Prezıdent júktegen mindetter aıryqsha nazarda

Jańa qyzmetine sáttilik tiledi

Palata tóraǵasy aldymen Úki­mettiń keńeıtilgen otyry­syn­da Memleket basshysy belgi­lep bergen áleýmettik-ekono­mıkalyq damýǵa qatysty mindet­terge toqtalyp ótti. Máýlen Áshimbaev Prezıdent tapsyrmalaryn iske asyrý jolynda barlyq múddeli tarap kúsh jumyldyryp, ózara is-qımyldy arttyrý qajet ekenin aıtty.

«Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev belgilep bergen mindetter depýtattardyń erekshe nazarynda bolýy kerek. Palatanyń is-sharalaryn uıymdastyrý kezinde de jan-jaqty eskerýimiz qajet. Senat júktelgen mindetterdi iske asyrýǵa qajetti zańnamalyq sheshimderdi Májilispen jáne Úkimetpen birlesip qabyldaıdy. Sondyqtan barlyq memlekettik organmen qoıan-qoltyq jumy­sy­myzdy jalǵastyra beremiz. Aldaǵy ýaqytta elimizdi odan ári damytý jolynda jańa Úkimetpen birge nátıjeli eńbek etemiz dep senemin», dedi Senat tóraǵasy.

Otyrys barysynda depýtattar Memleket basshysynyń Jarlyǵymen Densaýlyq saqtaý mınıstri bolyp taǵaıyndalǵan senator Aqmaral Álnazarovanyń ókilettigin toqtatý týraly qaýly qabyldady. Máýlen Áshimbaev áriptesine zań shyǵarý isine qosqan úlesi úshin alǵys bildirip, jańa qyzmetine sáttilik tiledi.

Sonymen qatar senatorlar «2014 jylǵy 29 mamyrdaǵy Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaq týraly shartqa elektrondyq nysanda qyzmetter kórsetý kezinde janama salyqtar alý tártibin aıqyndaý bóliginde ózgerister engizý týraly hattamany ratıfıkasııalaý týraly» zańdy qarap, maquldady. Bul zań Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaq ishinde jáne QQS tóleýdiń ashyq tetigi bar úshinshi eldermen de salyq salýdyń teń jaǵdaıyn jasaýǵa yqpal etedi. Ol úshin hattama EAEO-ǵa múshe memleketterdiń aýmaǵynda kórsetiletin elek­tron­dyq qyzmetter úshin janama salyq máselelerin retteıdi. Osylaısha, zań salyq salynatyn bazany keńeıtýge, sondaı-aq bıýdjetke túsetin túsimderdi ulǵaıtýǵa múmkindik beredi.

Palata otyrysynda «Qazaq­stan Respýblıkasynyń Úkimeti men Estonııa Respýblıkasynyń Úkimeti arasyndaǵy adamdardyń readmıssııasy týraly kelisimdi ratıfıkasııalaý týraly» zań da maquldandy. Atalǵan kelisim eki el arasyndaǵy zańsyz kóshi-qonǵa qarsy sharalar qabyldaý maqsatymen ázirlengen. Osy qujat arqyly readmıssııanyń quqyqtyq negizderi men sharttary aıqyndalady. Kelisimdi ratıfıkasııalaý taraptardyń quzyretti organdarynyń zańsyz kóshi-qonǵa qarsy sharalar yn­tymaqtastyǵyn arttyrýǵa jáne eki el arasyndaǵy dostyq qarym-qatynasty odan ári damytýǵa oń yqpalyn tıgizbek.

Tulǵalar esimi tasada qalyp keledi

Senatorlar otyrysta mańyz­dy máselelerge qatysty depýtat­tyq saýaldaryn joldady. Máse­len, Bıbigúl Jeksenbaı elimizdiń ke­ńestik kezeńde de ultqa qyz­met etken kórnekti tulǵalar eń­begin zerdeleýdi jáne mereıtoı sheń­berinen shyǵyp, júıeli jumys júr­gizýdi usyndy. Bul patrıotızm men memleketke qyzmet etý­di nyǵaıta túsedi. Depýtattyń aı­týynsha, Qazaqstannyń keńes oda­ǵy kezindegi tarıhynda te­reń bilim, qajyrly eńbegi jáne taban­dylyǵymen eldiń ulttyq múd­desin batyl qorǵap, qoǵamdaǵy túr­li salanyń damýyna baǵa jetpes úles qosqan memleket jáne qo­ǵam qaıratkerleri jetkilikti. Sena­tor ulttyq bilim, ǵylym júıe­sin qalyptastyrýǵa já­ne qazaq tilin damytýǵa zor úles qosqan Shaısultan Shaıah­metov ta osyndaı ónegeli jan ekenin atap ótti.

«Shaısultan Shaıahmetov – 1960-1986 jyldar aralyǵynda qazaq jerinde 500-den asa qazaq mektebiniń negizsiz jabylyp, aralas mektepke aınalǵanyn tota­lı­tarlyq júıeden qaımyq­paı, ashyq jazǵan tuńǵysh saıasat­­ker. 1992 jyly 18 qań­tar­da qabyldanǵan táýelsiz Qazaq­stannyń tuńǵysh «Bilim týraly» zańyn Sh.Shaıahmetov ázirlep, sol «Shaıahmetovtiń zańy» eli­mizdegi memlekettik emes oqý oryn­darynyń qury­lýy­na, je­ke­menshik balabaqsha, mektep­terdiń ashylýyna negiz boldy. «Bolashaq» baǵdarlamasynyń negizin salyp, 1989-1991 jyl­dary mınıstrlik 15 shet mem­lekettiń mınıstrligimen, joǵary oqý oryndarymen baılanys jasady. Halyqaralyq «Qazaq tili» qoǵamynyń qurylýyna bastamashylyq etip, memlekettik tildi jedel oqytý ortalyǵyn ashýǵa muryndyq boldy. Qazaq termınologııasynyń táýelsizdik jyldarynda damýyna da úlken úles qosty. Osy ýaqytqa deıin kórnekti memleket jáne qoǵam qaıratkeriniń eńbegin baǵalaý nazardan tys qalyp keledi», dedi Bıbigúl Jeksenbaı.

Senator tanymal tarıhı tul­ǵalardyń ómirbaıanyn joǵary oqý oryndarynyń baǵdarlamasynda belsendi túrde zertteýdi usyndy. Atap aıtqanda, joǵary jáne orta arnaýly oqý oryndarynyń stý­dentteri úshin Shaısultan Shaıah­­metov atyndaǵy stıpen­dııa taǵaıyndaý týraly máse­leni qa­raý kerek. Depýtat sonymen qatar Sh.Shaıahmetov atyn­daǵy «Til-Qazyna» ǵylymı-praktı­ka­lyq ortalyǵyn tolyqqandy ult­­tyq ǵylymı ınstıtýt retin­de qaı­ta qurý, sondaı-aq Alma­ty qa­lasyndaǵy pedagog kadr­lar­­dyń biliktiligin arttyrýdyń res­­pýb­­lıkalyq ınstıtýtyna Sh.Shaıah­metovtiń esimin berýdi usyndy.

Jaýapkershilik bárine ortaq

Depýtat Andreı Lýkın anyq­tal­ǵan quqyq buzýshylyq fakti­leri, kásipkerlerdiń múdde­leri men jaýapqa tartylǵan kináli­lerdiń sany arasyndaǵy teń­gerimsizdik máselesine nazar aýdardy. Senator buǵan Ákimshilik quqyq buzýshylyq týraly kodekstiń jetildirilmeýi sebep ekenin aıtyp, qujatqa birqatar túzetý engizýdi usyndy.

2023 jyly bıznes sýbek­tilerine qatysty 14 myń zańsyz tyıym alynyp tastaldy, 500 mln-nan astam teńge bolatyn 4,5 myńnyń ústinde aıyppul joıyldy. Zań talaptarynyń buzylǵany úshin memlekettik organdar tarapynan 680 laýazymdy tulǵa tártiptik jaýapkershilikke jáne 121 adam ákimshilik jazaǵa tar­tyldy. Senator kináli qyz­metkerler kóp jaǵdaıda tártiptik jazaǵa tartylý nemese jaýapty bolýdan múldem jaltaratynyn atap ótti.

«Birinshi kezekte, alshaqtyq ÁQBtK-niń 173-baby quramy qu­ry­lymynyń álsizdigine baılanysty bolyp otyr. Keıingi 6 jylda osy bappen 63 quqyq buzýshylyq tirkeldi. Osy quqyq buzýshylyqtyń sýbektileri – tek qadaǵalaý jáne baqylaý fýnksııalaryn júzege asyratyn memlekettik organdar, al qalǵan memlekettik organdardy osy bappen jazaǵa tartýǵa bolmaıdy», dedi A.Lýkın.

Senator aıtqan alshaqtyqtyń taǵy bir sebebi – ÁQBtK-niń 32-ba­byna sáıkes tártiptik ja­za­la­nýǵa tıis áskerı qyz­met­­shilerdi, arnaýly jáne qu­qyq qorǵaý organdarynyń qyz­met­kerlerin kásipkerlik qyzmet­ke zańsyz aralasqanyna ákim­shilik jaýaptylyqqa tartý múm­kindiginiń bolmaýy. «Osy quqyq­tyq olqylyqty joıý maqsatynda ÁQBtK-niń 173-babynyń dıspozısııasyn qaıta qaraýdy usynamyz. Kodekstiń 173-baby 2-bóligimen tolyqtyrylsyn, eger olarda qylmystyq jazalanatyn is-áreket belgileri bolmasa, zańdy kásipkerlik qyzmetpen aı­nalysýǵa kedergi keltirýge baı­lanysty is-áreketterge ja­ýap­tylyq kózdelsin», dedi senator.

Shekaralyq aýyldar órkenıetten shet qala ma?

Úkimet shekara mańyndaǵy aýyl­darda turatyn azamattardyń ómirin jaqsartý jóninde naqty sharalar qabyldaýy qajet. Sena­tor Arman О́teǵulov depý­tattyq saýalynda aýyl turǵyn­darynyń máselelerin jarııa etti.

Onyń málimetinshe, elimiz­diń shekaralas aýdandarynda 1 mıl­lıon 786 myń adam tura­tyn 1 892 eldi meken ornalas­qan. Onyń ishinde Batys Qazaq­stan oblysyndaǵy shekara ma­ńyndaǵy 121 aýylda 91 myń­nan astam halyq turady. Depý­tat olardyń barlyǵy der­lik joldyń nashar ekendigi, sý­dyń jetispeýi, ınternet pen uıaly baılanys sapasynyń tómen­digi, ju­mys­syzdyq deńgeıi­niń jo­ǵary­lyǵy jáne t.b. másele­lermen betpe-bet kelip otyrǵanyn aıtty.

«7 aýdannyń 25 eldi mekeni aýyzsýmen tolyq qamtylmaı, sýdy qudyqtan nemese tasymaldaý arqyly iship otyr. Aýyl sharýashylyǵy salasyna sýbsıdııa men mıkrokredıtter shekara mańyndaǵy aýyldardy tolyq qamtymaıdy. 10-nan astam eldi mekende ınternet múldem joq, al elektr energetıkasy júıesiniń tozý deńgeıi 90%-ǵa jetip otyr. Oblys ortalyqtarynan óte alys jerde ornalasqan eldi mekenderdiń kóptigin esepke alǵanda olardy jalǵaıtyn joldar da tozyǵy jetken», dedi senator.

Senator О́teǵulov Premer-mınıstrge arnaǵan saýalynda osy máselelerdi sheshý jóninde birqatar usynys aıtty. «Aýyl amanaty» baǵdarlamasy aıasynda júzege asyrylatyn jobalar arasynda shekaralas eldi mekender úshin erekshe artyqshylyqtar berýdi, sondaı-aq shekaralas eldi mekenderge ınvestısııalyq salymdardyń tartymdylyǵyn arttyrý úshin shyǵystardyń óteý paıyzyn salystyrmaly túrde joǵarylatýdy usynamyn. Aýyl sharýashylyǵy salasyna ınvestorlardy tartý arqyly óndiris qýatyn ulǵaıtý kerek. Sondaı-aq aýyl kásipkerligin damytýdyń negizgi problemalaryna, onyń ishinde kepil múlkiniń ótimsizdigine baılanysty nesıe resýrsyna qol jetkizý múmkin emestigine nazar aýdarý qajet», dedi depýtat Arman О́teǵulov.

Sondaı-aq otyrys barysynda senator Ernur Áıtkenov Pavlodar oblysynyń «Ertis Ormany» orman rezervatynda aýyldardy sý basý jáne órt shyǵý qaýpi tónip turǵanyn atap ótti. Osyǵan baılanysty depýtat Úkimetti atalǵan problemalardy sheshýge arnalǵan sharalardy qarjylandyrýǵa yqpal etýge shaqyrdy. Olga Býlavkına da Abaı oblysynda orman sharýashylyǵy jáne jan­ýarlar dúnıesi qyzmetkerleriniń jalaqysyn ulǵaıtý, olarǵa áleýmettik qoldaý kórsetý sharalaryn arttyrý máselesin kóterdi.

Depýtat Janbolat Jórgen­baev Qazaq eginshilik jáne ósim­dik sharýashylyǵy ǵylymı-zert­teý ınstıtýty genetıkalyq banki­niń qyzmetin jandandyrýdy jáne aýyl sharýashylyǵy daqyl­darynyń negizgi resýrstaryn to­lyqtyrý, saqtaý, ósimin molaı­tý baǵytyndaǵy jumysty tıisti deń­geıde qarjylandyryp, oǵan «Ulttyq» mártebe berýdi usyndy.

Al Rýslan Rústemov Syr óńirinde sýarmaly jerlerdiń tuzdanýyna baılanysty alań­daýshy­lyq bildirdi. Depýtat atap ót­kendeı, qazirgi tańda Qyzyl­orda oblysynda mamandan­dyrylǵan topyraqtaný zerthanasyn ashý qajettiligi artyp otyr.

Senator Ǵalıasqar Sarybaev eldegi áýejaılar qaýipsizdik stan­dart­taryna sáıkes kelmeıti­nin jáne áýekompanııalar arasynda básekelestiktiń joqtyǵyn aıtsa, Bekbolat Orynbekov «Qarasý-О́tegen» ýchaskesindegi respýblıkalyq joldy kúrdeli jóndeýge jáne «Qordaı» she­karalyq ótkizý beketiniń jumy­syn jaqsartýǵa qatysty máseleni qozǵap, saýal joldady.