Infografıkalardy jasaǵan Záýresh Smaǵul, «EQ»
Al qolynda bıligi bar ákim qaralar men olardyń jaqyn-juraǵattary jáne jemsaýy búlkildegen sheneýniktermen jeń ushynan jalǵasa bilgen pysyqaılar memleketten ondaǵan myń gektar qunarly jerdi jalǵa alý quqyǵyna ıe bolyp, iri jer paıdalanýshylar hám latıfýndıster bolyp shyǵa keldi. Munyń ózi keıin jer resýrstarynyń tıimsiz paıdalanylýyna ákelip soqty.
Bul máselege Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev el basshylyǵyna kelgen 2019 jyly jarııalaǵan «Syndarly qoǵamdyq dıalog – Qazaqstannyń turaqtylyǵy men órkendeýiniń negizi» atty alǵashqy Joldaýynda erekshe kóńil bólip: «Memleketten jerdi tegin jalǵa alý quqyǵyna ıe bolǵandardyń kópshiligi jerdi ıgermeı, bosqa ustap otyr. Elimizde «shóp qoryǵan ıttiń» kebin kıgen «latıfýndıster» kóbeıip ketti. Paıdalanylmaı jatqan aýyl sharýashylyǵy jerlerin qaıtaryp alatyn kez keldi. Jer – bizdiń ortaq baılyǵymyz jáne ony kim ıgerse, soǵan tıesili bolýǵa tıis», dedi.
Áıtse de, Memleket basshysynyń osy tapsyrmasyna tıisti memlekettik organdar birden qulaq asa qoıǵan joq. Sol sebepti, araǵa eki jarym aıdaı ýaqyt salyp, 14 qarashada Aqmola oblysyna barǵan jumys sapary barysynda Prezıdent elimizdegi jer qatynastary máselesine taǵy da nazar aýdaryp: «Men Joldaýda jerdi óńdeýmen aınalyspaıtyn latıfýndısterden ony qaıtaryp alý mindetin qoıdym. Bul óte mańyzdy tapsyrma qyzyl sóz úshin berilgen joq. Adal da eńbekqor fermerler, sharýalar mal baǵatyn jer tappaıtyn jaǵdaıǵa deıin jettik. Alaıda meniń tapsyrmam óte baıaý oryndalyp jatyr. Qazirgi jaǵdaıdy ózgertpeýge múddeli adamdardyń qysymyna ushyraǵandyqtan, bul jumysty sozbaqqa salý uıǵarylǵan sııaqty», dep málimdedi. О́ıtkeni bul, Memleket basshysy bıylǵy jyl basynda «Egemen Qazaqstan» gazetine bergen suhbatynda aıtqanyndaı, «ymyralasqan qaskóıler oılap tapqan qosarlanǵan bılik jaǵdaıynda keıbir sheneýnikter birese ana, birese myna kabınetti jaǵalap júrgen» kez edi.
Shynynda da, latıfýndısterdiń bos jatqan jerlerin memleketke qaıtarýǵa olarmen ym-jymy bir joǵary laýazym ıeleri, ásirese óńirlerdiń ákimderi onsha qulshynys tanytpady. Sebebi jergilikti sheneýnikter ózderiniń «tilin tapqan» kásipkerlerge jer ýchaskelerin aýksıon nemese konkýrs ótkizbeı berip kelgen «dástúrinen» aırylǵylary kelmedi. Aýyl sharýashylyǵy mınıstrliginiń Jer resýrstaryn basqarý komıtetiniń málimetine súıensek, ortalyq ýákiletti organǵa jergilikti atqarýshy organdardyń ústinen jer máseleleri boıynsha 2020 jyly 2 614, 2021 jyly 1 613 aryz túskendigi – sonyń aıǵaǵy. Osyǵan oraı, 2022 jyly 1 qańtardan bastap jergilikti atqarýshy organdardyń jerdiń paıdalanylýy men qorǵalýyn memlekettik baqylaý fýnksııalary AShM-ge qaıtaryldy jáne Úkimettiń sol jylǵy 19 qańtardaǵy qaýlysymen óńirlerde Jer resýrstaryn basqarý komıtetiniń aýmaqtyq departamentteri quryldy. Sóıtip, Prezıdent tapsyrmasyn tolyqqandy oryndaý shyn máninde, 2022 jyly ǵana bastaldy deýge bolady. Sol jyly memleketke 5,2 mıllıon gektar paıdalanylmaǵan jáne zańnamany buza otyryp berilgen aýyl sharýashylyǵy jerleri qaıtaryldy. Buǵan qosa, tıisti eskertý alǵannan keıin jer paıdalanýshylar aramshóp basyp, bosqa jatqan 1,85 mıllıon gektar alqapty ıgerýge kiristi. Atalǵan kórsetkishter 2021 jylmen salystyrǵanda 10 ese kóp bolyp shyqty. Al ótken jyldyń sońynda Premer-mınıstrdiń orynbasary Serik Jumanǵarınniń tóraǵalyǵymen ótken Paıdalanylmaı jatqan jáne zańsyz berilgen jerlerdi qaıtarý jónindegi úkimettik komıssııanyń qorytyndy otyrysynda 2022 jyldan bastap memleket menshigine 10 mln gektar problemaly aýyl sharýashylyǵy jeri qaıtarylǵandyǵy málimdeldi. Sondaı-aq jer paıdalanýshylar ózderi buryn paıdalanbaı kelgen 3,4 mln gektar jerdi paıdalaný quqyǵynan aıyrylyp qalmaý úshin olardy ıgere bastaǵan.
Biraq ýákiletti organ – AShM-nyń Jer resýrstaryn basqarý komıtetiniń basshylary áli kúnge paıdalanylmaı jatqan jeri memleketke qaıtarylǵan birde-bir latıfýndıstiń atyn ataǵan emes. Byltyr iske qosylǵan Memlekettik jer kadastrynyń avtomattandyrylǵan aqparattyq júıesinen de iri aýyl sharýashylyǵy qurylymdarynyń ataýyn ǵana bilýge bolady, al ondaǵan myń gektar jerge ıelik etip otyrǵan seriktestikterdiń quryltaıshylary kimder ekeni jaıly esh aqparat joq.
Bul rette Aqmola oblysynyń burynǵy ákimi Sergeı Kýlagın ǵana Jer reformasy jónindegi respýblıkalyq komıssııanyń 2016 jyly 3 maýsymda Kókshetaý qalasynda ótken kóshpeli otyrysynda: «Men óz otbasymnyń 80 myń gektar egistik jeri bar ekenin jasyrmaımyn», dep shynyn aıtqany jadymyzda. Al osy óńirdiń odan keıingi basshylarynyń biri jýrnalıstiń tosynnan qoıǵan suraǵyna: «Eginshilikpen meniń áıelim aınalysady, biraq onyń qansha jeri bar ekenin aıta almaımyn...» dep kúbijiktegen bolatyn.
Osy oraıda Memleket basshysy Úkimettiń 2022 jyly 8 aqpandaǵy keńeıtilgen otyrysynda: «Jerdi utymdy paıdalanýdaǵy mańyzdy mindetterdiń biri – onyń bir qolǵa shoǵyrlanýyna jol bermeý. Birqatar óńirde máslıhattardyń sheshimderimen jer telimderiniń mólsherleri ǵylymı-negizdeý tásilinsiz bekitilgen: Atyraý oblysynda – 98 myń gektar, Almaty oblysynda – 96 myń gektar, Shyǵys Qazaqstan oblysynda – 69 myń gektar. Sol-aq eken, Aýyl sharýashylyǵy mınıstrligi bir qolǵa 98 myń gektar aýylsharýashylyq jerin berýge ruqsat etetin qaýly jobasyn ázirleı qoıdy. Bul shamadan tys jerge ıe adamdardyń qazirgi ıeligin bekitý, ıaǵnı normatıvtik baza retinde aıqyndaý áreketi sııaqty kórinedi», dep, AShM-nyń sol kezdegi basshylarynyń latıfýndısterge búırekteri buryp turatyndyǵyn áshkerelep turyp aıtty. Aqyrynda Úkimet qaýlysymen aýyl sharýashylyǵy jer ýchaskeleriniń eń joǵary shekti mólsheri zańdy tulǵalar úshin – 51 myń gektardan, al sharýa qojalyqtary úshin – 35 myń gektardan aspaıtyn bolyp belgilendi.
Bul normany odan áldeqaıda kóp egistik alqapqa ıelik etip otyrǵan latıfýndıster áý basta qabaq shytyp tyjyryna qabyldasa da, artyq jerin memleketke qaıtarýǵa asyǵa qoımapty. Mamandardyń aıtýynsha, olar engizilgen shekteýdi aınalyp ótý úshin ózderiniń jaqyn týystary basqaratyn birneshe seriktestik quryp, enshilerindegi mol jerdi solarǵa bólip bergen kórinedi. Mine, osyndaı aıla-sharǵyny anyqtap, zańdylyq pen ádildikti qalpyna keltirý úshin jer qatynastary salasynda ashyqtyq pen móldirlik bolýy qajet. Naqty aıtsaq, ondaǵan myń gektar aýylsharýashylyq jerin ıemdenip otyrǵan iri seriktestikterdiń quryltaıshylarynyń aty-jónin jurtshylyq bilýge tıis.
Shyntýaıtynda, «Jaýapkershiligi shekteýli jəne qosymsha jaýapkershiligi bar seriktestikter týraly» zańnyń 12-2-babynyń 1-tarmaǵyna səıkes seriktestiktiń úlestes tulǵalary týraly məlimetter qyzmettik, kommersııalyq nemese zańmen qorǵalatyn ózge de qupııany quraıtyn aqparat bolyp sanalmaıdy. Soǵan qaramastan, olardy jarııalaýǵa derbes derekterdi qorǵaý jəne aqparatqa qol jetkizý týraly zańdarda belgilengen shekteýler kedergi keltirip tur. Máselen, «Derbes derekter jəne olardy qorǵaý týraly» zańnyń 6-babynda derbes derekter qoljetimdiligi boıynsha jalpyǵa birdeı qoljetimdi jəne qoljetimdiligi shekteýli bolyp bólinedi. Sońǵysyna jeke tulǵanyń anyqtama derekteri – tegi, aty, əkesiniń aty, jynysy, ulty jəne basqa da məlimetter jatqyzylǵan. Al «Aqparatqa qol jetkizý týraly» zańda qoljetimdiligi shekteýli aqparattyń qupııalylyǵyn qamtamasyz etý kózdelgen. Bálkim, bul normalar bir kezde zańsyz jolmen jınaǵan baılyǵyn jurttan jasyrǵysy kelgen lobbıshilerdiń yqpalymen qabyldanǵan shyǵar. Qalaı bolǵanda da qoldanystaǵy zańnamaǵa tıisti ózgerister engizilmeıinshe, elimizdegi latıfýndısterdiń kimder ekeni qupııa kúıinde qala bermek. Budan bólek, qoldanystaǵy zańnamaǵa arany ashylǵan keıbir kásipkerdiń aýyl sharýashylyǵy jer ýchaskeleriniń eń joǵary shekti mólsherin aınalyp ótýine jol bermeıtin, mysaly, bir otbasy músheleriniń eginshilikpen aınalysatyn birneshe seriktestik nemese sharýa qojalyǵyn qurýyna tyıym salý sııaqty túzetýler engizgen jón bolar. Jer qatynastary salasynda ádildik ornatý máselesin kóterip júrgen Májilis depýtattarynyń «qulaqtaryna – altyn syrǵa».
