Qasym-Jomart Toqaev: Seısmıkalyq qaýipsizdik sharalaryn qaıta qaraý kerek

Memleket basshysy el aýmaǵynyń úshten bir bóliginde jer silkinisi qaýpi bar ekenin aıtty. Seısmologııalyq stansalar keıingi 5 jylda 45 myńnan asa dúmpý jaǵdaıyn tirkegen. Onyń kóbi – tómen baldyq jer silkinisi.

– Biraq ashyǵyn aıtý kerek, Almaty­da bolǵan tótenshe jaǵdaı kezinde tıisti organdar shuǵyl áreket etýge tolyq da­ıyn bolǵan joq. Al qala turǵyndary ne isterin bilmeı, abdyrap qaldy. Degenmen bul jıynnyń basty maqsaty – syn aıtý emes, naqty sheshimder qabyldaý. Mysaly, jurttyń kópshiliginde «tótenshe jaǵdaıǵa qajetti chemodan» da joq bolyp shyqty. Tıisti oqý-úıretý sharalary mektepten, tipti balabaqshadan bastalýy kerek. Buryn Almatyda osyndaı tájirıbe bolǵan. Sony qaıta jańǵyrtý qajet. Sebebi qazir azamattardy tótenshe jaǵdaıǵa daıyndaý júıesi talapqa saı emes. Quzyrly organdar halyqqa jan-jaqty túsindirý jumysyn júrgizýge tıis. Oqý oryndarynda, memlekettik mekemelerde turaqty jattyǵý ótkizip turý qajet. Bul – óte mańyzdy. Osy jumysty dereý qolǵa alý kerek, – dedi Prezıdent.

Memleket basshysy ınfra­qury­lym­dardyń halyqty evakýa­sııalaýǵa daıyn­dyǵyna jáne qulaqtandyrý júıesine qatysty máselege erekshe nazar aýdardy.

– Dabyl qosylmady. Bul durys sheshim boldy. Áıtpese, qalada dúrbeleń týyndaıtyn edi. Biraq halyqty basqa baılanys arnalary arqyly habardar etý qajet bolatyn. Qulaqtandyrý birne­she negizgi mindetti sheshýi kerek. Olar­dyń qaısysyn buryn qoldaný kerektigi qaýip-qaterdiń aýqymyna baılanysty. Alaıda qoldanystaǵy algorıtmderde bul eskerilmeıdi. Qatty jer silkinisi kezinde adamdardy zilzalanyń fızıkalyq sıpattamalary men epısentri týraly aqparat qyzyqtyrmaıdy. Olar tabıǵat apatynyń qanshalyqty joıqyn ekenin onsyz da sezindi. Mundaı sátte, eń bastysy, turǵyndardy ári qaraı qalaı áreket etý jónindegi aqparatpen qamtamasyz etý mańyzdy. Azamattar «Úıge oralýǵa bola ma?», «Qaıdan kómek alýǵa bolady?» degen saýaldarǵa jaýap alýy kerek. Sondyqtan qulaqtandyrý júıesin qaıta qarap, ony barynsha naqty qajettilikke beıimdeý qajet. Tehnıkalyq quraldar aqparattyń ár adamǵa ýaqtyly jetýin qamtamasyz etýge tıis. Bul joly SMS-habarlamalar tym kesh keldi. Sondaı-aq dúmpý kezinde baıbalam salyp, jalǵan aqparat taratqandar boldy. Jurtty ádeıi dúrliktirgen adamdardy zańǵa sáıkes jazaǵa tartý qajet, – dedi Prezıdent.

Memleket basshysy tótenshe jaǵ­daı­lardyń aldyn alý jáne joıý júıesin materıaldyq-tehnıkalyq turǵydan jaraq­tandyrý deńgeıi­niń tómendigin synǵa aldy. Bul seısmıkalyq monıto­rıng jelisine de, sondaı-aq qutqa­rý­shylardy zamanaýı qural-jabdyq­tarmen, tehnıkamen jáne arnaýly kıimdermen qamtamasyz etý isine de qatysty.

– Seısmıkalyq baqylaýdy «Ulttyq seısmologııalyq baqylaý jáne zertteý ǵylymı ortaly­ǵy» JShS-na qarasty Almaty, Shymkent qalalaryndaǵy jáne 12 oblystaǵy 70 seısmologııalyq stansa júrgizedi. Onyń altaýy isten shyqqan. Mamandardyń esebine sáıkes búkil el boıynsha qosymsha 285 seısmologııalyq stansa ornatý qajet. Joıqyn jer silkinisi kezinde memlekettik materıaldyq rezervtiń bolýy jáne onyń qoljetimdiligi aıryqsha mańyzdy. Kólik baılanysyn jedel qalpyna keltirý jáne medısınalyq kómek uıymdastyrý múmkindigi de sheshýshi ról atqara­dy. Ákimder Tótenshe jaǵdaılar mınıstrligimen birlesip, barlyq eldi mekenniń osyǵan qaǵaz júzinde emes, is júzinde daıyn ekenine kóz jetkizýge tıis. Osy jer silkinisinen sabaq alyp, jiberilgen olqylyqtardy túzetý qajet, – dedi Qasym-Jomart Toqaev.

Prezıdent qurylys barysynda seısmıkalyq qaýipsizdikti qamtama­syz etý máselesi tolyq sheshimin tappaı otyrǵanyn aıtty. Memleket basshysynyń pikirinshe, zilzala kezindegi qaýipsizdik sharalaryn túbegeıli qaıta qaraý qajet.

Prezıdent Almatynyń azamattyq qorǵanys júıesi jer silkinisine da­ıyn bolmaı shyqqanyn, al quzyrly organdar tabıǵattyń bul synaǵynan óte almaǵanyn atap ótti.

– 2021 jyly jeti mınıstrliktiń birlesken buıryǵymen Qazaqstan Respýblıkasynyń 2021-2023 jyldarǵa arnalǵan seısmıkalyq qaýipsiz­digin qamtamasyz etý jumystary­nyń tıim­diligin arttyrý jónindegi sharalar kesheni bekitildi. Basqa da mindetterdi qosa alǵanda, bul qujatta Almaty qalasy úshin joıqyn jer silkinisteri týraly avtomattandyrylǵan erte habarlaý júıesin engizý kózdelgen edi. Ádettegideı berilgen esepte bári durys. Osy maqsattarǵa bólingen qomaqty qarajat ıgerilgen, nysandardy qabyldap alý aktisine qol qoıylǵan. Bas prokýratýraǵa Sybaılas jemqorlyqqa qarsy is-qımyl agenttigimen birlesip, osy máselemen aınalysýdy jáne bir aıdyń ishinde qarajattyń qaıda jumsalǵanyn, dabyl júıesiniń nege jumys istemegenin anyqtaýdy tapsyramyn. Soǵan qaraǵanda, búkil elimiz­de ótkizilgen 27 myń seısmıka­lyq jattyǵý men 2,5 myń semınardyń da túk paıdasy bolmady, – dedi Memleket basshysy.

Qasym-Jomart Toqaev Seıs­mologııa salasyn damytýdyń 2024-2028 jyldarǵa arnalǵan keshendi josparyn ázirlep jatqan Úkimetke seısmıkalyq qaýipsizdikti qamtamasyz etý tásilderin qaıta qaraýdy tapsyrdy. Sonymen qatar Prezıdent bul jumystyń nátıje­lerin baǵalaýdyń naqty ólshemderin ázirleýdi jáne tıisti sharalar qabyl­daýdy talap etti.

– Seısmologııalyq monıtorıng pen jer silkinisin boljaý júıesin túbegeıli jetildirý qajet. Azamattar alǵashqy dúmpýge deıin birneshe sekýnd buryn «Google» servısi eskertý jasaǵanyn aıtyp jatyr. Bizdiń júıeler bulaı isteı almady. Biz elimizde «smart-qalalar» qurýǵa nıettimiz. Olardy basqarý jańa tehnologııalarǵa, sonyń ishin­de jasandy ıntellekt salasynda­ǵy sońǵy jetistikterge negizdelýi kerek. Sondyqtan álem boıynsha tıimdiligi dáleldengen ınnovasııalyq sheshimderdi qoldanysqa belsendi túrde engizý qajet. Úkimet qysqa merzim ishinde zamanaýı tehnologııalardy qoldanýǵa qatysty ońtaıly sheshim shyǵarýy kerek. Árıne, seısmıkalyq qaýipti aımaqta ornalasqan elimizdegi eń iri qala retinde Almatyǵa basym­dyq bergen jón. Bilikti seısmologter men basqa da mamandardy daıarlaýǵa erekshe nazar aýdarý qajet, – dedi Prezıdent.

Memleket basshysynyń pikirinshe, Almatydan bólek, elimizdiń basqa da aı­maqtary jer silkinisine daıyn bolý­ǵa jáne qajetti ınfraqurylymdy qam­tamasyz etýge tıis.

– Turǵyndar jınalatyn jáne olar ýaqytsha panalaıtyn arnaıy oryn­dardy tekserý kerek. Sondaı-aq aza­mattardy qaýipsiz jerge kóshirý, zardap shekkenderge jedel járdem berý, kóshpeli emdeý oryndaryn ashý jumysyn tıimdi uıymdastyrý qajet. Sonymen qatar materıaldyq rezerv jetkilikti bolýǵa tıis. Taǵy bir mańyzdy másele. Apat bolǵan jaǵdaıda basqa aımaqtardan qutqarý qyzmetin jedel jetkizýdi qamta­ma­syz etý kerek, – dedi Qasym-Jomart Toqaev.

Sonymen qatar Prezıdent ǵımarat­tar men nysandardyń seıs­mıkalyq ornyq­tylyǵyn kúsheıtý qajet ekenin atap ótti. Úkimet pen ákimdikke osy máse­leni zerdelep, tıisti sheshim qa­byl­daý jóninde tapsyrma berildi.

– Jalpy, turǵyndardyń tótenshe jaǵdaıǵa daıyndyǵyn qaǵaz betinde emes, is júzinde jaqsartý qajet. Negizgi mindet – azamattardyń qaýipsizdigin qamtamasyz etý. Bul, eń aldymen, ulttyq qaýipsizdik máselesi. Tótenshe jaǵdaılar kezinde barlyq salalyq qurylym jedel áreket etip, úılesimdi jumys isteýi kerek. Dúrbeleń men haosqa jol bermeı, jaǵdaıdy turaq­tandyryp, apattyń aýyr saldaryn múmkindiginshe jeńildetý úshin durys jáne ýaqtyly áreket etý mańyzdy.Tótenshe jaǵdaılarǵa saqadaı saı bolý – Úkimet bastaǵan memlekettik organdardyń ortaq mindeti, – dedi Prezıdent.

Tótenshe jaǵdaılar mınıstrligine óz qyzmetin synı turǵydan qaıta tarazylaý mindeti júkteldi. Mem­leket basshysy mınıstr Syrym Sháriphanovtyń atalǵan sala mamany retinde teorııalyq bilimi bar ekenin, biraq naqty iske kelgende jumysynyń nátıjesi kórinbeı jatqanyn aıtty.

– Qazirgi jumysty kóńilden shy­ǵady dep aıtýǵa kelmeıdi. Mı­nıstr Sháriphanovqa eskertemin. Eger siz óz jumysyńyzdy aýyr sanaıtyn bolsańyz, ashyǵyn aıtyńyz, ǵylymı-oqytýshylyq qyzmetińizge qaıtaramyz. Onda turǵan eshteńe joq. Qazirgi ahýal óte kúrdeli jáne ja­ýapty, elimizdiń qaýipsizdigine tikeleı baılanysty. Sondyqtan bárimiz jınaqy, uqypty jáne belsendi bolýymyz qajet. Basqa jol joq. Prezıdent Ákimshiligi búgin aıtylǵan barlyq máseleni baqylaýda ustaıdy, – dedi Memleket basshysy.

Qasym-Jomart Toqaev jıyndaǵy sózin qorytyndylaı kele, Almaty qalasynyń turǵyndaryna úndeý jasady.

– Sabyr saqtańyzdar jáne ár nársege baıyppen qarańyzdar. Dúrbe­leńge salynyp, túrli qaýeset pen jalǵan aqparatty qasaqana taratatyn arandatýshylar men jaýapsyz adamdardyń jetegine erip ketpeńizder. Naǵyz almatylyqtar árqashan aqyl-parasatymen jáne ustamdylyǵymen erekshelengen. El basshylyǵy siz­derdiń qaýipsizdikterińizdi qamta­masyz etý úshin qoldan kelgenniń bárin jasaıdy. Oǵan kúmán bolmasyn. Almatylyqtardyń talap-tilegi árdaıym bizdiń basty nazarymyzda, – dedi Prezıdent.

Sonymen qatar jıynda Tótenshe jaǵdaılar mınıstri Syrym Shárip­hanov pen Almaty qalasynyń ákimi Erbolat Dosaev sóz sóıledi.