Mámbet QOIGELDI, akademık: Tarıhtyń kúshi – derekte

– Mámbet Quljabaıuly, HH ǵasyr basyndaǵy reforma týraly naqtyraq bilgimiz keledi. Alash býy­nyn eldi ózgertý ustanymy qandaı sıpatymen erekshelenedi?

– Eń aldymen, irgeligimen erek­she­lenedi. Alash qaıratkerleri sol tarıhı kezeńde ult taǵdyryna qatysy bar qoǵamdyq máselelerdi elep-ekshep alǵa shyǵardy jáne olardy keshendi sheshýdiń úlgisin kórsetti. Bul iste halyqtyń qoldaýyna súıendi. Bul ult pen onyń saıası basshylyǵynyń araqatynasy úılesimin tapqan tarı­hı sát edi. Osy jaǵdaı Alash tulǵalary­na senim men kúsh berdi. A.Baıtursyn­uly: «Qazaq» gazeti bul iste ulttyń aqyl-oı ortalyǵyna aınalyp, onyń qoǵamdyq-mádenı ómirin basqardy» dep jazdy. Nátıjesinde, qazaq ómiri býyrqanǵan kúı keshti, jigerli qoz­ǵalys arnasyna tústi. Qozǵalystyń únine aınalǵan aqyndardyń «Al, qazaq, bostandyqqa sal maldy, sal jandy!» urany halyqqa jetti. Sezder uıym­dastyryldy, qazaq komıtetteri, úki­me­ti, atty áskeri quryldy. Osynyń bári ómirde bolǵan, ómirge entelep kirip kelgen azamattyq qoǵamnyń, alǵa um­tyl­ǵan eldiń naqty kórinisi bolatyn.

Kámpeske komıssııasyna jaýap bergen Abaı perzenti Turaǵul Ibragımuly óziniń atynyń jalpy qazaqqa málim bolǵandyǵyn Alashordaǵa bar yntasymen qyzmet istegendigimen baılanystyrady. Mundaı mazmundaǵy qyz­metti «Nıkolaıdyń temir buǵaýynda janshylǵan qazaq azamattarynyń bári de jasaǵanyn», bul aqıqat kózi ashyq barlyq adamǵa málim ekenin, al ol kezde keńes ókimetiniń halyqqa paıda-zııanyn qalyń qazaq túsine qoımaǵanyn aıta­dy. Bul – sol tustaǵy kókirek kózi oıaý qazaq azamattarynyń bárine ortaq pikir. Qazaq qoǵamyna Alash basshylyǵy usyn­ǵan ózgerister túsinikti edi jáne halyq ony qabyldaýǵa daıar-tyn. Sol bir alasapyran tarıhı kezeńde Alash qaıratkerleri engizip úlgergen bir-eki reformalyq sharalarǵa toqtalyp óteıin.

Alashtyń reformatorlyq qyzmeti, eń aldymen, aǵartýshylyq salasynda kórinip, tamasha nátıje berdi. Bar bolǵany 20 jylǵa jeter-jetpes ýaqyt­ta qolynda ne bıligi, qaltasynda ne qar­jysy joq, qorǵansyzdyń kúıin keship saıası baqylaýda júrgen tul­ǵalar ultty oıatqan kitap, gazet-jýrnal shyǵaryp, baspa ashty, qazaq tilin ádebıet jáne ǵylym tili dárejesine kóterdi, oqý baǵ­darlamalary men oqýlyqtar daıarlady, sońynan ergen jas býynǵa zamanaýı bilim alýǵa naqty kómektesti. Sol kezeńde atqarylǵan osy aýqymdy istiń negizgi elementteri ultqa áli de qyzmet istep keledi.

Alash býyny irgeli turǵydan qolǵa alǵan jumystyń biri emes, bastysy ata­meken jerdi ultqa, bolashaq urpaq­qa saqtaý bolatyn. Patsha ókimetiniń ishki reseılik gýbernııalardan jersiz orys sharýalaryn qazaq jerine jappaı kóshirip ákelgen otarlaý saıasaty, osy maqsatta qazaq qojalyqtaryn oty­ryqshy ómir saltyna kóshirip, egin­shilikke jaramdy jerlerdi pereselender úshin bosatyp alýy Á.Bókeıhan basshylyǵymen shynaıy áshkerelendi. Osy ulttyq-saıası jumys Memleket­tik Dýmadaǵy musylman fraksııasy, «Qazaq», «Ýaqyt» gazetteri, «Aıqap» jýr­naly jáne basqa kúres quraldary arqyly júrgizildi. Nátıjesinde, qazaq qojalyqtary úshin jer normasyn anyqtaý jónindegi ókimettiń arnaıy ǵylymı ekspedısııalary isi aıaqsyz qal­dyryldy. Pereselen saıasaty ókimet oılas­tyrylǵandaı óris ala almady, oǵan shekteý qoıyldy.

A.Baıtursynuly kommýnıstik partııadan shyǵarda «qazaq máselesine baılanysty qazaq qoǵamymen tanys emester sheshim shyǵaryp qabyldaıtyn boldy, mundaı jaǵdaımen kelise almaımyn» dep oı aıtqan eken. Alash tul­ǵalary bılikke kelgende ózgeristi neden bastar edi?

Árıne, A.Baıtursynuly Búkil­reseılik Ortalyq atqarý komı­tetine joldaǵan hatynda eýropalyqtar qazaq­­tardyń kóshpeli ómirine júıesiz, qara­baıyr qańǵybastyqqa jaqyn álem retinde qaraıtynyn synady. Olardyń kózqarasyna salsań, qazaqtarǵa saharada kóship júrýge tyıym salyp, bel­gili bir jerge turaqtandyrsa, olar otyryqshy ómirge baýyr basyp, ba­ıyp, búgingi mádenıet jetistikterin qabyl­daıdy... Olar osylaı dep oılady. Shyn máninde, bul pikir bútindeı negizsiz. Mundaı oıdaǵy kisilerdiń qazaq ómi­rimen tanys emestigin kórsetti. Al qazaq ómiri tabıǵat jaǵdaıyna, aýa raıy men jer qunaryna bútindeı táýel­di edi. Alash qaıratkerleri túr­li bılik oryndaryna kóshpeli mal sha­­rýa­shylyǵy óte qubylmaly názik sha­­rý­ashylyq túri ekendigin, onyń jú­­ıe­si buzylsa, mıllıondaǵan qazaq buqa­ra­sy kúndelikti tirshiliginen aıyry­­la­tyn­dyǵyn, osy kúıge túsken oǵan esh­qandaı da áleýmettik qamsyzdan­dy­rý mekemesi kómektese almaıtyndy­ǵyn aıtyp dáleldedi. Sondaı-aq qazaq maly ónerkásip ónimderimen salystyrǵanda qunsyz ekendigin, endigi ýaqytta aýyl men qala arasyndaǵy áleýmettik-eko­no­mıkalyq jáne mádenı teńsizdikti túbe­geıli ózgertý qajettiligin kún tártibine qoıdy.

Bul keltirilgen faktilerden qan­daı oı týady? Alash býyny qazaq je­rin mal kindigi dep túsindi. Al olar bı­likke kelgen kúnde reformalyq ózge­risterdi, aldymen, qazaqtyń mal sha­rýashylyǵy­na baılanysty «rekvızı­sııa», «konfıskasııa» sııaqty sharalar­dan emes, ony jańa suranystarǵa beıimdeýden bastaǵan bolar edi. Olar­dyń osyǵan oraı ǵylymı-tájirıbelik turǵydan negizgi jobalary da bar-tyn. Máselen, Álıhan Bókeı­han qazaq mal sharýashylyǵyn jańa suranystarǵa beıimdeý isinde aýstralııalyq jáne shveı­sarııalyq tájirıbeni eskerýdi usyndy.

Táýelsizdik jyldary bizdiń ókimet ekonomıkalyq máselelerdi sheshý isin­de ońaı jolǵa túskenin baıqamaı da qal­ǵan sekildi. Basymdylyqty jer asty ken oryndaryn ıgerýge berip, basqa balama jol izdestirýge yń­ǵaı ta­nytpaǵany – sonyń kórinisi. Osy­nyń saldarynan qazaqtyń sharýa­­shy­lyǵy ýaqytynda naryqtyq arnaǵa túse almady, mal ónimderi qunsyz­da­nyp, mal sharýashylyǵy tereń kúıze­lis­ke ushyrady. HH ǵasyrdyń 20-30 jyl­daryndaǵy daǵdarysty eske salatyn jaıttar qaıtalandy. Aýyl­daǵy qazaq azyp-tozyp qalaǵa kóshti. Tek keıingi jyldary ǵana jaǵdaı bir­shama túzele bastaǵan sekildi. Degen­­men kóp nárseni joǵaltyp aldyq. Halyq ata kásibi mal ósirýden shet­­­tep qaldy. Bul salada kásibı urpaq sabaq­­tastyǵy úzildi. Mal ósirý sharýa­shylyǵyna qatysty keshendi shara­lar qabyldanbady. Endi aýylǵa mal ónim­derin óńdeıtin óner­kásip oshaqtaryn jetkizbeı bul jaǵdaı sheshimin tappaıtyny anyq.

– Siz aıtqan máseleler aýyl ­sha­rýa­­shylyǵyna baılanysty. Al óner­­­­kásip salasyna qatysty Alash­tyń us­ta­nymy qandaı edi?

– Qazaq jeri keńestik kezeńde basym túrde metropolııa ónerkásibiniń shıkizat kózi mindetin atqarǵany málim. Táýelsizdikten keıin bul qatarǵa shetel­dik kompanııalar qosyldy. Ǵasyrdan astam ýaqyt qazaq óz je­rine ıe emes. Qazaqstan tarıhynda jaǵymdy isimen, jaqsy atymen qalǵan D.A.Qonaev res­­pýblıkany basqarǵan kezeńde 68 ju­­mysshy poselkesi men 43 qala tur­ǵy­­zyl­ǵanyn jazady. Al 2012 jyly el úkimeti monoqalalardy damy­tý­dyń 2012-2020 jyldarǵa arnal­ǵan baǵ­­dar­lamasyn bekitti. Onda mono­qalalardyń sany – 27. Iаǵnı keńestik shyndyqtan qalǵan máseleni endi táýel­siz Qazaqstan sheshýi kerek. Meniń túsi­nigimde bul san dál emes, anyqtaı túsýdi qajet ete­di. Jer asty men jer ústi shıkizat kóz­derine salynǵan aýyldar men qala­lar bul sannan anaǵurlym kóp bolsa kerek.

Uly dramatýrg Ýılıam Sheks­pır­diń «Daýyl» dramasynda otar­laý­­shy men otarlanýshynyń ara­qaty­na­syn eýropalyq Prospero men latyn­amerı­kalyq aborıgen Kalıbana­nyń dıalog­teri arqyly beriledi. Jyly da sıqyrly sózimen ańqaý da ańǵal Kalı­banany baýyryna tartyp, ata-babasynyń mura­ǵa qalǵan qazyna­syn kórsetýdi suraı­dy. Eýropalyqtyń túrli ýádesi men bolar-bolmas yqy­lasyna basy aınal­ǵan Kalı­bana bar baılyǵyn jaıyp salady. Is bitken soń kóp uzamaı-aq «qonaq­jaı», «aq­kóńil» Kalıbana jaqsylyq­ty túsin­beıtin nadan «buratana» ata­lyp, túrli kemsitýlerdi kóredi. Ne ke­rek, eki «dostyń» ara-qatynasy Kalı­ba­nanyń «Erkin edim, qulǵa aınaldym! Seniń ózińdi de, aıtqan sózińdi de chýma (oba) alsyn!» degen qarǵysymen aıaq­ta­lady. Bul, árıne, amerıkalyq ómir­den alynǵan mysal. Osy kúı otarlyq táýeldilikti basynan ótkizgen elderdiń bárine ortaq emes pe?

Álgi 27 monoqala týraly aqıqat keńes­tik ındýstrııalandyrýdyń Qazaq­stan nusqasynyń ishki mazmunyn ashyp tur. Odaqta ındýstrııalandyrý naý­qa­ny jarııalanǵanda ozyq ustanym­da­ǵy qazaq saıası basshylyǵy men orta­­­lyq úkimet arasynda ıdeıalyq qaq­­ty­ǵys týyndady. Pikirtalas eki máse­­le tóńi­reginde júrdi. Alash usta­ny­­myn­daǵy basshylyq ındýstrııalan­dyrý nátıjesinde, Qazaqstan shıkizat kózi ǵana emes, sońǵy ónerkásip ónim­derin shyǵaratyn elge aınalýǵa tıis degen ustanymda boldy. Bul – birin­shi­den. Ekinshiden, ındýstrııalyq oshaq­tar qurý qazaq jumysshy jáne ınje­ner-teh­nıkalyq kadrlaryn qalyptas­ty­rý­men qatar júrýge tıis degen talap qoıyldy.

Bul ustanymǵa ortalyq úkimet odaq ekonomıkasy birtutas halyq sharýa­shylyq kompleksi, soǵan baılanys­ty eńbek bólinisi jeke respýblıkalar kóleminde emes, odaq kóleminde júredi degen ustanymdy qarsy qoı­dy. Al qazaq qaıratkerleriniń respýb­lıkadaǵy ónerkásip oshaqtaryn sońǵy ónim shyǵaratyn óndiris oryndary retinde damytý ıdeıasy qazaq ultshyl­dyǵynyń kórinisi esebinde baǵalandy. N.Á.Nazarbaev táýelsizdigin endi ǵana alǵan qazaq memleketiniń iri ónerkásip oryndarynyń 96-97 paıyzy odaqtyq basqarýda bolǵandyǵyn moıyndady.

Ortalyq ókimettiń bul ustanymy kadr daıarlaý isinde de baıqaldy. 1965 jyly Qazaqstan kompartııasy or­talyq komıteti bultsyz kúngi naı­zaǵaı jarqylyndaı jaǵdaıǵa tap bol­dy. Ashysaı polımetall kombına­tynan (1927 jyly qurylǵan) 43 ınjener-tehnık kadrlary qol qoıǵan petısııa kelip tústi. Petısııada Más­keý ókili Tarakanov basqaratyn kom­bınatta qazaq ınjener-tehnık jáne ju­mysshy kadrlaryn ósirmeı, kem­sitip ustaý dástúri buzylmaı, jal­ǵasyp kele jatqany týraly másele qoıyl­dy. Ortalyq komıtet arnaıy komıs­sııa shyǵaryp, máseleniń egjeı-teg­jeıin anyqtap, respýblıkadaǵy bar­lyq iri ónerkásip basshylaryna Ashysaı polımetall kombınatyndaǵy jaǵdaıdan sabaq alýǵa shaqyrǵan hat joldady. Bul keltirilgen faktiler Qazaqstannyń «damyǵan sosıalızm» kezindegi ónerkásiptik damý jaǵ­daıynan birshama málimet berse kerek.

– Bul kúrdeli ahýal táýelsizdik jyldary túzetildi me?

– Árıne, ózgerister bar. Degenmen eko­nomıka burynǵy Qazaqstanda qa­lyp­tasqan tártiptiń zalaldy sal­daryn endi tarta bastaǵandaı. Ana óńirde jarylys, myna óńirde órt. Táýelsizdiktiń basty nyshany memlekettiń óziniń tabıǵı resýrstaryna ıeligi bolsa kerek. Onsyz memlekettilik joq. Ási­re­se jer resýrstaryna qatysty zań qabyl­daǵanda bazalyq qaǵıdattar esebinde jeke tulǵalyq nemese kompanııanyń múddesi emes, sol jerdiń ıesi ulttyń múd­desi esepke alynýǵa tıisti emes pe? Iаǵnı, birinshiden, jer asty kenderi – sheksiz emes jáne qalpyna qaıtyp kelmeıtin bereke. Ekinshiden, túrli tarıhı kezeńderde atameken jer úshin kúresip, teri men qanyn tókken – qa­zaq halqy.Úshinshiden, atamekenniń jer ústi jáne qoınaýy baılyǵynda búgin­gi býynnyń ǵana emes, erteńgi urpaq­tyń da enshisi bar ekenin umytý – qylmyspen teń.

Meniń túsinigimde, jer qoınaýy be­re­kesine qatysty ınventarızasııa júr­gizip, keıinge qaldyrýǵa bolmaıtyn shuǵyl sheshimder qabyldanýǵa tıis­ti. Bul arada ótken kúnderde ult­tyq kalıbanaldarymyzdyń pros­pero­larǵa kórsetken «qyzmeti» týraly sóz qozǵamaı-aq qoıa turalyq. Al osy kúnderde elimizde bolyp jatqan jaǵ­daı­larǵa kóz juma qaraý múmkin emes. Jaqynda Baıanaýyl aýdanyndaǵy «Maı­qaıyń altyn» aksıonerlik qo­ǵamy aýmaǵynda bolǵan apatqa baılanysty málimetti oqydym. Bul aksıo­nerlik qoǵamnyń júz paıyz aksııasy Kıpr Respýblıkasynda ornalasqan kom­panııaǵa, Mılan Popovıch degenge tıesili eken. Taǵy bir málimetke sensek, Maıqaıyń ken ornyn reseılik bıznesmen Igor Altýshkın degen baqylaı­dy-mys. Al osy kásiporyn qurylǵan ýaqyt­tan beri munda 80 tonna altyn, 1 240 tonna kúmis, 204 myń tonna mys, 300 myń tonna myrysh, 13 mln ton­nadan astam ken kásiporynǵa qaraı­tyn ken baıytý fabrıkasynda qaıta óń­delgen. Osynsha tabysqa kenelgen kásip­oryn óz qarjysyna óńirde esh­qa­shan turǵyn úı salyp, basqa da áleý­mettik nysandar turǵyzbaǵan, turǵyzý qaperinde de joq. Osy rette mynan­daı bir saýal suranyp-aq tur. Nege osy qazaq jerinde jumys istep, tabys taýyp jatqan kompa­nııa­lardyń báriniń derlik aty aǵylshyn tilinde? Solardyń birazynyń ıeleri qazaqtar, Qazaqstan azamattary ǵoı. Bul faktiniń astarynda qandaı da bir syr jatyr ma? Jalpy, qazaq jerinde jumys istep jatqan otandyq jáne sheteldik kompanııalar týraly málimet halyqqa qoljetimdi bolý kerek emes pe?

– Jalpy elimizde jer resýrstaryn ıgerýdiń tarıhyna qatysty zertteý jumystary bar ma? Arnaıy zertteý jobalary júrgizilgen be? Joq, álde bul taqyryp sonshalyqty ózekti emes pe?

– Siz asa mańyzdy máselege qoz­ǵaý salyp otyrsyz. Abaı atyndaǵy QazUPÝ janyndaǵy «Aıtylǵan tarıh» ǵylymı-zertteý ortalyǵy «Meniń ǵylymdaǵy ómirim» degen keshendi jobany bastap, sonyń ishinde eldegi geologııa ǵylymynyń júrip ótken jo­lyn, zertteý isin qolǵa alyp, kitap shy­ǵardyq. Osy maqsatta Ashysaı polımetall kombınatynyń, monoqala­lar tizimine kirgen Kentaý qalasynyń tarıhy týraly monografııalyq eńbek daıarlandy. Osy zertteý jumysy­nyń barysynda el tarıhynda kómeski tarta bastaǵan talaı mańyzdy faktiler­ge jolyqtyq. Sol geologııa tarıhy­na arnalǵan kitabymyzdy qolyma alyp, geologııa jáne ekologııa salalaryna qatysy bar mınıstrdiń qabyldaýyna bardym. Maqsatym – mınıstrge eldegi geologııa jáne monoqalalar tarıhyn keshendi túrde irgeli zertteý qajettiligi týraly usynys aıtý. О́kinishke qaraı, bul taqyryptyń ózektiligine kóńil aýdar­ǵan mınıstrdi kórmedim. Sóz retine qaraı aıta keteıin, elimizde jer asty kenderi taýsylyp, endi búgin qa­ńyrap bos qalǵan shahtalar barshylyq. Biz olardy, máselen, Qarataý-Ashysaı óńirinen kezdestirdik. Dál qazir osy qaraý­syz qalǵan shahtalarǵa memle­kettik qamqorlyq qajet.

– Repressııa qurbandaryn tolyq aqtaýǵa baılanysty qurylǵan ko­mıs­sııanyń múshesi retinde sizge mynadaı bir suraq qoıýdyń reti kelip tur. Alash tulǵalaryna baılanysty áli de sheshimin tappaǵan máseleler bar ma?

– Bul – saıası repressııanyń sebep-saldaryn zertteý isine qatysty qu­rylǵan ekinshi komıssııa. Eki komıs­sııanyń da atqarǵan jumysynyń nátı­jeli jáne tıimdi bolǵanyn asyra ba­ǵa­laý múmkin emes. Sonymen birge bul eki komıssııanyń da jumysyna at­sa­lysqan zertteýshi retinde mynan­daı bir jaǵdaıǵa nazar aýdarýdy qajet dep sanaımyn. Sóz Alash býynynyń elimizdiń táýelsizdigi úshin kúres jolynda atqarǵan isine saıası baǵa berý týraly. Maqsat bolǵan iske baılanys­ty kinálini anyqtaý emes, tarıh oǵan óz baǵasyn bergen. Maqsat – hal­qyna laıyq tańdaǵan joly úshin ki­náli sanalyp, jazalanǵan tarıhı býyn­nyń qyzmetine, búgingi urpaǵynyń kózqarasy men ustanymyn bildirý. Iаǵnı, birinshiden, ótken ǵasyrdyń ba­synda antıfeodaldyq jáne antı­kolo­nıaldyq sıpatta ómirge kelip, qyz­metin aǵartýshylyqtan bastap, hal­qyn memlekettik ult deńgeıine kóterý isin qolǵa alǵan Alash býyny bas­taǵan qozǵalysty qazaq halqy­nyń ult-azattyq qozǵalysy retinde taný. Ekinshiden, onyń maqsatty qyzmeti nátıjesinde ómirge kelgen Alashorda úkimeti men Alash avtonomııasy qa­zaq memlekettiligin jańǵyrtý áreketi ese­binde moıyndaý. Úshinshiden, osy jal­py­ulttyq azattyq qozǵalysty bas­tap júrgizgen onyń basshylary men qoldaýshylaryn azattyq qozǵalystyń qaharman tulǵalary retinde moıyndaý. Osy usynysta tabıǵı tilekten artyq nárse bar ma? Menińshe, joq. Bul – bizdiń býyn aıtýǵa tıisti aqıqat.

Tarıhtyń kúshi – derekte. Alash tulǵalaryn álem konteksinde bıik kóteretin fakti az emes.

– Áńgimeńizge rahmet.

Áńgimelesken –

Jadyra MÚSILIM,

«Egemen Qazaqstan»