– Bir sózińizde «Tarıhı shyndyqty bilgen halyq – alǵyr, myqty halyq» degen ekensiz. Tarıhty qalaı qoryta alyp jatyrmyz, aǵa?
– Jyl basyndaǵy «Egemen Qazaqstan» gazetine bergen suhbatynda Prezıdent bul aıtylǵanǵa qosymsha «ulttyń strategııalyq baǵdarynan jańylmaýǵa tıispiz» degen tujyrymyn aıtty. Bul – ǵasyrǵa jýyq qoǵamdyq sanasy ıleýge túsken qazaq eli úshin mańyzdy pikir. Osy rette bizdiń qandaı qoǵamnan shyqqanymyzdy birshama biletin adam retinde oqyrmannyń nazaryn ózim baıqaǵan mynandaı bir jaǵdaıǵa aýdarǵan bolar edim. Sovettik tarıhtyń sońǵy kezeńinde dúnıetanym quraly retinde fılosofııa alǵa shyqty. Mundaı qubylystyń astarynda qandaı suranys jatty? Bul, árıne, sovettik kózqarastyń ustanymyn, tabıǵatyn týra túsinýge degen qajettilik edi. Fılosofııa keıingi ǵasyrda adamzattyń úlken bóliginiń sanasyn bılegen, bul aǵymnyń qanshalyqty onyń túpkilikti múddesine sáıkes keletindigin túsinýge múmkindik beretin tanym quraly retinde qarastyryldy.
Ǵasyrdyń sońyna qaraı keńestik júıeniń ydyraýyna baılanysty bul úderisti túsiný jáne túsindirý isinde partııalyq jáne tar taptyq ádis-quraldardan ada tarıhı zertteýlerdiń róli erekshe mánge ıe bola bastady. Iаǵnı bul ǵylym salasynyń zertteýleri sovettik praktıkany naqty faktilik negizde taldaýǵa alyp, týra túsinýge jol ashatyn edi. Bul jaǵdaı qazaq qoǵamyna da tıesili. Qazaq eli – sovettik eksperımentti tolyq túrde basynan ótkizgen birden-bir qoǵam. Soǵan baılanysty tarıhshy mamandardyń ótken ǵasyrdaǵy ult tarıhyna jıi úńilip, zertteýleri arqyly jasaǵan tujyrymdarymen qoǵammen bólisý áreketine túsinýshilikpen qaraý týra bolmaq. Iá, qoǵamda «Alash tarıhy týraly tym kóp aıtylyp ketti» degen kúńkil de sezilip qalady. Mundaı alańdaýshylyqqa eshqandaı negiz joq. Alash qozǵalysy – soǵan deıingi ult ómiriniń, rýhanı bolmysynyń jetken bıigi, qorytyndy núktesi, ózin el retinde saqtaýǵa degen umtylysy, «ómir ne ólim!» dep arpalysqa túsken sáti. Búgingi qoǵamdyq máselelerimizdiń túp-tamyrynyń bastaý kózi, sheshimin tappaı úzilip qalǵan sáti. Otandyq ǵylym bul tájirıbeni erkin qorytý múmkindigine endi ǵana qoly jetti. Sondyqtan da tarıhshy mamandar osy taqyryp týraly qoǵamǵa áli de kóp nárseni baıyptap jetkizýi kerek. Bul – bizdiń qasıetti boryshymyz.
Jalpy, týra qorytylǵan tarıh qana kádege asady. Ulttyń shyńdalyp kemeldenýi – onyń san ǵasyrlyq uzaq joldan ótýine emes, osy joldaǵy aýyr syndardan alǵan sabaǵyna táýeldi. Qazaq ult bolyp qalyptasyp, basqa jurttarmen qarym-qatynasqa túsip, ózin tanytqaly beri aýyr synaqtardan az ótken joq. Bul jóninde biraz aıtyldy da, sondyqtan qaıtalaýdyń qajeti bola qoımas.
Salystyrmaly turǵydan alǵanda, qazaq halqy HH ǵasyrǵa jaman halde jetken joq. 1917 jylǵy revolıýsııalyq alasapyran qarsańynda onyń sany 6 mln-nyń ústinde boldy. Iаǵnı ımperııadaǵy iri etnostardyń qatarynda edi. Kórshi jáne týys ózbek halqy 3,5 mln shamasynda-tyn. Al búgingi jaǵdaıda ózbek halqynyń sany 35 mln, onyń 30 mln-nan astamy – jergilikti ózbek etnosy. Bizdiń eldegi halyq sanymyz 20 mln, onyń ishindegi qazaqtardyń úlesi 14 mln ústinde. Bul sandyq kórsetkishterge baılanysty qazaqqa HH ǵasyrdyń, ásirese onyń alǵashqy jartysynyń aýyr tıgendigin bólip aıtý artyq emes. Mundaı jaǵdaıdyń sebebi týraly ne aıtýǵa bolady?
Osy rette ult ómirindegi reforma taqyrybyna toqtalýǵa týra keledi. Qazaq tarıhy áýelde patshalyq, sonan soń keńestik bılik tusynda óz arasynan shyqqan birde-bir reformator tulǵanyń aty-jónin ataı almaıdy. О́z bıligi ózinde bolmaǵan qoǵamnan ult ómiriniń ishki suranystaryna laıyq reformalyq ózgerister jasaı alatyn tulǵanyń shyqpaýy túsinikti jaǵdaı. Metropolııa ondaı kóriniske jol bermeıdi. Otar el metropolııa qalaǵandaı baǵytta jáne mazmunda ǵana ómir súre alady. О́ıtkeni otar eldiń ımperııa kólemindegi orny – metropolııa ekonomıkasynyń shıkizat kózi mindetin atqarý ǵana.
Jalpy, keıingi II-III ǵasyrda qazaq qoǵamynda sheshimin tappaǵan, sondyqtan da ózektiligin áli de joǵaltpaǵan irgeli másele – reforma máselesi. Al osy mezgildegi úkimettik basqarýdyń tıimdiligi týraly sóz bolǵanda negizgi ólshem retinde onyń júrgizgen reformalyq sharalarynyń jaǵymdy nemese jaǵymsyz nátıjeleri alynbaq. Osy ólshem patshalyq jáne sovettik bılikterge birdeı tıesili. Patsha ókimetiniń júrgizgen ózgeristeri qazaq qoǵamynda qalyptasqan ózin ózi basqarý júıesin kúıretýge, sondaı-aq qazaq halqyn atameken jerine nelikten aıyrýdy kózdese, sovet úkimeti qazaq halqyna bergen ýádesin oryndap ulttyq memlekettiligin jańǵyrtýǵa jol bermedi, qazaq halqy óz jeriniń asty-ústi baılyǵyna ıelik jasaı almady. Qazaq mádenıeti tabıǵı erekshelikterinen aıyrylyp, kóshirme mádenıetke aınaldy, al ult orystaný jolyna tústi.
Sovettik reformalyq ózgerister aldymen dástúrli qazaq sharýashylyǵyn kúıretti. Bar bolǵany alty jyldyń ishinde qazaq qojalyqtaryndaǵy 40 mln-nyń ústindegi maldan bar bolǵany 4 mln bas qaldy. Qazaq eli ashtyqtan jáne soǵan baılanysty indetterden, sondaı-aq tabıǵı ólim deńgeıiniń únemi joǵary bolýynan 2 mln 200 myń adamynan, ıaǵnı barlyq qazaq halqynyń 49 paıyzynan aıyryldy. 1,5 mln-ǵa jýyq halyq bosqyn retinde kórshi elderge qonys aýdarýǵa májbúr boldy.
Kez kelgen teorııalyq ustanymnyń ómirsheńdiginiń ólshemi – praktıka. Keńestik bılik ornaǵannan keıingi ómir, ásirese onyń globaldy reformalyq sharalary bul ókimet túriniń qazaq qoǵamyna syrttan ýltımatýmdyq turǵydan zorlyq arqyly engizilgen, onyń eń ózekti ishki suranystaryna sáıkes kelmeıtin, paıdasynan azaby basym ókimet túri bolǵandyǵynyń kórinisi edi.
– Alash basshylyǵy men bolshevıkter partııasy arasyndaǵy qarsylyq neden bastaldy? Olardyń arasyndaǵy ózara senbeýshiliktiń astarynda qandaı kózqaras, múddeler jatty? Bul taqyrypta biraz zertteý jumystaryn jazdyńyz. Qandaı tarıhı toqtamǵa keldińiz?
– Alash basshylyǵy úshin eń irgeli aqıqat – atameken jer men ult. Osy ekeýiniń qalypty ómirin ulttyq memleket qana baıandy ete alady. Zııalylar býyny qazaqqa atameken bolǵan jerdiń basqanyń ıgiligine ótip, al qazaqtyń ult retinde bar qadir-qasıetinen aıyrylyp, ózge nusqaǵan arnaǵa túsip ketýi ábden múmkin shaqta kúres jolyna tústi. Basqasha aıtqanda, kez kelgen halyqtyń aldynan erteli-kesh shyqpaı qoımaıtyn jol tańdaý sáti qazaqtyń da aldynan shyqty. Bul jaýapty, tarıhı turǵydan mártebeli isti atqarý Alash býynynyń taǵdyr-talaıyna jazylǵan mindet edi.
Al osy máselede, ıaǵnı qazaq qoǵamynyń sol tarıhı kezeńdegi ishki suranysyn týra túsinip, soǵan sáıkes jol tańdaý isinde V.I. Lenın bastaǵan bolshevıkter partııasy Álıhan Bókeıhan bastaǵan Alash qaıratkerlerimen salystyrǵanda shyndyqqa jaqyn turdy ma? Túrli sebepke baılanysty keıinge shegerilip kelgen bul suraýǵa naqty jaýap beretin ýaqyt jetti.
Bolshevıkter partııasy marksıstik dúnıetanymǵa súıenip qoǵamdy taptyq jiktelý jáne taptyq kúres jolyna salyp, proletarıat dıktatýrasy atalatyn bılik júıesin ornatyp, sol arqyly áleýmettik teńdikke jetýge alǵyshart túzýdi kózdep, barlyq qoǵamdy kúshtep bolsa da osy arnaǵa túsirýdi týra sanady. Bul tarıhı «mıssııany» bastaýdy óz mindetine aldy.
Atameken jerinen, salt-dástúrinen, tili men dininen aıyrylyp qalý qaýpi qarsańynda turǵan qazaq halqyna bul jol qanshalyqty tıimdi edi? Árıne, tıimdi emes-tin. Onyń aldynda taptyq jiktelý jolyna túsý emes, ulttyq tutastyq, aýyzbirlik, sol arqyly ulttyq memlekettilikti jańǵyrtý jáne jeriniń tutastyǵyn saqtaý mindeti turdy. Al taptyq kúres jolyn tańdap revolıýsııalyq tóńkeris ıirimine tartylyp, ult ishinde azamattyq qarsylasý órtin jaǵý – halyqty berekesizdikke bastap, arandap qalý ekendigin Á.Bókeıhan úılestirgen azattyq qozǵalysy basshylyǵy jaqsy bildi. Túsine otyryp halyqty bul joldan irgesin alys salýǵa úndedi. Qoryta aıtqanda, Alash basshylyǵy osy joldy tańdap, qazaq azattyq qozǵalysynyń antıfeodaldyq jáne antıkolonnaldyq mazmun jáne baǵyttaǵy qozǵalys ekendigin aldymen bolshevıkter partııasyna, sonan soń sovet úkimetine joldaǵan túrli qujattyq materıaldarynda bildirdi de.
Búgin máseleni osy óziniń tabıǵı arnasynda qarastyrý bizge Alash basshylyǵynyń qandaı teorııalyq bıiktikten kóringendigin baǵamdaýmen qatar, ult ómirindegi bolshevızm ıdeıasy men praktıkasyn týra túsinýge múmkindik týǵyzbaq. Bolshevızm óziniń teorııalyq ustanymdary men
radıkaldy reformalyq sharalaryn ýltımatýmdyq turǵydan kúshpen engize otyryp, qazaq ult-azattyq qozǵalysyn tabıǵı arnasynan shyǵaryp jáne ony sóndirip, ózi tanyp-bilmegen eldi buryn-sońdy bolmaǵan qyrǵynǵa ushyratty. Al onyń saıası bastaýshy kúshin repressııalyq sharalar arqyly joıyp, kezekti ret qazaq halqyn metropolııalyq ortalyqqa táýeldi etti.
– Qazir qıyn kezeńde ult múddesine qyzmet etken qaıratkerlerdi bir-birine qarsy qoıatyndar bar. Kásibı tarıhshy retinde ótken tarıhymyzdan «kir izdeý» kimge kerek dep oılaısyz?
– О́kinishke qaraı, bul da bar. Sizge osy tusta Turar Rysqulovtyń belgili haty men baıandamasy týraly aıta keteıin.1924 jyly ómirge kelgen bul qujattyq materıaldy keń arnada, ıaǵnı qazaq ult-azattyq tarıhy arnasynda ǵana týra túsinýge bolady. О́ıtkeni ol qujattarda berilgen faktilik materıaldar eki tulǵanyń, ıaǵnı Turar Rysqulov pen Sultanbek Qojanovtyń ara qatynasymen shektelmeıdi. Bul jalpy sovettik ımperııa kóleminde ult-azattyq qozǵalystardyń jeńilis taýyp, tereń daǵdarystyq jaǵdaıda turǵan kezeńi-tin. Soǵan sáıkes ulttyq saıası basshylyqtyń da jaǵdaıy qyl ústinde turǵan sáti edi. S.Qojanov bul kezeńdi ult qyzmetkerleri ústinen «aıbalta tónip turǵan» kezeń dep sıpattady jáne bul dál berilgen sıpattama boldy. Mustafa Shoqaı (1921), Zákı Ýálıdı (1922) sekildi tulǵalar shetelge emıgrasııaǵa ketýge májbúr bolyp, Mirsaıd Sultanǵalıev 1923 jyly abaqtyǵa jabyldy. Úlkendi-kishili ult qyzmetkerleri ústinen OGPÝ-lik baqylaý ornatyldy. M.Sultanǵalıevten soń, kelesi kezek T.Rysqulovtiki bolýy ábden múmkin ekendigin I.Stalın ult isteri boıynsha IV keńeste anyq baıqatty da.
1924 jyly qańtarda bolǵan Túrkistan respýblıkasy keńesteriniń XII szinde T.Rysqulov Túrkistan úkimeti tóraǵasy qyzmetine qaıta saılanbaı qaldy. Mundaı kútpegen jaǵdaıdy Turardyń ózi de, onyń jalyndy da jemisti qyzmetine qol soqqan Túrkistan jurty da túsinbeı qaldy. Memleket úshin asa paıdaly eńbegin endi ǵana bastaǵan ol nege qyzmetinen ketirilýi kerek edi? Mundaı sheshimniń Máskeýdegi Ortalyq komıtettiń qoshtaýynsyz qabyldanbaıtyndyǵyn T.Rysqulov jaqsy bildi. Saıası qyzmette mundaı quldyraýdyń astarynan qaımyqqan ol óziniń de M.Sultanǵalıevtiń qaıǵyly taǵdyryna jaqyndaı túskenin ishteı sezinbeýi múmkin emes-tin. Ortalyq komıtet pen I.Stalınniń atyna joldaǵan haty men baıandamasy, mine, osyndaı jaǵdaıda jazylǵan edi. Hatta ol azamat soǵysy jyldary Túrkistanda sovet ókimetiniń taǵdyry qyl ústinde turǵanda «sosıalızm ıdeıasyna shynaıy berilip sengen meniń kúsh-qýatym qajet bolyp, endi, mine, sovettik qurylys bastalǵan shaqta keregim bolmaı, Túrkistanǵa keshe ǵana kelip, onyń ómirin bilmeıtin «mejlaýkter» bizdiń taǵdyrymyzǵa júrdim-bardym qarap, bizdi ońdy-soldy laqtyryp, aramyzda jikshildik otyn jaǵýdy bastap ketti. Sonda bizdiń kim bolǵanymyz? Aý, qazirgi kúrdeli kezeńde Túrkistan men Qazaqstan kózi ashyq qyzmetkerlerge muqtaj emes pe edi? Mundaı berekesizdik ne úshin jasalyp otyr? Ol kimniń paıdasyn kózdeıdi?» degen túıindi oıyn aıtyp, mundaı qısynsyz da aýyr jaǵdaıǵa tap bolǵandyǵyna ókinishin bildiredi.
Qujattardaǵy Alash taqyrybyna kelsek, T.Rysqulovtyń olardyń tarıhı qyzmetiniń ult-azattyq mazmunyn túsinbeýi múmkin emes. 1922 jyly qamaýǵa alynǵan Álıhan Bókeıhandy bosatýdy talap etip, I.Stalınniń atyna jóneltilgen jedelhatqa S.Qojanovpen birge Túrkistan úkimetiniń basshylarynyń biri retinde qol qoıýy – sonyń jarqyn kórinisi. Jalpy, T.Rysqulovty tek partııalyq ustanymdaǵy jadaǵaı tulǵa retinde kórsetý – ónimsiz áreket. Maǵjan aqyn tergeýshige bergen jaýabynda Tashkentte S.Qojanovtyń úıinde ótken Aqqaǵaz Dosjanovanyń dárigerlik dıplomy qurmetine berilgen bankette T.Rysqulovtyń ashyla sóılep: «Sosıalızm ıdeıasy – biz úshin túpki maqsat emes, qazaq elin bostandyqqa jetkizýdiń quraly. Eshqandaı da revolıýsııa nemese saıası partııa bizge bostandyqty bere almaıdy, oǵan biz kúres arqyly ǵana jete alamyz» degenin dáıekteıdi. T.Rysqulov pen S.Qojanovtyń ózara kıkiljińi azattyq qozǵalys úshin qanshalyqty zalaldy ekenin Alash basshylyǵy jaqsy túsindi. 1923 jyly Orynbordan arnaıy Tashkentke shaqyrýmen kelgen A.Baıtursynuly asa bedeldi bul eki tulǵany ózara jarastyrýǵa talpynǵanymen bul áreketinen nátıje shyqpaǵanyna ókinish bildirgen.
1926 jyly T.Rysqulov qysqa merzim Qazaq ólkelik partııa komıtetinde qyzmette júrip F.Goloshekınniń «Kishi oktıabr» ıdeıasy týraly plenýmda jasaǵan baıandamasyn synǵa alǵan Smaǵul Sádýaqasulynyń sózin tyńdap, jaryssózge qatysady. Osy sózinde ol: «Árbir dáýirdiń óz qaharman tulǵalary bolady... Sádýaqasov joldas óz ustanymynda turaqty. Kezinde ol partııa konferensııasynda tap búgingi sııaqty Vaınshteınniń ustanymyn synǵa alǵany esimizde» dep ashyq aıtty. Bul – qaıratker Smaǵuldyń tulǵasyna dál berilgen baǵa edi. S.Sádýaqasuly buǵan deıin A.Vaınshteınniń qazaq qoǵamynda taparalyq kúres jarııalaǵan ustanymyn synǵa alsa, bul joly F.Goloshekınniń qazaq qoǵamyn jadaǵaı sovettendirý baǵdarlamasyna túbegeıli qarsy shyqty. Araǵa eki-úsh aı salyp T.Rysqulov RSFSR úkimeti tóraǵasynyń orynbasary qyzmetine bekitilip, Máskeýge attanady. Osy jyldyń qarashasynda ol RSFSR quramyndaǵy ulttyq respýblıka jáne oblys basshylarynyń keńesin ótkizip, onda ortalyq úkimettiń ulttyq aımaqtarda júrgizip otyrǵan saıası-ekonomıkalyq kýrsynyń otarlaýshylyq sıpatyn jan-jaqty synǵa alynady. Bul keńes tarıhqa ulttyq ustanymdaǵylardyń «Rysqulov keńesi» degen atpen endi. T.Rysqulovtyń qyzmetine baılanysty mundaı faktiler jetip artylady. Olardyń birazy oqyrmanǵa málim. Bul arada ulttyń ótken jolynan sabaq alýǵa bolarlyq myna jaǵdaıdy este saqtaýymyz qajet. T.Rysqulov pen S.Qojanov sııaqty qaıtalanbas iri tulǵalardyń ara-qatynasyndaǵy kıkiljiń ult úshin paıdaly boldy ma? Árıne, zalaldy edi. Bul arada Alash basshylyǵynyń repressııaǵa alynýyn T.Rysqulovtyń baıandamasymen baılanystyrý eshqandaı da syn kótermeıdi. Olardy saıası qyzmetten yǵystyrý jáne repressııalaý, syrttarynan saıası baqylaý ornatý 1924 jylǵa deıin-aq bastalyp ketken. Alash tulǵalarynyń qýǵyn-súrginge alynýy olardyń opponentteriniń talaby boıynsha emes, olardyń sovettik bılikpen saıası ustanymynyń úılespeýinen týyndaǵany anyq.
Jalpy tarıhymyzdyń kúrdeli kezeńderin zerttegende aqıqat qyzyl sózge emes, dálelge muqtaj.
(Jalǵasy bar...)
Áńgimelesken –
Jadyra MÚSILIM,
«Egemen Qazaqstan»
