Jer ıesi – halyq

Memleket basshysynyń osy paıymy elimiz táýelsizdik alyp, ústine de, astyna da baı­lyq tunǵan keń-baıtaq jeri­mizge ózi ıe bolǵan kezdegi otan­dastarymyzdyń «Qatar memle­ketindegideı baqýatty ómir súrý» jaıly oryndalmaǵan armanyn eske túsirip, jalyny óship, byq­syǵan shoqqa aınalǵan úmit otyn qaıta mazdatqany anyq. Al Prezıdenttiń bastamasymen qolǵa alynǵan «Ulttyq qor – balalarǵa»   baǵdarlamasy bıyl naqty iske asyrylyp, barlyq balanyń atyna ashylǵan arnaýly shottarǵa qarajat túse basta­ǵany shynynda da qazynaly qazaq jeriniń ıesi – halqymyz ekendigin aıǵaqtaǵan mańyzdy qadam boldy.

Osy oraıda oılanarlyq má­sele de bar. Bizdińshe, 2022 jyly bolǵan jalpyhalyqtyq referendým qorytyndysy boıynsha  Ata Zańymyzda jer men tabıǵı resýrstar burynǵydaı memlekettiń menshigi emes, halyqtyń menshigi dep jarııalanýyna baılanysty qoldanystaǵy jer zańnamasyna  ózgerister engizilgeni jón. Sebe­bi ata-babamyzdan mıras bo­lyp qalǵan ulan-ǵaıyr alqap­tarǵa egin egip, mal baǵyp, dastar­qanymyzdy dámge toltyryp otyr­ǵan asyraýshy aýyldaǵy aǵaıyn ázirge ózderin naǵyz jer ıeleri  sezine qoıǵan joq. Onyń ústine, qaı óńirde bolsyn kezinde memleket jerin óz menshigindeı kórip, týys-týǵany men tamyr-tanysyna jáne jeń ushynan jalǵasqan pysyqaılarǵa molynan alyp bergen sheneýnikterdiń ozbyrlyǵynan, sondaı-aq talaı aýyldyń turǵyndaryn shartty jer úlesterin paıdalaný quqy­ǵynsyz qaldyrǵan arsyz kásip­ker­lerdiń alaıaqtyǵynan týyn­daǵan daý-damaı áli tyıyl­ǵan joq.

Sondaı jemqorlar men alaıaq­tar, ásirese demografııalyq ahýaly jyldan-jylǵa nasharlap, kóptegen aýyly azyp-tozyp, turǵyndary basqa jaqqa kóship jatqanymen, túgin tartsa maıy shyǵatyn qunarly jeri kóp Soltústik Qazaqstan oblysyna qyzyl kórgen quzǵyndaı qaptap shúıilgen tárizdi. Solardyń ishinde «Álibı» agroholdınginiń basshylyǵy bárinen asyp túsip, Qyzyljar óńirindegi 28 iri sha­rýashylyqqa shartty jer úles­terin senimdi basqarýǵa bergen 20 myńdaı adamdy aldap, taqyrǵa otyrǵyzyp ketti. Naqty aıtsaq, «Álibı» asa iri mólsherde kredıt alý maqsatymen zańsyz kepilge qoıǵan ondaǵan myń gektar jerdi paıdalaný quqyǵy keıin ol alǵan qaryzyn qaıtarmaǵandyqtan, ekin­shi deńgeıdegi bankterdiń ıeli­gine ótken. Osyndaı toptasyp ja­saǵan asa iri alaıaqtyǵy úshin agro­holdıngtiń basshylary 2021 jyly sot úkimimen 5 jyldan 9 jyl­ǵa deıin bas bostandyqtarynan aıyryldy. Al olardan zardap shekken aýyl turǵyndary ózderiniń jer úlesterin qaıtaryp alý úshin qazir quqyq qorǵaý organdaryna júginip, áýre-sarsańǵa túsip júr.

Bul rette Aıyrtaý aýdanyn­daǵy kórshiles Birlestik, Dáýqara, Egindiaǵash, Qaraqamys, Svetloe aýyldarynyń turǵyndary ózderiniń shartty jer úlesterin senimgerlik basqarýǵa alǵan kásipkerlerdiń alaıaqtyq áreketin der kezinde  bilip qalǵandyqtan, olarǵa qoldanystaǵy zań aıasynda qarsylyq kórsetip, óz quqyq­taryn qorǵaı aldy. Atal­ǵan aýyldar turǵyndarynyń ruqsa­tyn almaı, jalǵan qujat jasaý arqyly  jalpy kólemi 42 myń gektar jerdi «Agrarlyq nesıe korporasııasy» aksıonerlik qoǵamynan 600 mıllıon teńge nesıe alý úshin zańsyz kepilge qoıǵan «Jarqyn SQ» jaýapkershiligi shekteýli serik­testiginiń (JShS) basshylary aqy­ry uzaq merzimge sottalyp tyndy. Úsh jylǵa sozylyp, Joǵarǵy sot­qa deıin barǵan sot úderisi bilek birik­tire bilgen bes aýyl turǵyn­darynyń jeńisimen aıaqtalyp, jer­leri túgel qaıtaryldy.

Al Shal aqyn aýdanyndaǵy Balýan aýyly turǵyndarynyń jalpy kólemi 4322 gektar shartty jer úlesterin senimgerlik bas­qarýǵa alǵan fermerlik sharýa­shylyq basshysy da osydan on jyldan astam ýaqyt buryn aýyldastarynyń kelisimin almaı, sol jerdi paıdalaný quqyǵyn basqa zańdy tulǵaǵa satyp jibergen. Alaıda balýandyqtar ártúrli sebeppen quqyq qorǵaý organdaryna bertinde ǵana aryzdanypty. Sonyń saldarynan bir qoldan bir qolǵa ótip ketken jerlerin qoldanystaǵy zańnama boıynsha qaıtarý qıynǵa soǵyp, talaı tabaldyryqty tozdyryp júr. Balýandyqtardyń ókilderin oblystyń jańa ákimi Ǵaýez Nurmuhamedov jýyrda  qabyldap, ortaq shaǵymdaryn tyńdaǵan soń ile sol aýylǵa ádeıilep baryp, toz-tozy shyqqan shaǵyn eldi mekende qalyptasqan jaǵdaıdy óz kózimen kórip-bilipti. Sodan soń balýandyqtar aıyrylyp qalǵan jerdi paıdalaný quqyǵyn ıelenip, aýyl mańyndaǵy alqaptarǵa egin salyp júrgen JShS basshysyna kórshiles eldi mekenderdegi ınvestorlar sııaqty, jyl saıyn jergilikti turǵyndarǵa paı tóleýdi usynypty. Bul – ádil usynys dep bilemiz. О́ıtkeni balýandyqtar ózderiniń shartty jer úlesterin paıdalaný quqyǵynan zańsyz aıyrylyp qalǵanymen, týǵan aýyldarynyń mańaıyndaǵy jerdiń bári – olardyń ata-babalarynan mıras bolǵan jerler. Shyntýaıtynda, Balýan aýylynyń jeri eshkimge satylǵan joq, ony paıdalaný quqyǵy ǵana zańsyz satylǵan. Al Ata Zańǵa jal­py­halyqtyq referendým arqyly engizilgen ózgeris boıynsha endi jer ıesi – halyq bolǵandyqtan, Balýan aýyly jeriniń zańdy ıesi onyń turǵyndary bolýǵa tıis emes pe?

Osy oraıda 2003 jyly qa­byl­­danǵan Jer kodeksiniń  79-baby ınves­tor atyn jamylǵan talaı alaıaqtyń kóptegen aýyl turǵyny­nyń ózderine senim­gerlik basqarýǵa bergen jer úlesterin paıdalaný quqyǵyn zańsyz kepilge qoıyp, asa iri mólsherde kredıt alyp, ony qaltalaryna basýyna jol ashyp bergenin aıtqan jón. Sonyń saldarynan alaıaqtyq jolmen alyn­ǵan kredıt qarjy uıymdaryna qaıtarylmaı, kepilge salynǵan jerlerdi paıdalaný quqyǵy aýksıon arqyly satylyp jatyr.  Ekinshi deńgeıdegi bankterdiń málimetterine qaraǵanda, ót­ken jyly jalpy kólemi 4,1 mln gektarǵa jýyq aýyl sharýa­shy­lyǵy maqsatyndaǵy 2 661 jer ýchaskesin paıdalaný quqyǵy kepilge qoıylǵan. Bul týraly olardyń ıeleriniń bári birdeı bilmeýi de múmkin. Al osynsha jerdi kepilge qoıý arqyly alynǵan kredıtter boıynsha  aǵymdaǵy bereshek 1 213 mlrd teńge bolǵan. Munyń ózi aldaǵy ýaqytta jer qatynastary salasynda jańa daý-damaılarǵa ákelip soǵyp jatsa, oǵan tańǵalýǵa bolmaıdy.

Byltyr jer qatynastary sa­lasyndaǵy kókeıkesti másele­ler­men aınalysyp júrgen bel­gili zańger, Májilis depýta­ty Baqyt­jan Bazarbek Úkimet pen Bas pro­kýratýraǵa jolda­ǵan depýtattyq saýalynda ekin­shi deńgeıdegi bank­ter men qar­jy uıymdaryna aýyl turǵyn­darynyń shartty jer úles­terin paıdalaný quqyǵyn ke­pilge berýge ekijyldyq moratorıı engizýdi usynǵan eken. Oǵan Úki­met Qarjy naryǵyn retteý jáne damytý agenttigimen aqyldasyp qaı­tarǵan resmı jaýapta: «Aýyl sharýashylyǵy óndirýshilerinde ótimdi kepil men óz aqshasynyń jetkiliksizdigi jaǵdaıynda jer ýchas­kelerin kepilge berýge moratorıı engizý aýyl sharýashylyǵy óndirýshileriniń edáýir sanynyń kredıttik resýrstarǵa qol jetim­diligin aıtarlyqtaı shekteýi múm­kin. Bul aýyldaǵy aınalym qara­jatynyń jetispeýshiligine jáne aýyl sharýashylyǵyna jeke ınves­tısııalar aǵynynyń tómendeýine ákeledi. Osyǵan baılanysty bank­terge, onyń ishinde shartty jer úlesinen turatyn jer ýchaskelerin kepilge berýge moratorıı engizýge qoldaý kórsetilmeıdi», delingen.

Sonymen qatar Úkimet jer úleskerleriniń quqyqtaryn qor­ǵaý maqsatynda JShS-ler bas­shy­larynyń seriktestikke qaty­sýshylardy shartty jer úles­terinen turatyn jer ýchaskelerin kepilge berý týraly keminde 30 kún buryn mindetti túrde habardar etýge mindetteý jáne tıisti sheshim qabyldaý úshin olardyń 75 paıyzynyń daýsy berilýi týraly talapty engizý sııaqty sharalardy qarastyrý josparlanyp otyrǵanyn málimdepti.

Bizdiń oıymyzsha, jańartyl­ǵan Ata Zańda jer – halyqtyń menshigi dep kórsetilgendigine baılanysty qoldanystaǵy zańna­maǵa aýyldardyń tarıhı qa­lyp­tas­qan jeri olardyń baıyr­ǵy tur­ǵyn­daryna tıesili ekendigi týraly ózgeris engizý qajet. Sonda jerdi paıdalaný quqyǵy qaı kásipkerge satylyp ketse de, ol jerdiń túp­kilikti ıesi – aýyl turǵyndaryna jyl saıynǵy tabysynan belgili mólsherde paı tóleıtin bolady. Soltústik Qazaqstan oblysy áki­miniń Balýan aýylynyń jerinde egin egip júrgen JShS basshysyna aıtqan usynysy, mine, osy turǵydan da qısyndy.