǵa tólenetin eńbekaqy, elektr qýatyna, kómirge jum­salatyn shyǵyn ósti. My­saly, kómir 23 myń teńge, elektr qýaty 42 teńge, ótken aıda elektr qýatyna 526 myń teńge tóledim. Jylyjaı jabyndysyn, ıaǵnı plenkany aýystyrýym kerek. Jumys kúshin jergilikti aza­mat­tardan izdestirdim, olar 1 mln 250 myń teńge surady. Amal joq kórshi elden 700 myń teńgege jumysshy jaldaýǵa týra keledi. Mine osy syndy shy­ǵyndar ónimniń ózindik qunyn arzandatýǵa múmkindik ber­meı­di. Iаǵnı mysaly qyzanaq arzan­da­maıdy. Byltyr 110 tonna ónim aldyq, biraq óz shyǵynyn óte­medi. Biz negizinen «optovıkterge» ótkizemiz. Nápaqany osy jylyjaıdan taýyp otyrǵan soń, izdenemiz, kórshi elderdegi jaǵdaıdy zertteımiz. Mysaly, kórshi ózbek elinde otandyq ónimdi qoldaý baǵytynda jaqsy jumystar qolǵa alynǵan. Zań turǵysynan da. Olar syrttan kelgen tranzıttik taýarlardy shekaradan shyqqanynsha qatań qadaǵalaıdy, ıaǵnı toqtatpaıdy», deıdi Akrambek Ýmarov.

О́tken jyldyń qorytyn­dy­­­symen oblystaǵy jylyjaı sharýa­­shylyqtarynan 140,0 myń tonna ónim jınaldy. Bul maýsym aralyq kezeńde (qazan-naýryz) el halqy qajettiliginiń 42 paıyzyn qamtamasyz etedi. Oblystaǵy jyly­­jaılarda bıyl 681,5 gek­tarǵa – qııar, 792,8 gektarǵa – qy­zanaq, 154,6 gektarǵa – bolgar buryshy, qyryqqabat, qul­pynaı syndy basqa da daqyldar jáne 4,4 gektarǵa kóshet, 3,6 gek­tarǵa lımon, 3,1 gek­tar­­ǵa gúl egildi. Oblys ákimi Darhan Satybaldy jylyjaı sharýashylyǵymen aınalysatyn azamattarmen kezdesýler ótkizip, júıeli sheshimder qabyldandy. Jylyjaı shar­ýa­shylyqtaryn qol­daý boıynsha oblystyq bıýdjet­ten 565 mln teńgege 100-den astam sharýaǵa sýbsıdııa tó­­lendi. Qazirgi tańda, 2024 jyl­­­dyń birin­shi aınalymyna kó­shet otyr­ǵyzý jumystary at­qa­­­rylýda. Búginde jylyjaı shar­­ýa­­shylyqtary naryqtan 97,6 myń tonna kómir otynyn satyp alyp, paıdalanýda.

Aıta ketelik, júrgizilgen ju­­mystardyń nátıjesinde baǵa ın­deksi 100,6% bolyp, oblys baǵany turaqtandyrý boıynsha óńirler arasynda 2 orynǵa shyqty. Bıyl azyq-túlik baǵasyn turaq­tandyrý maqsatynda qajet­ti qor jasaqtalǵan. Oblys ákim­di­giniń habarlaýynsha, kókó­nis ónimderi boıynsha eseptel­gen qajettilik 6 376 tonna bolsa, shar­ýalarmen jasalǵan keli­sim­­sharttar – 10 136 tonna. Jınaq­tal­ǵan qor turǵyndardyń tutyný qajettiligin 159%-ǵa qamtamasyz etýge jetedi. О́ńirde kúrish, qant, qaraqumyq, kúnbaǵys maıy jáne un boıynsha qor jet­kilikti. Nan jáne un baǵasy turaq­ty. Arzan­da­tylǵan bıdaıdan jasal­ǵan un naýbaıhanalarǵa tómen baǵada bosatylyp, nan áleýmettik dúken­derde 85-90 teńgeden saty­lýda. Jalpy, turaqtandyrý qo­rynda 32 myń tonna qor bar. Túrkistan jáne Kentaý qalalarynda 30 áleýmettik dúken jumys isteıdi. Qosymsha 20 áleýmettik dúkendi iske qosý, sonymen qatar barlyq aýdan jáne qala ortalyqtarynan 2 áleýmettik dúkennen ornalastyrý boıynsha jumys júrgizilip jatyr. Ondaǵy azyq-túlik taýarlary naryqtaǵy baǵadan ortasha eseppen 20-30% tómen satylýda. Oblystyq aýyl sharýashylyǵy basqarmasynyń basshysy Nurbek Badyraqovtyń aıtýynsha, kartop, qyryqqabat, pııaz ósirýge bólinetin sýbsıdııa kólemi eselep artqan. О́ńirge 7763,2 tonna bıdaı jetkizilgen.

Túrkistan oblysy