– Nurlan Májıtuly, qaı saılaýdyń bolsyn ádil ótýi jergilikti saılaý komıssııalaryna baılanysty. Olardyń burynǵy quramyn jańartý máselesi qalaı sheshilip jatyr?
– Saılaý komıssııalarynyń qatarynda mindetti túrde bilimdi, tájirıbeli, óz qyzmetin adal atqaratyn azamattar bolýy óte qajet. Olardyń quramy jańartylyp turǵany da mańyzdy. Bul talapty máslıhattarǵa saılaý komıssııalarynyń múshelerin usynatyn saıası partııalar da, tıisti sheshimderdi qabyldaıtyn máslıhattar da eskerýge tıis. Byltyr ótken máslıhattardyń sessııalarynda ókilettigi aıaqtalǵan saılaý komıssııalarynyń báriniń quramy jańartyldy. Sonyń ishinde ýchaskelik saılaý komıssııalarynyń 12 344 múshesi jańa adamdarmen aýystyryldy. Astana, Almaty, Shymkent qalalarynyń jáne oblystardyń 20 aýmaqtyq saılaý komıssııasynyń quramy 28 paıyzǵa, aýdandyq, qalalyq saılaý komıssııalarynyń quramy 31 paıyzǵa jańartyldy.
Bir aıta keterlik jaıt, buryn saılaý komıssııalarynyń quramyna, negizinen, birer saıası partııanyń ǵana ókilderi engizilgen bolsa, endi resmı tirkelgen barlyq saıası partııanyń, sonyń ishinde bertinde ǵana qurylǵan «Respublica», «Baıtaq» syndy partııalardyń ókilderi de kirdi. Jalpy, biz saılaý komıssııalarynyń táýelsizdigi men kásibıligin arttyrýǵa erekshe mán berip otyrmyz. Buryn OSK ǵana kásibı negizde qyzmet atqaryp kelse, 2023 jyldan bastap oblystardaǵy jáne megapolısterdegi aýmaqtyq saılaý komıssııalarynyń (ASK) tóraǵalary, olardyń orynbasarlary, hatshylary men músheleri, sondaı-aq aýdandardaǵy aýmaqtyq saılaý komıssııalarynyń tóraǵalary, orynbasarlary men hatshylary ókilettikterin kásibı negizde júzege asyratyn boldy.
– Saılaý komıssııalarynyń jańadan saılanǵan músheleriniń biliktiligi de mańyzdy ǵoı.
– Bul másele – udaıy nazarymyzda. ASK múshelerin máslıhattar saılaǵanymen, olar OSK bekitken biliktilik talaptaryna sáıkes kelýge tıis. Muny árdaıym qadaǵalap otyramyz. Buǵan qosa ASK-lerdiń jańadan saılanǵan múshelerin elektoraldyq oqytý josparlanǵan. Oqytý osy qańtar aıynyń sońynan sáýir aıyna deıin Memlekettik basqarý akademııasyndaǵy Elektoraldyq oqytý ortalyǵynyń bazasynda oflaın rejimde uıymdastyrylady. Atalǵan ortalyqta ASK-lerdiń ózge múshelerin oqytý sáýir aıynan bastap jyl sońyna deıin onlaın rejimde júrgiziledi.
– О́tken jyldyń sońynda OSK-niń 30 jyldyǵyn atap óttińizder. Osy kezeńde elimizdiń saılaý júıesiniń damýyn qalaı baǵalaısyz?
– Elimiz táýelsizdik alǵannan keıin, Joǵarǵy Keńestiń 1993 jyly 8 jeltoqsandaǵy qaýlysyna sáıkes OSK memlekettik deńgeıde saılaý úderisin basqaratyn alǵashqy arnaıy memlekettik organ retinde qurylǵan. Sol sátten bastap ol elimizdegi saıası evolıýsııa aıasynda damydy. Qazaqstan bedeldi halyqaralyq uıymdarǵa múshe bolyp kirgendikten, erkin jáne básekeli saılaý ótkizý boıynsha qabyldaǵan barlyq mindettemesin oryndaýǵa kúsh salyp keledi.
Arada ótken kezeńde elimizdiń saılaý organdary 39 iri saılaý naýqanyn ótkizdi. Sonyń ishinde 5 eldik naýqan – Konstıtýsııaǵa ózgerister men tolyqtyrýlar engizý jónindegi 2022 jylǵy referendým, odan keıingi Prezıdent, Parlament Senaty men Májilisiniń jáne barlyq deńgeıdegi máslıhattardyń saılaýlary bas-aıaǵy bir jylǵa jetpeıtin ýaqyt ishinde ótkizildi. Buǵan qosa 2021 jyly aýyl ákimderiniń saılaýy engizilip, sodan beri olardyń 87 paıyzyn halyq tikeleı saılady. Sondaı-aq byltyr aýdandar men oblystyq mańyzy bar qalalardyń ákimderin saılaý qanatqaqty rejimde júzege asyryldy. Aýyl ákimderiniń saılaýy qazirgi kezde apta saıyn ótkiziledi. Osylaısha, elimizdiń saılaý organdary udaıy saılaý naýqany jaǵdaıyna kóshirilip otyr.
– Al OSK-niń 30 jyldyǵyna oraı ótkizilgen halyqaralyq ǵylymı-praktıkalyq konferensııanyń mańyzy nede?
– Qazirgi zamanda kez kelgen mereıtoı toı toılaý úshin emes, eń bastysy – ótkenge kóz jiberip, qol jetken jetistikter men jiberilgen kemshilikterdi jan-jaqty taldap, alǵa qoıylǵan mindetterge jetý joldaryn pysyqtaı túsý maqsatyn kózdeýge tıis. Biz ótkizgen «Konstıtýsııalyq reforma jáne saılaý júıesi» taqyrybyndaǵy halyqaralyq ǵylymı-praktıkalyq konferensııa osy turǵydan mańyzdy. Konferensııaǵa 16 shet memlekettiń ortalyq saılaý organdarynyń jáne 6 bedeldi halyqaralyq uıymnyń – Dúnıejúzilik saılaý organdary qaýymdastyǵynyń, Eýropadaǵy qaýipsizdik jáne yntymaqtastyq uıymy Demokratııalyq ınstıtýttar men adam quqyqtary bıýrosynyń (EQYU/ DIAQB), Táýelsiz memleketter dostastyǵy (TMD) Atqarý komıtetiniń, Parlamentaralyq Odaqtyń, Túrki memleketteri uıymynyń, TMD Parlamentaralyq Assambleıasy Keńesiniń ókilderi qatysyp, óz oı-pikirlerin ortaǵa saldy. Bul elimizdegi saıası reformalarǵa, sonyń ishinde saılaý júıesin jetildirý barysyna búkil álem nazar aýdaryp otyrǵanyn kórsetedi.
Memleket basshysy konferensııaǵa qatysýshylarǵa quttyqtaý joldap, elimizdegi saıası reformalar kezeńinde saılaý zańnamasyn únemi jetildirip otyrýǵa basa mán beriletindigin jáne osy kúrdeli ári jaýapty mindetti oryndaý úshin sarapshylar qaýymymen tyǵyz qarym-qatynas ornatýdyń mańyzy zor ekenin aıtty.
Konferensııaǵa qatysýshylar, ásirese Grýzııa OSK tóraǵasy Georgıı Kalandarıshvılıdiń óz eliniń saılaý júıesindegi ózgerister týraly aıtqan sózin yqylas qoıa tyńdady. Bir qyzyqty mysal: Grýzııada saıası partııalardyń Parlamentke ótý shegi 2012 jylǵy saılaýda – 5 paıyz, 2020 jylǵy saılaýda 1 paıyz bolǵan eken, al byltyr qaıtadan 5 paıyz bolyp belgilenipti, ıaǵnı qazir bizdiń eldegimen birdeı. Túrkııa Respýblıkasy Joǵary saılaý keńesiniń tóraǵasy Ahmet Iener 2023 jyly 3 qarashada Astanada ótken Túrki memleketteri uıymynyń (TMU) sammıtinde Qazaqstan Prezıdenti TMU-ǵa múshe memleketter ortalyq saılaý organdarynyń konsýltatıvtik keńesin qurýdy usynǵanyn eske alyp, osy bastama baýyrlas elderdiń demokratııalyq basqarýdy nyǵaıtýǵa degen ujymdyq mindettemesin praktıkalyq deńgeıge kóteretinine senim bildirdi.
Konferensııa aıasynda Armenııa, О́zbekstan, Túrkııa elderiniń ortalyq saılaý organdarynyń basshylarymen О́zara túsinistik týraly memorandýmdarǵa qol qoıdyq. Qujat saılaý júıeleri men saılaý úderisin damytýdaǵy ózara yntymaqtastyqty odan ári nyǵaıtýǵa múmkindik beredi.
– Siz atalǵan konferensııada OSK-niń jańa perspektıvalyq damý strategııasy týraly aıttyńyz. Osy jańashyldyqtyń maqsaty nede?
– Bul rette Memleket basshysynyń «Egemen Qazaqstan» gazetinde jarııalanǵan suhbatyndaǵy kúndelikti mindetterden bólek, uzaq merzimge arnalǵan maqsattarǵa den qoıýdyń máni zor ekendigi, ulttyń strategııalyq baǵdarynan jańylmaý qajettigi jaıly paıymynan eldiń bolashaǵyn oılaıtyn kez kelgen sanaly azamat tıisti qorytyndy shyǵarǵany jón dep bilemin. Biz ótken jolymyzdy qorytyndylap jáne qazirgi qalyptasqan jaǵdaıdy talqylaı kelip, ári memleket pen qoǵamnyń búgingi damý deńgeıin eskere otyryp, OSK-niń uzaqmerzimdi bolashaqqa arnalǵan damý strategııasyn belgilegen jón dep sheshtik. Bul kezdeısoq sheshimderdiń, jańylys qadamdardyń aldyn alýǵa, sóıtip júıeli túrde alǵa basýǵa múmkindik beredi. Nátıjesinde, strategııamyzdyń paıym, mıssııa, qundylyqtar, qaǵıdattar, maqsattar, basymdyqtar sııaqty elementterin aıqyndap aldyq. Bizdiń mıssııamyz – azamattardyń erkin saılaý arqyly memleketti basqarýǵa qatysýyna járdemdesý. Osy mıssııa OSK-niń paıymyn saılaýǵa qatysý demokratııasyn ilgeriletýdiń kásibı ınstıtýty retinde aıqyndaıdy. Qundylyqtarymyz – azamat, ádildik, demokratııa, senim. Qaǵıdattarymyz – zańnyń ústemdigi, táýelsizdik, ashyqtyq, ınklıýzıvtik, alqalylyq, kásibılik. Maqsatymyz, ıaǵnı óz is-áreketimizdiń naqty da ólshenetin nátıjesi – azamattardyń referendýmdar men saılaý barysynda erkin tańdaýyna jaǵdaı týǵyzý. Biz muny oryndaý jolynda negizgi basymdyqtarymyzdy da aıqyndadyq. Birinshisi – erkin, ádil referendýmdar men saılaýdy basqarý. Ekinshisi – saılaýshylar senimine ıe bolý. Úshinshisi – ınstıtýsıonaldyq damý: ınklıýzıvti saılaý standarttary, kásibılendirý, sıfrlyq tehnologııalar. Tórtinshisi – azamattardyń saılaý mádenıetin kóterý. Besinshisi – qoǵammen, ulttyq jáne halyqaralyq ınstıtýttarmen ózara is-qımyl jasasý.
– OSK-niń emblemasyn da ózgertken ekensizder...
– Memlekettik eltańba sııaqty memlekettik organdardyń emblemalarynyń da qazirgi zaman shyndyǵyna saı rámizdik maǵynasy bolýǵa tıis. OSK-niń jańa emblemasy «Biz – bir úlken shańyraq astynda baıyrǵy qazaq jerinde ómir súrip jatqan Qazaqstannyń birtutas halqymyz, munda árkim óz tańdaýyn erkin jasaıdy» degen maǵynany bildiredi.
– Konferensııada TMD Bas hatshysynyń birinshi orynbasary Leonıd Anfımov: «Qazaqstannyń Ortalyq saılaý komıssııasy TMD keńistigindegi saılaý qyzmetinde shyn máninde flagmandardyń birine aınaldy», dedi. «Syrt kóz – synshy». Muny OSK keıingi eki jyldaı ýaqyt ishinde engizgen birqatar jańashyldyqqa berilgen baǵa dep bilemiz. Olardyń nátıjeleri óz kóńilińizden shyǵa ma?
– Biz qolǵa alǵan jańashyldyqtardyń bári elimizdegi konstıtýsııalyq reforma aıasynda iske asyrylyp keledi. Saılaý organdary oblystyq deńgeıde – tolyq, aýdandyq deńgeıde ishinara kásibılendirildi. Bul biz úshin – qaǵıdatty másele. Sondaı-aq elimizdiń jańartylǵan Ata zańynda OSK tóraǵasy men músheleriniń saıası partııalarda, kásipodaqtarda bolýyna jáne kez kelgen saıası partııany qoldaýyna tyıym salyndy. OSK janynda 2022 jyly qurylǵan jańa dıalog alańdary – Sarapshylyq keńes pen Jas saılaýshylar klýby júıeli jumys istep keledi. Múgedektigi bar adamdardyń saılaý quqyqtaryn qamtamasyz etý jónindegi jumys tobynyń qyzmeti de qaǵıdatty túrde qaıta quryldy. Nátıjesinde ótken Prezıdent saılaýynda kórý qabileti nashar jandardyń Braıl shrıftimen daıyndalǵan trafaretti qoldanyp, bıýlletendermen daýys berýi alǵash ret 10 myńnan asa saılaý ýchaskesiniń barlyǵynda júzege asyryldy. Sondaı-aq OSK óz jumysyn zamanaýı buqaralyq kommýnıkasııa quraldaryn paıdalana otyryp, barynsha ashyq júrgizip keledi jáne tikeleı onlaın arqyly kórsetiletin is-sharalardyń bári sýrdoaýdarmamen súıemeldenip otyr.
Sarapshylyq keńestiń otyrystarynda halyqaralyq baıqaýshylardyń elimizdiń kóleminde ótken saılaýlar týraly ázirlegen qorytyndylaryn keńinen jáne ashyq talqylaý dástúrge aınaldy. Buǵan qosa OSK músheleriniń barlyq óńirdiń jurtshylyǵy ókilderimen jáne jastarymen kezdesýlerin ótkizý jolǵa qoıyldy. «Kelisip pishken ton kelte bolmas» degendeı, osylaısha halyqtyń ártúrli toptarymen ashyq dıalog júrgizip, aıtylǵan synı eskertpeler men usynystardy saılaý úderisin jáne saılaý zańnamasyn jetildirý maqsatynda eskerip otyrmyz.
– EQYU Qazaqstannyń saılaý júıesine óz usynymdaryn da berip júr. Sondaı usynymdardyń qaısysyn oryndap, qaısysyn qabyl almadyńyzdar?
– EQYU/DIAQB Mıssııalary usynymdarynyń bir bóligi elimizdiń jańartylǵan Ata zańy men zańnamasynda eskerildi. Atap aıtsaq, Parlament Májilisindegi Qazaqstan halqy Assambleıasynyń kvotasy joıyldy, endi Májilistiń búkil quramyn halyq tikeleı saılaıtyn boldy. Saıası partııalardyń Parlament Májilisine ótý shegi 7-den 5 paıyzǵa deıin tómendetildi jáne qoldaýshylardan jınaıtyn qajetti qol sany 4 ese – 20 myńnan 5 myńǵa deıin qysqartyldy. Bul saıası partııalardy qurý rásimin edáýir jeńildetti.
Áıtse de, EQYU/DIAQB Mıssııalarynyń keıbir usynymdarynda bizdiń eldiń saıası shyndyǵy, halqymyzdyń mentalıteti jete eskerile bermeıdi. Sol sebepti ondaı usynymdar OSK janyndaǵy Sarapshylar keńesi músheleriniń tarapynan suraq týǵyzyp júr. Shynyn aıtsaq, keıbir usynymdardy tipti jańa býyn – jastarymyzdyń ózderi de qabyldamaıtynyna kózimiz jetip otyr. Máselen, el óńirlerindegi jastar arasynda saýalnama júrgizgenimizde oǵan qatysqandardyń 74,6 paıyzy EQYU/DIAQB-nyń Qazaqstan Prezıdenttigine kandıdattar úshin memlekettik tildi bilýge arnalǵan lıngvıstıkalyq emtıhannyń kúshin joıý týraly usynymyn qoldaǵan joq. Sondaı-aq buryn sottalǵan azamatty ákim, depýtat, Prezıdent sııaqty saılanbaly laýazymdarǵa saılaý týraly usynymǵa jastardyń basym kópshiligi – úshten eki bóligi qarsylyq bildirdi.
– EQYU/DIAQB Mıssııasynyń basshysy Oýen Merfıdiń: «Qazaqstanda júzege asyrylǵan reformalar eleýli. Ortalyq saılaý komıssııasynyń saılaý máseleleri boıynsha jurtshylyqpen aradaǵy kópir qyzmetin atqaratyn Sarapshylyq keńesti uıymdastyrý jónindegi bastamasyn quptaımyn», degeni jadymyzda. Syndarly da ádil pikir. Alaıda byltyrǵy Májilis jáne máslıhattar saılaýynyń qorytyndysyna senimsizdik bildirip, daý-damaı aıtqan kandıdattar da boldy. Osy jaıly ne aıtasyz?
– Bul oraıda elimizde 1998–2006 jyldary qoldanylǵan aralas proporsııalyq-majorıtarlyq saılaý júıesine araǵa 17 jyl salyp qaıtyp oralǵanymyz qoǵamda zor saıası órleý týǵyzǵanyn aıtpaý ádildikke qııanat bolar. 29 birmandatty saılaý okrýgi boıynsha Májilis depýtattyǵyna 609 kandıdat usynyldy, ıaǵnı bir depýtattyq mandatqa orta eseppen 21 úmitker talasty. Sonyń ishinde 525 kandıdat ózin-ózi usyndy. Osy sıfrlarǵa qarap-aq ótken Májilis saılaýynyń asa tartysty bolǵanyn baǵamdaýǵa bolady. Máslıhattar saılaýy da azamattardyń aıtarlyqtaı belsendiligi jaǵdaıynda ótti. О́kinishke qaraı, eski men jańa kúreske túsip jatqan qazirgi ótpeli kezeńde bolǵan saılaý barysynda keıbir óńirde buzýshylyqtarǵa jol berilmeı qoımady. OSK olardy birden túzetip qana qoımaı, kandıdattarǵa sotqa shaǵymdanýǵa keńes berip otyrdy. «Kósh júre túzeledi» demekshi, óz strategııamyzda kórsetilgenindeı, qazir aýmaqtyq jáne ýchaskelik saılaý komıssııalarynyń táýelsizdigi men kásibıligin qamtamasyz etýge kúsh salyp otyrmyz. Bul da – biz úshin qaǵıdatty másele.
– Byltyr qanatqaqty rejimde ótkizilgen aýdan jáne oblystyq mańyzy bar qala ákimderin saılaý nátıjesi qalaı boldy?
– Elimizdegi demokratııalyq ózgerister evolıýsııalyq jolmen júzege asyrylyp jatyr. Aýyl ákimderin saılaýdy engizgen soń aýdan ákimderin saılaýǵa kóship jatqanymyz – sonyń aıǵaǵy. Bul jańashyldyqtar halyqtyń bılikke degen senimin arttyratyny anyq. Qazir turǵyndardyń ózderi saılaǵan aýyl ákimine arasha túsip jatqan mysal da bar. Osy bastamalar Ádiletti Qazaqstan ornatý jolyndaǵy óte mańyzdy qadamdar ekendigi sózsiz.
Byltyrǵy 5 qarashada alǵash ret qanatqaqty rejimde 42 aýdan men 3 oblystyq mańyzy bar qalanyń ákimderin saılaý ótkizildi. Olardyń tizbesin oblystyq máslıhattar aıqyndap, bekitti. Saılaý balamaly negizde bolyp, 1 orynǵa keminde 2-3 kandıdat talasty. Saılaýshylardyń 62,79 paıyzy daýys berýge qatysty. Saılanǵan ákimderdiń ortasha jasy – 46,7 jas.
– Daýys berýdiń ashyqtyǵy men ádildigin qamtamasyz etýde tek qaǵaz bıýlletenmen daýys berý jetkiliksiz emes pe?
– Qazir OSK elektrondyq jáne qashyqtan daýys berý sııaqty balamaly nysandardyń artyqshylyqtary men kemshilikterin, máseleniń qarjylyq jaǵyn zerttep jatyr. OSK-niń 30 jyldyǵyna oraı ótkizilgen Halyqaralyq ǵylymı-praktıkalyq konferensııaǵa arnaıy shaqyrylyp, sóz berilgen EQYU/DIAQB sarapshysy Davıd Dýenas-Sıd: «Internet-daýys berý júıesi daýys berý qorytyndysyna zańsyz aralasýǵa ákelip soǵýy múmkin. Sondyqtan ony qoldanbas buryn jan-jaqty jetildirý qajet», dedi. Al Eýropanyń demokratııasy damyǵan Ulybrıtanııa, Germanııa, Norvegııa sııaqty elderi elektrondyq daýys berýden bas tartyp, dástúrli qaǵaz bıýlletenmen daýys berýge qaıta oraldy. Sondyqtan biz aldaǵy ýaqytta elektrondyq daýys berý men qaǵaz bıýlletendi qatar qoldaný máselesin jan-jaqty zerttep-zerdeleýdi jalǵastyramyz.
– Bıyl 1 aqpan – Dúnıejúzilik saılaý kúni. Sizder bul datany atap ótesizder me?
– Eýropa elderiniń saılaýdy uıymdastyrýshylar qaýymdastyǵynyń (EESUQ) 2005 jyly Býdapesht qalasynda ótken konferensııasynyń sheshimine sáıkes jyl saıyn aqpannyń birinshi beısenbisinde Dúnıejúzilik saılaý kúni atap ótiledi. Qazaqstan – EESUQ-nyń tolyqquqyly múshesi. Sondyqtan da bul kún – elimizdiń saılaý uıymdastyrýshylary úshin de kásibı mereke. Onyń aıasynda ótkiziletin is-sharalardyń barlyǵy halyqtyń elektoraldyq-quqyqtyq mádenıetin arttyrýǵa baǵyttalady.
– Áńgimeńizge rahmet.
Áńgimelesken –
Káribaı MUSYRMAN,
«Egemen Qazaqstan»
