Kollajdy jasaǵan – Qonysbaı ShEJIMBAI, «EQ»
2023 jylǵy jeltoqsan aıynan bastap Aqtaý qalasynyń mańyndaǵy Qarakólde myńnan asa aqqýdyń óleksesi tabyldy. Dálirek, bıylǵy qańtardyń 18-ine deıin 1 018 qustyń óleksesi tirkeldi. Onyń 45-i Qaraqııa aýdanynan tabylǵan. Qarakól – negizinen jasandy kól. Bul – qys mezgilinde jan-jaqtan ushyp keletin san túrli qustyń qystaıtyn mekeni. Alaıda bıyl onda qys qolaıly bolmaǵan syńaıly. О́ıtkeni myńdap qyrylǵan aqqýdyń jaǵdaıy ondaǵy jurtshylyqtyń alańdaýshylyǵyn týǵyzyp, qoǵamda qyzý talqyǵa tústi. Áleýmettik jelide ártúrli boljamdar aıtyldy.
Buǵan qatysty quzyrly oryndar tek jaǵdaıdyń tekserilip jatqanyn resmı málimdegenimen, qorytyndy nátıjesin jarııalaǵan joq. Jalpy, solaı bolyp keledi. Byltyr da Kaspııde ıtbalyqtar men bekire tektes balyqtardyń qyrylǵany aıtyldy, tekserilip jatqany jazyldy, biraq nátıjesi jabýly qazan jabýly kúıinde qaldy. О́rkenıetti ári ashyq qoǵamda ekologııaǵa qatysty kez kelgen keleńsiz jaǵdaı kásibı mamandardyń zertteýinen keıin qorytyndysy ashyq aıtylýǵa tıis. Áıtpese, qoǵamda túrli qaýeset tarap, jurt dúrligisip qalatyny bar.
Osyǵan oraı veterınarııa ǵylymdarynyń kandıdaty, dosent Ádilqasym Jaqypbaevtan jaǵdaıdyń jaı-japsaryn surap kórdik. 55 jyl tájirıbesi bar zertteýshi maman aqqýlardyń jappaı qyrylý sebebin qus tumaýy nemese kólge quıylatyn qaldyq sýdan ýlaný emes ekenine senimdi. Oqıǵa oryn alǵannan keıin Astanadaǵy Ulttyq veterınarııa ortalyǵy aqqýlardyń neden ólgenin bilý maqsatynda Mańǵystaýǵa baryp, bárin qyraǵy zerttegen. Onyń quramynda Ádilqasym Jaqypbaev aqsaqal da bar. Zertteýshi maman aqqýlardyń jappaı qyrylýyna baılanysty oqıǵalardyń hronologııasyn egjeı-tegjeı tekserip shyqqanyn aıtady.
«Barǵan soń birden ólgen aqqýlardyń salmaǵyn ólshep kórdik. Ádette analyq aqqýdyń salmaǵy 5,5 keliden joǵary, atalyq aqqýdyń salmaǵy 8-9-ǵa deıin barady, al bir jasar aqqý 4,5 keli nemese odan joǵary bolady. Alaıda ólgen aqqýlardyń salmaǵy 4 keli 200 gramm shamasynda shyqty. Kóbi osy mólsherde. Odan keıin aýtopsııa jasap (jaryp) kórdik. Denesinde bir maıy joq bolyp shyqty. Qara eti ǵana qalǵan. Tipti júrek maıy da túgesilgen. Bul eki jaıt – ashyǵyp ólýdiń belgileri. Sóıtip, aqqýlardyń ashtyqtan qyrylǵan degen tujyrymǵa keldim», deıdi maman.
Alaıda buǵan deıin ornıtologter men ekologter bul jaǵdaıǵa qus tumaýynan boldy degen tujyrym jasaǵan edi.
«Tumaýy bar qustar tabylǵan. Ol kóp emes. Máselen, H5N1 tıpti qus tumaýynan aqqýlar jappaı ólýi múmkin emes. Mundaı belgiler biraz aqqýdan shyqty. Ol jerde aqqýdan da basqa qustar bar, eger qus tumaýy bolsa, basqa qustar da qyrylatyn edi ǵoı. Sondyqtan aqqýlar ashtyqtan óldi deýime taǵy da mynandaı dáıekterim bar. Máselen, jeltoqsan men qańtar aılaryndaǵy temperatýra kórsetkishteriniń kúntizbesine qarasańyz, mundaı kezde Qarakóldiń taıaz jaǵalaýy qabyrshyqtanyp qatyp qalady. Al ólgen aqqýlardyń kóbi – bir jasar aqqýlar. Ol kóldiń tereń jerinen baldyr alyp jeı almaıdy. Úlken aqqýlardyń moıyny 1 metr tereńdikke deıin jetip, baldyr alyp jeı beredi. Jas aqqýlardyń oǵan moıny jetpeıdi», deıdi zertteýshi.
Osy rette biz ǵalymnan «Aqqýlardyń bulaı qyryla berýin toqtatýǵa bola ma?» degen suraqty kóldeneń tarttyq. Oǵan da jaýaby daıyn bolyp shyqty.
«Men buǵan qatysty usynysymdy Mańystaý oblysynyń ákimi N.Noǵaevqa jazǵan hatymda kórsettim. Ázirge hat ákimge jetpedi me eken, jaýap kelmedi. Bul máseleni qalaı tyńǵylyqty sheshýge bolatyny jóninde sol hatta jazylǵan. Qysqasha aıtqanda, qustarǵa jem shashý kerek. О́ıtkeni joǵaryda naqty aıttym, aqqýlar ashtyqtan ólgen. Máselen, ondaı aıaz qatty bolǵan kezde kóldiń shetindegi muzdardy jaryp shyqsa da jetkilikti, qustar óz jemin alyp jeıdi. Al qazir aıazdyń beti qaıtty, biraq olar álsirep qalǵandyqtan, áldenip qatarǵa qosylyp ketkenshe jem shashyp aman alyp qalýǵa bolady», deıdi ol.
Aqqýlar Qyzyl kitapqa enbegen janýarlardyń qatarynda. Endeshe olarǵa ne sebepti tegin jem shashý kerek degen suraqtyń týyndaýy zańdy. Buǵan da zertteýshi mamannyń jaýaby bar eken. Onyń aıtýynsha, eger qustar kóp qyrylyp, ólekse kóbeıse, ol sol ortany lastaıdy. Ekinshiden, basqa janýarlarǵa zııany tııýi kádik, ıaǵnı odan túrli aýrý taraýy múmkin. Sondyqtan kún jylynyp, kóktem kelgenshe olardy aman saqtap qalý eń birinshi ekologııany taza saqtaý, odan soń tabıǵatqa degen janashyrlyq bolmaq.
Eriktiler tipti jergilikti turǵyndardyń kúshimen aqqýlarǵa jem tastaýdy uıymdastyrýǵa tyrysqan. Alaıda ornıtologter olardy naqty sebebi áli belgisiz, óıtkeni qus tumaýynyń vırýsy adamdarǵa da qaýipti bolýy múmkin dep toqtatyp qoıǵan. Maman munyń qate qadam ekenin aıtady.
9 qańtarda ekologter «Rixos» qonaqúıinen kólge qaldyq sý shyǵaryndylaryn zerttep jatqany týraly aqparat tarady. Rasynda, áleýmettik jelige taraǵan beınede qonaqúıden shyqqan sýdyń Qarakól kóline quıylyp jatqanyn kórýge bolady. Jergilikti jurtshylyq qaldyq sý aqqýlardyń jappaı ólimine sebep boldy dep boljaıdy. Sóıtip, odan ekologter synama aldy. Alaıda «Rixos» qonaqúıiniń bas menedjeri Serik Isaǵalıev qonaqúıden sý tazartylǵan kúıde Qarakól kóline quıylatynyn jáne bul buryn ortalyq káriz júıesine qosylmaı turǵanda maquldanǵanyn alǵa tartady. Buǵan qosa keshe «Qarakól kóline qaldyq sý quıatyn qubyr toqtatyldy», dep málimdedi qonaqúı ákimshiligi.
Mańǵystaýdaǵy ıtbalyqtar men basqa da balyqtardyń qyrylý sebebi neden bolǵany týraly da mamannan surap kórdik. Onyń aıtýynsha, eski munaı uńǵymalarynyń ornyn kezinde durys jappaǵannan bolǵan.
«Byltyr ıtbalyqtar men bekire tektes balyqtar qyryldy. Olardy da tekserýde boldym. Arnaıy eki balyqty alyp kelip ortalyqta zerttep kórdik. Nátıjesinde, balyqtardyń boıynda munaı qaldyqtary bary anyqtaldy. Onyń sebebi – ol jerde júz jyldan beri munaı qazylǵan. Sol munaı uńǵymalaryn betonmen biteý kerek. Keıbir jerlerde ol durys jabylmaǵan. Máselen, ıtbalyqtar kóktemde teńiz jaǵasyna keledi. Sol kezde kóldiń jaǵasy maılanyp jatady. Balyqtar sodan ýlanǵan», deıdi Á.Jaqypbaev.
Zertteýshi budan endi balyqtardy qorǵaý qıyn ekenin aıtady. Onyń aıtýynsha, balyqtarda elimizdegi basqa kólderge jersindirý arqyly saqtap qalýǵa bolady.
«Kaspıı teńizindegi ıtbalyqtardy basqa kólderge kóshirýge bolady. Mysaly, Aral teńizine, Balqash kóline nemese Sasyqkólge. О́ıtkeni elimizdegi kólder men teńizder – bir teńizdiń túbi. Ýaqytsha aman saqtaý úshin maılanyp jatatyn jaǵalaýlarǵa munaı sekildi ýly zattardy soryp alatyn qurylǵy ornatýǵa bolady», deıdi ol.
Esterińizde bolsa, 2015 jyldary elimizde kıikter jappaı qyrylǵany belgili. Onyń sebebi ártúrli juqpaly aýrýlardan boldy degen boljam aıtylǵan edi. Alaıda maman bul negizgi sebep emes ekenin aıtady.
«Kıikter qyrylǵanda onyń neden ólgenin zerttep, qorytyndy jasaǵan mamandardyń biri men edim. Ol kezde kıikterdiń neden qyrylǵany jóninde durys aqparat taratylmady. Biraq men sol kezde de aıttym. Onyń birden-bir sebebi kene bolatyn», deıdi veterınarııa ǵylymy.
Ǵalymnyń boljaýynsha, qazirgi aýa raıynyń jyly bolýyna baılanysty bıyl taǵy da kıikter keneden qyrylýy múmkin ekenin aıtady.
