Kemeler qorymy nemese teńiz týrızmin qashan túletemiz?

Jurtta qalǵan tábárikteı...

Bári osy aǵash kemeden bastalǵan. Osydan eki jyl buryn qys aıaqtalar ýaqytta teńiz jaǵalap qaıtqan jýr­nalıstik saparda mundaı kemeni baıqamadyq. Buryn bolǵan desedi jurt. Araldyń ár buryshynda qalǵan alyp kemelerdiń tek sýretin kórdik. Onda da «Balyqshylar» mýzeıi­nen. Tipti olar keshegi kúnge deıin turypty. Biraq temir saýdasynyń azǵantaı tıynyna qyzyqqan jergilikti jurt kemeni keskilep qurtqan. Bárin. Túk qaldyrmaı...

Sol kezde «shirkin, teńiz taba­nynan biz kóretin kemeniń jurnaǵy da qalmaǵany ma?» degen ókinish bolǵany ras. Áıtse de, «quryǵanda bir keme bolýy múmkin ǵoı» degen úmit jeteginde júrdik. Ári sodan aıyrylmadyq ta.

Sóıtip júrgende...

«...Qyzylqumnyń batys betkeıi bu­rynǵy teńizdiń ultany edi. Aral shal­qyǵan kez­de bul jaǵalaýdyń bári syńsyǵan qa­lyń el bolǵan. Qazir «bastan baq taıǵan zaman» bolyp tur». Bul – joǵaryda aıtqan Káý­­keıdegi Sáken Qabylov aǵamyzdyń sózi.

– Qyzyldyń tórinde, О́zbekstanmen shekara shebinde jatqan halyq batyry Janqoja Nurmuhammedulynyń zıratyna bet burǵan jurt mindetti túrde, qaıtarda teńiz jaǵasyndaǵy burynǵy Bek­taý, Sulýtóbe, Qarajar, Qos qyrshyn, Bosaı, Sandal qorymdaryna soqpaı ketken emes. Bul qorymdarda marqum ata-babalary, týǵan-týystary máńgilik meken tapqan. Al endi bizdiń Káýkeı aýy­lynan 60 shaqyrym ári júrseń, buryn ferma ortalyǵy bolǵan, búginde shaǵyn el Ajarǵa barasyń. Ajardyń batys bet­keıinde Uıaly balyqshy aýyly boldy. Qazir joq. Teńiz bar kezde tirshiligi sý­men baılanysqan eldiń tek orny ǵana jatyr, – dedi Sáken aǵa kúrsine.

Aǵamyz aıtqan aǵash keme osy Uıaly aýy­lynyń ornynan 18 shaqyrym berirek jatyr. Demek, teńiz bar tusta Káýkeı de, Ajar da jaǵalaýǵa jaqyn ornalasqan aýyl­dar bolǵan. Aǵash kemeniń qazirgi tur­ǵan jeri Zárýha jaly dep te, «Zaýzan» dep te atalady. Qazaqtyń ár tóbege at qoı­ǵy­­shyn eskersek, bul bizge tańsyq dúnıe emes.

Barǵan adamǵa aldynan shókken nardaı bolyp kezigetin, oń jaǵyna jambastaı qısaıyńqyraǵan aǵash kemeniń tarıhyn Sáken aǵa bylaı tarqatyp edi.

– Kemeniń aty – «Satýrn». Teńiz tabanynda qalǵanyna da jarty ǵasyrdan as­tam ýaqyt bolǵan. Bıiktigi 3 metr bol­sa, uzyndyǵy – 19, al eni 6 metr shamasynda.

Meniń estýimshe, «Satýrn» kemesiniń qyzmeti – Uıal» aýyldyq keńesine qaras­ty on eki aýyldy azyq-túlik, turmystyq zattarmen qamtamasyz etý, ıaǵnı eldi me­kenderdegi dúkenderge azyq-túlik, tur­mystyq zattar jetkizip bergen, dep sheshilip syr shertti ólketanýshy aǵamyz.

Teńizdiń alaı-dúleı qubylysyn adam túsinip bolǵan ba? Birde Qos shegendi, Uzynqaıyr, Sandal, Jalpaq, Qarabýra, Aıjarym-Tasty eldi mekenderine qaraı júk artyp shyqqan keme teńizdiń keshki asaý tolqyndy daýylyna kezigedi. «Satýrn» osy kezde Qos shegendi tusyn­daǵy panasy moldaý uzynsha kelgen qol­tyqqa kelip turaqtaýǵa májbúr bolypty. «Qaýip-qaterden qutyldyq» degen keme kapıtany men kómekshileri aýyr-aýyr ıakorlaryn tereń sýǵa tastap, daýyl basylǵansha toqtaı turýǵa sheshim qabyldasa kerek. Biraq úıdeı tolqyn qansha pana jer bolsa da, aǵashtan so­ǵylǵan kemeni jaǵalaýǵa qaraı tyq­syra beredi. Tań atyp, jan-jaǵy anyq kórine bastaǵan ýaqytta teńiz de sabasyna tús­ken. Daýyl tynshyǵan kezde kapıtan qur­ǵaqta qalǵanyn baıqaıdy. Teńiz bul kezde keri sheginip ketken edi.

Jaǵalaýdyń birde tasyp, birde qaıta ornyna keletinin biletin syrminez keme komandasy onsha qorqynyshqa boı aldyrmaıdy. Shegingen jaǵalaý qaıta qalpyna keler-aý degen senimmen, «sol kezde alyp ketermiz» degen oıǵa úmit artqan kúıi «Sa­týrndy» qaldyryp, ózderi tarasqan kórinedi.

Endi qarańyzshy. Araldyń apatqa ushyrar shaǵyna dóp kelgendeı bári. Teńiz jaǵalaýy sol shegingennen birte-birte keri qaıtyp, beri oralmaıdy. Aral aıdyny kózge kórinbeıtin jaǵdaıǵa je­tedi. Al «Satýrn» sol qalǵannan ja­ǵalaýda qalyp qoıǵan.

– Arada talaı jyldar jyljyǵan, – dep áńgimesin jalǵaı tústi Sáken aǵa. – Uıa­lydan bastap, jaǵalaýdaǵy eldi mekender tarady. Teńiz tirshiligi birjolata toqtady. Keıi­nirek týǵan jerin ańsaǵan teńiz per­zent­teri atajurtqa tuǵyrly tas ákep te ornatty. Jıi-jıi basqosýlar bolyp jatty. О́ıtkeni olarda teńiz qaıta tolar-aý degen oı da, týǵan jerge degen saǵynysh ta bar...

Jergilikti ólketanýshynyń aıtýynsha, «turymtaı tusyna ketken» sol kezeńde jaǵalaýda keme ǵana emes, árbir aýyl jur­tynda túrli zattar men teh­nıkalar qaldy. Ol kezde eshkimniń eshnársemen jumysy bolǵan joq.

 – Men 1999 jyly sol baıaǵy «kórsem-aý», «bilsem-aý» degen qumarlyqpen Bek­taý, Uıalyny jaǵalap qaıtqanym bar. Bektaýda turǵan «gazık» mashınasy, «IýMZ» traktorynyń bólshekteri, Uıalydaǵy býldozer traktory, alyp kemeler, aýyldy jaryqtandyryp turǵan elektr dvıgateli, seh oryndary, qysh kir­pishten órilgen monsha, bári solaıy­men, qaz-qalpynda tur edi. Ol kezde teńiz tartylyp ketkenine 25 jyldaı ýa­qyt ótken. Osy jerdi mekendegen teńiz­shilerdiń paıdalanǵan quraldaryn, turǵan mekenderin kórip, tirshiliginen úlken áser alyp qaıtqanmyn. Eleste­tińizshi, aǵash qaıyqtar qurǵaq jaǵalaýda tur, balyqshylar jańa ǵana aıdynǵa shyǵyp ketkendeı kórinetin sol beıne áli jadymda. Shalqyǵan sýy joq bolsa da, temir kemelerdiń oryn-ornynda turǵany kóz aldymnan ketken emes. Balyqshy quraldary men qaıyq-kemelerin shamaly ýaqytqa qaldyryp ketkendeı bolyp kórinip edi-aý maǵan, – deıdi Sáken aǵa.

О́tkendi baıandaýshy keıipkerimiz araǵa 18 jyl salyp, 2017 jyly Uıalyǵa taǵy da barypty. Sondaǵy sapardan óte qyn­jylyp qaıtqan. «Burynǵy Uıaly jur­tynda «mynaý ótken kúnnen estelik» dep kórsetetindeı eshteńe qalmaǵanyna ishteı nalydym», deıdi ol.

– Máńgilik eshteńe joq, degenmen de atalarymyz tirshilik etken, talaı­dyń kindik qany tamǵan kıeli mekende kózge kórinetindeı jádigerlik dú­nıe qalmaǵany, eń bolmasa qysh kir­pishti monsha turǵanda júdeý kóńilge jubanysh, saǵynǵan júrek­ke demeý bolary haq edi ǵoı. Ony da bu­zyp, qabyrǵalaryn qaqyratyp ketipti. Iá, metall jınaǵyshtar men qabyrǵa buz­­ǵyshtar Uıalydaı atajurtty jylan jala­ǵandaı etken eken. Endi, mine, jaǵalaý qumynda qalǵany osy «Sa­týrn» kemesi ǵana. Talanǵan jurtta qalǵan tábárikteı. Ta­rıhy bar, kózdiń qarashyǵyndaı-aq saq­taıtyn kóneniń kózi. Eskirmeıtin este­lik qoı – bul. Keler urpaqqa «seniń babalaryń osyndaı kemeni tizgindep, uly teńizde júzgen» dep aıtardaı-aq qundy da qymbat dúnıe, – dep aıaqtady sózin Sáken aǵa.

Teńiz jádigerlerin túgeldep júrgen Sáken Qabylovtyń «Satýrn» kemesin óz aýylyna ákelmek oıy bar. Onyń piki­rinshe, keme teńizden nápaqasyn tapqan­dardyń búgingi urpaqtary kóp shoǵyr­lanǵan Káýkeı aýylynda turýy kerek. Sonda ǵana jádiger saqtalady. Bul sóz «kemeni aýylǵa jetkizip berse» degen el ótinishine yntaly da qaltaly, múmkindigi bar jigitterge qulaqqaǵys bolatyn. «Keme elge jetse, ony kútip ustap, aýyldyń ajaryn ashatyndaı kórikti jerine qoıyp, keler urpaqtarǵa amanattaý bizdiń moınymyzda», deıdi Sáken aǵa.

Kúnniń ystyǵy men qystyń qar aralas qara sýyǵyna tótep bergen «Sa­týrnnyń» ár jeri búginde shurq tesik bola bastapty. Qyzylqumnyń jeli soqqan saıyn syqyrl­aı­dy. Syqyrmen qosa kemeniń ár tesiginen ýildeı dybys shyǵady. Jetim uldyń tunshyǵyp jylaǵanyndaı. Úzilip estiledi. Sol sát aǵash keme joǵaltqan teńiz-anasyn bir sát joqtaǵandaı kórindi maǵan...

Talaý hám túńilgen saıahatshy

Birde Aral aýdanyna barǵan saparymyzda «Balyqshylar» mýzeıine soqqanbyz. 2012 jyldan bastap qyz­met kórsetetin mádenı nysanda teńiz já­digerleri toptastyrylǵan. Ishindegi ár dúnıe – bir-bir tarıh. Munda 2500-den asa eksponat bar. Kelýshiler mýzeıdiń «Ashyq aspan astynda» atty keme men qaıyqtar jıyntyǵy jáne «Balyq­shylar» men «Kemeler» zaly dep atalatyn eki bóligin aralaýǵa tutastaı bir kúndi tolyq arnaýǵa bolatyn sııaqty.

Býtakov shyǵanaǵyndaǵy tanker. Keńes dáýirinde «Vozrojdenıe» aralyna janar-jaǵarmaı tasyǵan. 2018 jyly kesildi

Ǵımarat syrtynda at shana, túıe shana, qaıyqtar, jylym tartýǵa ar­nal­ǵan shyǵyr, Lenın syıǵa tartqan stanok, kapı­tandar esimi jazylǵan kemeler tur. Eń úlkeni – Lev Berg dep atalatyn 25 metrlik keme. Bunyń ózi jaǵalaýda qaraý­syz qalǵanda, mýzeı janashyrlary tórt bólikke bólip, osynda ákelipti. Qaıta qurastyryp, keme ishin zalǵa aınaldyrǵan. Aıtpaqshy, Lev Berg kim desek, HH ǵasyrda Aral teńizin zerttegen orystyń geograf-ǵalymy. Sonyń negizinde birneshe eńbek jazǵan.

Keme demekshi, sol ýaqyttaǵy azamattar Aral burynǵy aıdynynan aıyryla bastaǵanda jaǵdaıdyń ońalmasyn bilgendeı. О́ıtkeni basshylyq taraptan keme bitkendi teńizdiń eń tereń tusy – «Tas­túbekke» jınaýǵa pármen bolǵan degen de áńgime bar. Odan keıingi jaǵdaı belgili. Teńiz tynysy tipten taryldy.

Al álgi kemeler jaıy qalaı bolǵan? Bir jerge jınalǵan olar qaraýsyz, qaıyr­lap jatqany belgili. Kún ótti, aýa raıynyń áseri bar, tot basty, qumda qısaıǵan kúıi qańyrap turǵan edi. Sonda da tynyshtyq bermeppiz. Kári teńizdiń kýásindeı bolǵan kemelerdi talaýǵa saldyq. Salǵany sol, syrt elge temir ótkizgishter bólshekteýge kóshti. Aman qoı­madyq solaı. Shetinen butarlap, úlken júk kóligine tıegenin talaıdyń kózi kórdi.

– Tartylǵan jaǵada qalǵan kemeler keshegi kúnge deıin boldy. Shyndyǵy sol, 3-4 jyl buryn da týrıster sonda baryp, tipti basyna túnep júrdi ǵoı. Amal ne, qorǵaı almadyq. Qazir onda keme joq. Al myna mýzeı aldynda turǵan kemelerdi kórgen sheteldikterdiń kóńil kúıi birden túsip ketedi. Nege? О́ıtkeni olar shynaıy emes. Boıap, syrtyn syrlap qoıǵanbyz. Jasandy ekeni kózge uryp-aq tur. Olarǵa qumda qaırańdap, qısaıǵan sulbasy qalǵan keme qyzyǵyraq. Al kórshi О́zbekstan teńiz tusynda qalǵan kemelerin saqtap úlgerdi, – degen edi sol kezdegi mý­zeıdiń ǵylymı qyzmetkeri, búginde marqum bolǵan Aıbek Áýeshan aǵamyz.

Býtakov shyǵanaǵyndaǵy Qarasandyq úlken tóbesi

Ras-aý. Teńizdiń О́zbekstan bettegi Moınaq tusynda qalǵan kemelerdiń bir jerge jınalǵanyn estigenbiz. Tipti memleket qaraýyna ótip, syrtyn da qorshapty. Al ondaǵy kemelerdiń ózi túgili, bir zatyna áldebireý sýyq qolyn júgirtse, jazasy da tym qatal deıdi bile­tinder. Aqıqaty sol, sonda barýshy týrıster aǵyl-tegil kó­rinedi.

– Aral teńiziniń О́zbekstan, ıaǵnı, qaraqalpaq aǵaıyn meken etetin Moınaq jeri de bir kezderi sý toly aımaq bol­ǵany belgili. Qazir tek qurǵaǵan ul­tan ǵana qalǵan. Moınaqqa myńdaǵan shet­eldik týrıster kóp keledi. Sebebi belgili. Ejelgi qalalardan bólek, munda bir ýaqytta teńizde júzgen kemelerdiń qańqasy kóp saqtalǵan. Qaraqalpaqstan úkimeti bul teńiz­diń kýásindeı bolǵan dúnıelerdi qorǵap, ashyq aspan astynda týrızmdi jandandyryp otyr, – deıdi, áriptesimiz, «Habar24» telearnasynyń О́zbekstandaǵy menshikti tilshisi Raýan Myńbaev.

О́kinetin de dúnıe kóp

Bir kezderi qaraýsyz qaldyryp, bú­ginde ornyn sıpap qalǵanymyz kimniń kinási? О́zgeden kóremiz be, ózimizdi jaz­ǵyramyz ba? Qulashtaı maqalany qorytyndylaýǵa áli erte. Endi kóp jyl­dan beri týrısterge gıd aýdarmashy bolyp qyzmet atqarǵan araldyq Serik Dúı­senbaevtyń myna pikiri oılandyrmaı qoımaıdy.

– Gıd-aýdarmashy bolý, offroýd degender Aral úshin tańsyq nárse edi. Áli esimde, sol kezdegi basshylyq «kemelerdi Aralǵa ákelý, ıá bolmasa qorǵaý qıyn» dedi. Keıin Jalańashtaǵy on eki kemeden soń Aqespedegi alty kemeni qansha aıtyp júrgende ony da 3 jyl buryn typ-tıpyl qyldy. Shyǵanaqtaǵy Pınk Floıd klıp túsirgen kemeler ekibastan joq boldy. Áli de kesh emes, Aqbastydaǵy eki kemeni Aralǵa ne baqylaı alatyndaı jaqyn jerge ákelýge bolady. Biraq fýn­damentke ne tuǵyrǵa ornatpaı-aq, tabıǵı kúıinde teńiz tabanynda qaıyrlap qalǵandaı ornalastyrý kerek. Eki keme úshin eshqandaı týrıst 280 shaqyrym jer­ge barmaıdy, onyń ústine ol ekeýi foto ne beınetúsirilim jasaýǵa bolatyndaı áserliligin joǵaltqan, – deıdi Serik.

– Sonda qaıtqan teńiz tabanynda qazir kemeniń qaldyǵy da qalmady ma? – dedim men ishim ýdaı ashyp.

– О́kinishke qaraı solaı, teńizdiń Jalańash pen Shyǵanaq dep atalar ja­ǵynda dym joq, Aqespe jaqtaǵy alty kemeniń sońǵysy jartylaı jatqan, – dedi salqynqandylyǵyn saqtap. Sosyn áńgimesin ary jalǵady. – Jalańashta on eki, Aqespe mańynda altaý, Shyǵanaqta on shaqty kemege barar joldyń marshrýty óte qyzyq edi. Mysaly, týrısterdi Araldan Jalańashqa deıin qyryq bes shaqyrym boıy kepken teńiz tabanymen alyp júremin. Jolda eski balyq qabyldaý orny bar, jel kúni sorlardyń ústinde tuzdy quıyndar kórýge bolady. Ári qaraı Jalańash, Tastúbekten balyqshy otbasynan túski as, shubat, túıe saýǵandy kórsetý, teńiz jaǵasyndaǵy balyq­shylarmen birge balyq aýlaý, qostar, ári qaraı Aqespege deıingi kanondar, Qarasandyqtyń mańyndaǵy tóbelerge jaıaý shyǵý, odan qaldy ystyq sý men Aqespeniń qumynda Dýbaıdaǵydaı djıppen safarı. Kóne Aqespeniń ózi fantastıkalyq fılmge suranyp turǵan daıyn dekorasııa ǵoı. Osynyń bári tek qana qaırańdap qalǵan kemelerdi kórý úshin kelgen týrıstke jolaı usynylatyn dúnıeler edi. Al kemeler kesilgeli olar­dyń da sany azaıdy.

Araldyq jigit saǵynyshty esteligin osylaı aıtyp shyqqan edi.

Álem týrısteri qyzyqqan edi

Keıingi on bes jyldyqta Aral aýda­ny­na alys-jaqyn elderden sheteldik týrısterdiń kele bastaǵany belgili. Onyń basty sebebi bar. Amerıkada, Eýropada shyǵatyn «Lonely Planet/Central Asia», «Bradt», taǵy basqa jol­serik kitaptardaǵy Qazaqstanǵa arnalǵan bóligi boldy. Onda Aral jerindegi ke­meler qorymy arnaıy týrıstik nysan bolyp engizilgen. Bul kitaptar ər tórt jyl saıyn jańaryp turady, kitaptyń jýrnalısteri tórt jyl saıyn kórsetilgen marshrýt boıynsha barlyq nysandy aralap, tolyqtyrý jumysyn júrgizedi. Munda tek qana saıahat orny ǵana emes, sonymen birge qonaqúıler, murajaı, dəmhanalar týraly məlimet tolyq jańartylatyn kórinedi.

Serik Dúısenbaevtyń aıtýynsha, týrıs­terdiń syrt aınalýyna kináli tek ózimiz. Keıingi jyldary kemeler qory­myn adamdar tolyqtaı joıdy.

– 2016 jyly Jalańash eldi mekeni mańyndaǵy on eki kemeniń sońǵy úsheýi tolyq kesildi. Shyǵanaqtaǵy on shaqty kemeniń barlyǵy, ənshi Dıana Sharapova «Araldan ushqan aqqýlar» atty beınebaıanyn túsirgen keme de jartylaı kesilgen. Aqespe mańyndaǵy sońǵy eki úlken kemeniń bireýin 2017 jyly ból­shektep tyndy. Əlem aýzyna qaraǵan BBC, CNN, Voice of America, sııaqty kompanııalary, qanshama fılm túsirýshiler men fotograftardyń, «Pink Floyd» bas­taǵan neshe túrli mýzykanttardyń da qy­zyǵýshylyǵyn arttyrǵan osy kemeler bolatyn. Youtube-taǵy Aralǵa qatysy bar sheteldik derekti fılmderdi nemese art-jobalardy alyp qarasańyz, bərinde bizdiń kemeler júr. Bul kemelerdiń ereksheligi – tarıhtan syr shertip, tabıǵat aıasynda sol qalpynda jatýy. Sheteldikter úshin qa­zirgi mýzeı janyndaǵy eski aılaqta tur­­ǵan kemeler qaıta boıalǵan eskertkish qana. Fılm, fotosýret turǵysynan teńiz tabanynda qalǵandary ǵana erekshe əserli, – deıdi araldyq belgili gıd-aýdarmashy.

– Keıingi ýaqytta sheteldikter ǵana emes, ózimizdiń eldiń adamdary da buǵan qyzyǵyp júr. Kemeler qorymyn kórgisi keletin azamattar da kóp qoı, – dedim áńgimemdi jalǵastyryp.

– Onyń ras, – dedi Serik te sózimdi qoshtap. – Biraq bul jerde birneshe fak­tor bar. Birinshiden, jol sapasy. Keme­ge barar marshrýtta bir santımetr asfalt joq, tań atqannan keshke deıin jol­syzben, burqyraǵan shań ortasynda júresiz. Oıly-qyrly shoqalaǵy kóp, keıde byljyraǵan balshyq keshýge týra keledi. Ekinshiden, baǵa. Jol bolmaǵannan keıin ony talǵamaıtyn tabany bıik kólik jaldaýǵa týra keledi. Sebebi basqasy ol jolmen júre almaıdy. Olar úsh júz-tórt júz shaqyrym júrip kelýge 70-80 myń teńge suraıdy, oǵan gıdtiń qyzmetin, túski asyńyzdy, keıde «qonyp qaıtam» degender bolsa kólikke taǵy bir kúnge tóleýge týra keledi. Úshinshiden, bizdiń mentalıtet. Jasyratyny joq, bizdikilerdiń kóbi aqsha bolsa jaqsy jerde demalǵandy táýir kóredi. Túrkııa, Dýbaı, tym bolmasa Túrkistan oblysyndaǵy Bir­kólik, Qasqasýǵa baryp, kók maısa shópte jatyp, basseınge túskendi unatamyz. Týrızmde «dark tourism» degen termın bar, «jabaıy týrızm» deýge keledi. Mysaly, Aral qasiretin kórý qara týrızmge jatatyny anyq. Týrıster sol jerdiń tragedııasyna, ótken apatty jaǵdaıyna qyzyǵyp, arnaıy soǵady. Týǵaly jasyl jelek, ózen-kól, muhıt kórip júrgender úshin bul ekzotıka, al jergilikti halyq shańy burqyrap, jaǵasyna qoqys tastaǵan teńizdi kórý úshin kúni boıy aıdalada júrmeıtini belgili ǵoı. Talaı sheteldikter jerge jata qalyp sýretke túsirip júrse, qasyna erip kelgen óz aýdar­mashylarymyzdyń «qaıda keldik, mynanyń nesi qyzyq?» degenin de kór­dik, – dep ashy mysqylmen aıaqtady sózin Serik Dúısenbaev.

Ázirge jeke frılanser bolyp, týrfırmalarmen kelisimshart negizinde gıd-aýdarmashy qyzmetin usynatyn araldyq jigit aǵasynan estigen kemeler týraly shyndyq osy. Al búginde aldyn ala hat joldaǵan týrıster teńizde keme qalmaǵanyn estip, saparyn əri qaraı jalǵastyryp júr eken.

Qurǵaǵan teńizde (Aralda) týrızmdi damytýdyń birden-bir joly osyndaı kemelerdi saqtap qalý arqyly júzege asaryn endi bildik. «Qolymyzdy mezgilinen kesh sermeıtin» ózimizge de obal joq...

Qyzylorda oblysy,

Aral aýdany