– Baqytbek aǵa, keńes áskeriniń Aýǵanstanǵa kirgizilýin bireýler basqynshylyq dese, endi bireýler aýǵan halqyna kómektesý úshin oryndalǵan ınternasıonaldyq borysh dep baǵa beredi. Osy máseleniń aqıqatyna boılap kórsek. Sonymen bizdiń bul alasapyranǵa aralasýymyzǵa ne túrtki bolyp edi?
– Bul suraqqa jaýap berý úshin soǵys órtiniń tutanýyna sebep bolǵan oqıǵalarǵa az-kem úńilgen jón. Shyntýaıtynda, keńes odaǵy men Aýǵanstan bıligi áý bastan jaqsy qarym-qatynasta bolǵan. 1919 jyly Lenın tusynda keńes ókimeti Aýǵanstannyń táýelsizdigin álemde birinshi bolyp moıyndady: sol jyldyń 28 aqpanynda Amanýlla han bas meshitte óz elin Ulybrıtanııadan táýelsiz dep jarııalaıdy. KSRO Aýǵanstanǵa qaıtarymsyz kómek retinde qarý-jaraq, 11 ushaq, altyn quımalaryn joldady.
Ekinshi dúnıejúzilik soǵystan keıin ekeýara yntymaqtastyq odan ári óristedi. 1950 jyldary keńes odaǵy bul memleketke mol qarjy quıdy, bógender men elektr stansalaryn turǵyzdy, taqtaıdaı túzý joldar tósedi, áýejaılar, mektepter, sýlandyrý júıelerin iske qosty. Aýǵan áıelderi men qyzdary da bilim alyp, bilikti maman boldy. Bul ýaqytta Aýǵanstan zaıyrly, zamanaýı memleket retinde qalyptasyp jatqan edi.
Keıin jer daýyna baılanysty Aýǵanstan men Pákistannyń arasynda qaqtyǵys týyndady. Amerıka Pákistan men Iran armııalaryn qarýlandyrdy. Osydan qaýip qylǵan Aýǵanstan premer-mınıstri Muhammed Daýd áskerı kómek surap, KSRO-ǵa júgindi. Hrýshevtiń jańa keńestik rejimi bul ótinishti dereý qanaǵattandyrdy.
Ári qaraı aýǵan elinde ishki alaýyzdyq órshidi. 1978 jyly «Sáýir tóńkerisi» bolyp, elge tizesi batqan, oppozısııa kóshbasshylarynyń kózin joıǵan Muhammed Daýd óz saraıynda búkil otbasy múshelerimen birge óltirildi. Keńes odaǵynyń qoldaýymen el bıligi Babrak Karmal bastaǵan Aýǵanstan halyqtyq-demokratııalyq partııasynyń qolyna kóshti. Alaıda qyrsyz bıliktiń súreńsiz ári qysymmen júrgizgen agrarlyq reformalary, musylman dindarlaryn qýdalaýy el ishindegi «áleýmettik jarylysqa» soqtyryp, modjahedter qozǵalysyn týyndatty, artynsha azamattyq soǵysty órshitti. Eldiń shyǵysyndaǵy taýlardy mekendeıtin pýshtýndar qolǵa qarý aldy. Qunar alqaby, ortalyq Gındýkýsh pen Badahshan Úkimetke qarsy tolqýlardyń ortalyǵyna aınaldy. Sol jylǵy kúzde baskóterýler provınsııalardyń teń jartysyna qanat jaıǵan edi.
1979 jyldyń jazynda AQSh prezıdenti Karterdi onyń ulttyq qaýipsizdik jónindegi keńesshisi Zbıgnev Bjezınskıı aýǵan kóterilisshilerine kómek kórsetýge kóndiredi. Al Aýǵanstan úkimeti keńes odaǵyna arqa súıedi. Muraǵattyq derekterge sáıkes, «Sáýir tóńkerisinen» keıin bıleýshi kúsh – Aýǵanstan halyqtyq-demokratııalyq partııasy KSRO-dan ásker kirgizýdi surap, kem degende jıyrma ret júgingen.
Kómek kórsetý maqsatynda KSRO basshylyǵynyń sheshimimen odaqtyń Qorǵanys mınıstri D.Ýstınov 1979 jyldyń 10 jeltoqsanynda, bizdiń Almaty oblysyndaǵy Túrkistan áskerı okrýginde jańa jalpy áskerı armııany qalyptastyrýǵa kiristi. Aýǵan jerine alǵash bolyp kirgen áskerdiń basym bóligin Ortalyq Azııa halyqtary, sonyń ishinde qazaqtar qurady. Sol alǵashqy lektiń qatarynda men de bar edim.
Aýǵan jerine aıaq basqanda nebári 18-20 jas aralyǵyndaǵy bizdiń jaýyngerler qazirgi qarýly qaqtyǵystardaǵy sııaqty soǵysqa jaldamaly bolyp barǵan joq, kelisimshart bekitip, aqsha almady. Biz Qarýly kúshterdiń merzimdi áskerı qyzmettegi sardarlary men sarbazdary boldyq. Memleket bizdi áskerı mindetimizdi oryndaýǵa joldady. Al buıryq degen talqylanbaıtynyn, tek múltiksiz oryndalatynyn qaharman Baýyrjan Momyshulynyń ózi aıtyp ketken joq pa?
Keıbir aqylgóıler keıde aýǵan ardagerlerin kemsitý, ájýalaý úshin: «Aýǵanstanda qansha musylmandy óltirdiń?» dep suraq qoıyp jatady. Biz ol jaqqa barǵanda, kerisinshe, musylmandardy, beıbit turǵyndardy qorǵadyq. Mysaly, qyshlaqtarǵa kóterilisshiler shabýyldap, «resmı bılikti jaqtaısyńdar» dep turǵyndaryn qyryp ketip jatty. Bul kezinde bizdiń elimizdegi aq pen qyzyldardyń alma-kezek salǵan qyrǵyn-lańy sııaqty edi. Buǵan jol bermeý úshin biz olardyń qaýipsizdigin qamtamasyz etip, qorǵan bolýǵa tyrystyq. Turaqtylyq ornaǵan aýǵan qalalary men aýyldarynda baspana, mektep, aýrýhanalar turǵyzyp, jol salyp, aýyz sýmen qamtydyq. Keńes odaǵynan kelgen dárigerler halyqqa medısınalyq qyzmet kórsetti. Aýyl-qalalar arasynda azyq-túlik, taýar, otyn tasymaly, saýda qalpyna keltirildi.
Aýǵan soǵysyna elimizden attanǵan 22 myń jaýyngerdiń myńnan astamy erlikpen kóz jumdy. Basym kópshiliginiń elge aman oralýy – «Qara maıor» Borıs Kerimbaev, Baıǵalı Qoqymbaev, Nıkolaı Zakolodıajnyı, Gabıl Halafov, Turar Nurǵalıev, Rýslan Aýshev sekildi bilikti komandırlerimizdiń arqasy. Mysaly, Baqytjan Ertaev aǵamyz qýdalanyp, shetqaqpaı qalyp, nalyp júrgende, men jumysqa turǵyzýǵa septestim. Prezıdent qabyldaýyna kirip, ony Halyq qaharmany ataǵyna usyndym. Bul bastamamdy júzege asyrý úshin Memlekettik hatshysyna 4 ret kirip, aqyry armanymyzdy júzege asyrdyq. Bul – Aýǵan ardagerlerine kórsetilgen memlekettiń qurmeti dep bilemiz. Al qazir marqum Borıs (Baqyt) Kerimbaevty da Halyq qaharmany ataǵyna usynyp jatyrmyz.
– Bıyl aýǵan dúrbeleńiniń aıaqtalǵanyna 35 jyl tolýyna oraı elde qandaı is-sharalar uıymdastyrylady?
– Byltyr Úkimet basshysyna hat jazyp, 35 jyldyqty laıyqty ótkizý úshin vedomstvoaralyq jumys tobyn qurýdy usynǵan edim. Premer-mınıstrdiń tapsyrmasymen Úkimet janynan arnaıy vedomstvoaralyq jumys toby qurylyp, «Keńes áskeriniń Aýǵanstannan shyǵarylǵanyna 35 jyl tolýyna arnalǵan is-sharalar jospary» ázirlendi. Onyń aıasynda barlyq óńirde, jergilikti deńgeılerde ardagerlerge qurmet-qoshemet kórsetý, áskerı jáne patrıottyq is-shara, qaıyrymdylyq aksııa, sporttyq jarys, konsertter ótkizý t.b. kózdelip otyr.
15 aqpan qarsańynda barlyq aýǵan ardagerine jáne olarǵa teńestirilgen azamattarǵa, jalpy sany 22 myńdaı adamǵa 50 AEK nemese 184 myń teńge kóleminde birjolǵy aqshalaı áleýmettik kómek kórsetiledi. «Qazaqstan Ardagerleri» qaýymdastyǵy men Memlekettik áskerı-tarıhı murajaıy birlesip, «Keńes áskerleriniń Aýǵanstannan shyǵarylǵanyna 35 jyl» medaliniń dızaınyn ázirledi. Onyń avtorlyq quqyǵy mende. Qorǵanys mınıstriniń birinshi orynbasary Sultan Qamaletdınovtiń basshylyǵymen ótken vedomstvoaralyq jumys tobynyń otyrysynda daýys berý nátıjesinde biz usynǵan estelik tósbelgisiniń eskızi bekitildi. Bul tósbelgi qazirgi kózi tiri barlyq aýǵan ardagerine tabystalýǵa tıis.
Taǵy bir derek: aýǵan jerinde áskerı boryshyn ótegen ondaǵan myń otandasymyzdyń naqty qanshasy qaza tapqanyna qatysty (761-den 924-ke deıingi) túrli derekter aıtylyp júr. «Qazaqstan Ardagerleri» qaýymdastyǵy uzaq jyl júrgizgen zertteýi barysynda elimizdiń jáne Reseıdiń memlekettik arhıvterinen Aýǵan soǵysynda opat bolǵan taǵy 116 qazaq bozdaǵynyń aty-jóni men naqty deregin anyqtady. Qorǵanys mınıstrligine osy tizimdi ótkizdim. Olardyń da attary elordadaǵy Internasıonalıst-jaýyngerlerdiń memorıal eskertkishinde qashap jazylady.
– Búginde Aýǵan ardagerlerine memleket tarapynan qanshalyqty kóńil bólinip keledi? Olardy áleýmettik qoldaý sharalary tıisti deńgeıde jasalyp otyr ma?
– Basqa memleketterdiń aýmaǵyndaǵy urys qımyldaryna qatysqan ardagerlerdi áleýmettik qoldaý sharalary 2020 jyly qabyldanǵan «Ardagerler týraly» zańda qarastyrylǵan. Olarǵa beriletin barlyq qoldanystaǵy jeńildik osy zańda bar. Qazirgi ýaqytta ardagerlerdiń turmys jaǵdaıyn jaqsartý maqsatynda áleýmettik qamsyzdandyrý, salyq salý jeńildikteri, t.b. artyqshylyqtar, quqyqtar men kepildikter eskerilgen.
Áleýmettik qoldaýdyń negizgi sharalarynyń biri – ómir boıy arnaıy memlekettik járdemaqy tóleý. Aýǵanstan aýmaǵyndaǵy urys qımyldarynyń ardagerleri úshin onyń mólsheri 6,19 aılyq eseptik kórsetkishti (AEK) nemese 2024 jyly 22 854 teńgeni, múgedektigi bar ardagerlerge – 7,55 AEK nemese 27 875 teńgeni quraıdy. Búgingi tańda bul járdemaqyny 19 myńǵa jýyq adam alady.
Shynyn aıtý kerek, jıyrma myń teńgedeı járdemaqyǵa kún kórý múmkin emes. Bul qarjyny keıbir shendiler meıramhanada bir tústengende tastap ketedi. Sol sebepti arnaıy járdemaqynyń kólemin arttyrýdy Májilis depýtaty bolǵan kezde Úkimettiń aldyna talaı qoıdym. Eńbek jáne halyqty áleýmettik qorǵaý, Qorǵanys mınıstrlikteriniń basshylyǵymen birneshe jumys toby da quryldy. Biraq bul bastamamyz áli kúnge is júzinde qoldaý tappaı keledi.
– Al ardagerlerge medısınalyq qyzmet kórsetý qalaı júzege asyrylady?
– Búginde basqa memleketterdiń aýmaǵyndaǵy urys qımyldary ardagerlerine stasıonarlyq medısınalyq kómek Ekinshi dúnıejúzilik soǵys kezinde jaralanýy, kontýzııa alýy, mertigýi nemese aýrýǵa shaldyǵýy saldarynan bolǵan múgedektigi bar adamdar men ardagerlerge arnalǵan 2 mamandandyrylǵan respýblıkalyq gospıtaldarda (Almaty jáne Astana qalalarynda), oblystyq jáne qalalyq aýrýhanalardyń mamandandyrylǵan bólimshelerinde kózdelgen arnaıy servıstik palatalarda kórsetiledi. Ardagerlerdiń ambýlatorııalyq-emhanalyq kómek kórsetetin uıymdarda qyzmet kórsetýge jáne kezekten tys emdeýge jatqyzýǵa basym quqyǵy, sondaı-aq jumys kezeńinde ardagerler tirkelgen emhanalardy zeınetke shyǵý kezinde paıdalaný quqyǵy bar. Jergilikti áleýmettik qorǵaý organdary ázirlengen ońaltý jáne reabılıtasııalaýdyń jeke baǵdarlamasy negizinde múgedektigi bar ardagerlerge sanatorııalyq-kýrorttyq em usynady. 2022 jyly 777 ardager, 2023 jyly 978 ardager osyndaı em aldy. Buǵan qosa, jekelegen óńirlerde jergilikti bıýdjettiń múmkindigine qaraı múgedektigi joq aýǵan ardagerleri jyl saıynǵy sanatorııalyq-kýrorttyq emdeýmen qamtamasyz etiledi.
– Áleýmettik qoldaý máselesi áńgime bolǵanda turǵyn úı jaıyn da aıtpaı ketýge bolmas. Bul turǵyda aýǵan ardagerleri úshin qandaı da bir jeńildikter bar ma?
– Baspana máselesi tek aýǵan ardagerleri emes, basqa memleketterdiń aýmaǵyndaǵy urys qımyldaryna qatysqan barlyq ardager úshin de ózekti bolyp tur. Turǵyn úı zańnamasyna sáıkes aýǵan ardagerleri halyqtyń áleýmettik osal toptaryna jatqyzylǵan jáne sol arqyly memlekettik turǵyn úı qorynan úı kezegine tura alady. Biraq shynyn aıtý kerek, ol kezek ondaǵan jylǵa sozylady.
Sonymen qatar Aýǵanstan aýmaǵynda áskerı qyzmet ótkerý kezinde jaralanýy, kontýzııa alýy, mertigýi saldarynan múgedektik alǵan dep tanylǵan áskerı qyzmetshilerdiń ózderi turatyn turǵyn úılerin memlekettik turǵyn úı qorynan óz menshigine óteýsiz alýǵa quqyǵy bar. Iаǵnı memlekettik turǵyn úı qorynan alǵan baspanasyn jekeshelendirýge quqyly. Al jetimburysh jaǵalaǵan ardagerlerdiń máselesin sheshý joldaryn biz jumys toptarynda usyndyq. Búginde bul másele Úkimet qaraýynda.
– Áńgimeńizge rahmet.
Áńgimelesken –
Eskendir ZULQARNAI,
«Egemen Qazaqstan»
