Kollajdy jasaǵan – Qonysbaı ShEJIMBAI, «EQ»
Alaıda, jańadan qurylǵan memlekettik organ arada ótken tórt aıdan astam ýaqyt ishinde kólik-logıstıka salasyn damytýda, ásirese jolaýshylarǵa kórsetiletin qyzmet sapasyn arttyrýda sony betburys jasady deýge áli erte. Jyldar boıy aıta-aıta aýyz jaýyr bolǵan poıyzdardyń keshigýi, vagondardyń kóbiniń jaı-kúıi qazirgi zaman talabyna saı emestigi, jolaýshylarǵa qyzmet kórsetý mádenıetiniń tómendigi sııaqty kókeıkesti máselelerdiń túıini tarqatylmaǵan kúıi tur. Sol sebepti jolaýshylardyń negizinen «Qazaqstan temir joly» ulttyq kompanııasy» aksıonerlik qoǵamyna (QTJ) ókpeleri qara qazandaı.
Máselen, jýyrda belgili jýrnalıst Qaınar Oljaı áleýmettik jelidegi paraqshasynda: «15 jeltoqsan kúni QTJ-nyń Astana men Almaty arasyna qatynaıtyn nómiri 10-poıyzy júrmeıtini týraly habarlama tústi. Sol poıyzdyń jolaýshysy edik. Amal joq, tym qymbatqa ushaqpen keldik. Endi 1-Almaty vokzalyna júrmeı qalǵan poıyzdyń bıletiniń qunyn qaıtaryp almaqqa keldik. Onyń aldynda QTJ saıtyndaǵy «Bılet qaıtarý» degen jaýap bermeıtin telefonyna úsh kún áýrelengenbiz. Bolmaǵan soń vokzaldaǵy «Anyqtama bıýrosyna» keldik. «12-terezedegi aǵa kassırge baryńyz», dedi. Saýsaǵyn shuqyp, erigip otyrǵan ol kassırge máseleni túsindirip edik, «Maǵan kim jiberdi, onymen tek 1 jáne 2 nómirli kassalar aınalysady», dedi. Endi 2-kassaǵa keldik. Túsindirdik. «Bılettiń nómirin aıtyńyz», dedi. Smartfonnan syǵyraıyp 14 sandy nómirdi aıttyq. Áınektiń ar jaǵyndaǵy áıel úsh-tórt mınýt kompıýterdi shuqylap: «Siz birinshi kassaǵa baryńyz», dedi. Al bul kassada «Saǵat 12-13 arasy – tehnıkalyq úzilis» dep tur. Álbette, orys tilinde. Saǵat 12-den endi asqan. Poıyzdary osylaı ýaqtyly júrse dedik. Áıteýir kelgen soń elý mınýttaı kúttik. Keldi. Eki ókpemizdi qolymyzǵa alyp, kassa aldyna jettik. Sóıtsek, «Meniń áli tehnıkalyq ýaqytym bitken joq», degeni. Saǵat 12.57 eken. Ákem-aý, ózderine kelgende úsh mınýtyn esepteıdi, poıyzdary jolaýshylardy úsh saǵatqa keshiktiretini qaperlerine kirmeıdi. Sonda esimizge tústi: 10 jeltoqsan kúni tús aýa Astanaǵa qaraı poıyzǵa otyrǵanymyzda «vagon-restoran istemeıdi» dep bizdi ashtan qatyrǵan – osy QTJ. Ony aldyn ala habarlama jiberip eskertpegen. Poıyz júrmeıtin bolǵanyn habarlaıdy, al poıyzdaǵy vagon-restoran jabyq turatynyn habarlamaıdy. Sonda QTJ qyzmetkerleriniń asqazanyna as ýaqtyly túsýi kerek te, jolaýshylardyń asqazany on alty saǵat ulyp turýy kerek pe?!», dep jazdy. Oǵan ún qosqan kóptegen azamat QTJ-nyń jolaýshylarǵa qyzmetin tilderi jetkenshe synǵa aldy.
«Men de 15 jeltoqsanǵa osy poıyzdyń «Almaty – Qaraǵandy» baǵytyna, al 18 jeltoqsanǵa keri qaraı bılet alǵanmyn. Kaspi.kz qosymshasy arqyly alǵan soń, solarǵa júginip, ótkizgen soń 85 myń teńgemniń 2100 teńgesin ustap qalyp, qalǵanyn qaıtardy. Endi sol aqshany ne úshin ustaǵanyn túsindirip beretin bir saýatty maman joq. «24 saǵatta jaýap beremiz» dep edi, sodan beri 4 kún ótti», deıdi Elıa Jańabergenqyzy.
«Toqsanynshy jyldardaǵy eski poıyzdar áli qatynaıdy. Týaletteriniń ishi sasyp turady. Jolda júz toqtaıdy. Al álem júrdek poıyzǵa áldeqashan kóship ketti», deıdi Erkin Shákiruly.
«Byltyr Almatydan Astanaǵa bir saǵat keshigip shyqtyq. 29 jeltoqsan kúni Astanadan Almatyǵa qaıtarda poıyzymyz keshki saǵat 21-de júrýi kerek edi, biz vokzalǵa eki saǵat erte bardyq. Saǵat 21-de «poıyz 5 saǵatqa keshigedi» dep habarlady. Odan soń taǵy bir saǵat keshikti. Bıletimiz «Talgo»-ǵa alynǵan, al bizge 6 saǵat keshigip, jaı poıyz kelip tur. Sóıtip, 30 jeltoqsanda Almatyǵa kúndizgi saǵat 11-de jetýdiń ornyna túngi saǵat 00.30-da áreń jettik. Aýa raıyna baılanysty ushaqtyń keshigýin túsinýge bolar, qara jermen júretin poıyzdyń sonshama keshigýin qalaı túsinýge bolady?», deıdi Ahmet
О́mirzaq.
«Bizdiń elde jolaýshy quqy, ýaqyty degen nárselerge atústi qaraıdy. Basqa elderge jıi shyǵamyn. Poıyz, ushaq, keme qyzmetterin paıdalanyp júrmin. Keshikse nemese bir ózgeris bolsa, birden habarlap, keshirim surap, jaǵdaıyńdy jasaıdy. Biz de bılet baǵasy ýdaı, biraq soǵan saı qyzmet jasalmaıdy», deıdi Eldos Alash.
QTJ-nyń mundaı «qylyqtaryna» ózimiz de qanyqpyz. Máselen, «Almaty – Petropavl» baǵytynda qatynaıtyn «Talgo» júrdek poıyzynyń keıingi jyldary Astananyń eski vokzalyna ýaqytynda kelgenin kórgen emespiz. Aqyry toqtatylyp tynypty. «Munyń sebebin suraǵanymyzda Qyzyljar óńirine jumys babyndaǵy saparmen kelgen Kólik mınıstri Marat Qarabaev: «Ekonomıkalyq jaǵynan tıimsiz», dep jaýap bergeni kúlkimizdi keltirdi. Sebebi atalǵan poıyz pálen jyl júıeli túrde qatynap kelgen joq pa?» deıdi soltústikqazaqstandyq jýrnalıst О́mir Esqalı.
Shynynda da, jylyna el qazynasynan 24 mlrd teńgeden asa tikeleı sýbsıdııa alatyn QTJ-nyń jolaýshylar poıyzdarynyń baǵyttaryn kóbeıtýdiń ornyna, qysqartyp otyrǵany, poıyzdardyń keshigýin «dástúrge» aınaldyrǵany, jolaýshylarǵa qyzmet kórsetýdegi kemshilikterge kóz jumyp qaraıtyndyǵy jolaýshylardyń narazylyǵyn týǵyzyp otyr. Ásirese jurt saparǵa jıi shyǵatyn jaz aılarynda temirjol jolaýshylary tasymalyna qatysty shaǵym kóbeıe túsedi. Sebebi vagondardyń sapasy syn kótermeıdi. Olar orta eseppen 18 jyl qoldanysta bolǵan. 76 paıyzy ǵana aýany baptaý júıesimen qamtamasyz etilgen. 2022-2023 jyldary 325 jolaýshylar vagony jaramsyzdyǵyna baılanysty esepten shyǵarylǵan, biraq olardyń ornyna nebári 129 jańa vagon satyp alynǵan. Munyń ózi suranys kóbeıgen kezde jol júrý bıletteriniń tapshylyǵy paıda bolýyna ákelip soǵyp otyr. Soǵan qaramastan, Kólik mınıstrligi men QTJ-nyń jospary boıynsha vagon parkin jańartý áli 7 jylǵa sozylmaqshy. Osy maqsatpen 2025-2030 jyldar aralyǵynda 537 «Stadler» jolaýshylar vagonyn satyp alýǵa shart jasalǵan. Buǵan qosa, Petropavl qalasyndaǵy «Zıksto» zaýytynan 150 jolaýshy vagony satyp alynbaqshy.
Búgingi tańda 12 temirjol kompanııasy júzege asyratyn 62 áleýmettik mańyzy bar jolaýshylar qatynasy memlekettik bıýdjetten sýbsıdııalanady. Oǵan byltyr 43,8 mlrd teńge bólingen, al bıyl 52,2 mlrd teńgege deıin kóbeıtildi. Bul rette sýbsıdııalaý baǵdarlamasy sharttarynyń biri temirjol bıletteri baǵasynyń ósýine jol bermeý ekendigine qaramastan, is júzinde olardyń quny jyl saıynǵy ınflıasııa paıyzyna sáıkes qymbattatylyp otyrǵanyn aıtpaýǵa bolmaıdy. Alaıda múddeli memlekettik organdar muny kemshilik emes, jetistik dep sanaıdy eken. Árıne, mundaı kózqarasty túsiný de, onymen kelisý de qıyn.
Jaqynda «Moody’s Investors Service» (Moody’s) halyqaralyq reıtıngtik agenttigi QTJ-nyń reıtıngin Baa3-ten Baa2-ge deıin kóterdi. Bul QTJ-nyń qarjylyq kórsetkishteriniń udaıy jaqsaryp kele jatqanyn jáne kredıttik qabilettiligi joǵary ekenin kórsetedi. Agenttiktiń baǵalaýyna qaraǵanda, QTJ-nyń kirisi 2021 jyly – 13 paıyzǵa, 2022 jyly – 16 paıyzǵa, 2023 jyldyń toǵyz aıynda 26 paıyzǵa ósken, al bıyl 15-18 paıyz aralyǵynda ósýi múmkin. Sarapshylar QTJ-nyń júk aınalymy 2022 jyly – 5,1 paıyzǵa, 2023 jyldyń toǵyz aıynda 7,5 paıyzǵa ulǵaıǵanyn atap ótip, osy kórsetkish aldaǵy ýaqytta, negizinen, tranzıttik jáne eksporttyq operasııalar esebinen jylyna 7-9 paıyzǵa ósedi dep boljap otyr.
Tek osylaısha tabystyń taıqazanyn tasytyp otyrǵan ulttyq kompanııamyzdyń jolaýshylar tasymaly salasyndaǵy kózge uryp turǵan keleńsizdikterdi boldyrmaýǵa onsha yqylas tanytpaýy qaıran qaldyrady. Álde, QTJ-nyń sheni joǵary sheneýnikteriniń el ishinde ushaqpen jáne jeńil kólikpen saparǵa shyǵýyna tyıym salyp, olardy tek poıyzben júrýge mindetteý qajet pe?
