Temirjol salasyn reformalaý naqtylandy

Aýyldy alańdatqan másele

«Qazaqstan Respýblıkasy Parla­menti­niń komıtetteri men komıssııalary týraly» zańnyń 17-babyna sáıkes buǵan deıin eki senator Palatanyń bir turaqty komıtetinen ekinshisine aýysý týraly ótinish bildirgen edi. Osyǵan oraı Senattyń qaýlysymen jáne onyń Reglamenti belgilegen tártippen Aınur Arǵynbekova Áleýmettik-mádenı damý jáne ǵylym komıtetiniń quramyna, al Janna Asanova Konstıtýsııalyq zańnama, sot júıesi jáne quqyq qorǵaý organdary komıtetiniń quramyna múshe bolyp saılandy.

Sondaı-aq otyrys barysynda «Qazaq­stan Respýblıkasynyń keıbir zań­na­malyq aktilerine jaıylymdardy paı­dalaný máseleleri boıynsha ózgeris­ter men tolyqtyrýlar engizý týraly» zań eki oqylymda qaralyp, maquldandy. Bul qujat jaıylymdardy basqarý jáne paıdalaný salasyndaǵy qoldanystaǵy zańnamany jetildirýdi kózdeıdi.

Bir top Parlament depýtaty basta­mashy bolǵan osy zań arqyly qol­danystaǵy zańnamaǵa ózgerister men tolyqtyrýlar engizildi. Jańa normalar jaıylymdardyń jetispeýshiligine qatysty aýyl turǵyndaryn alańdatyp otyrǵan problemalardy sheshýge yqpal etpek. Sol maqsatpen jaıylymdardyń tozýy men shóleıttenýine, atalǵan jerlerdiń sýlanýyna qarsy kúres sharalaryn kúsheıtý usynyldy. Buǵan qosa, jergilikti atqarýshy organdardyń jer qatynastaryn retteý salasyndaǵy quzyretterin keńeıtý kózdelip otyr.

Atap aıtqanda, zańda mal jaıý úshin qajetti aýyl sharýashylyǵy janýar­lary­nyń sanynyń júkteme normasyn 20 pa­ıyzdan 50 paıyzǵa deıin ulǵaıtý arqy­ly jaıylymdardy paıdalanbaý krı­terııi kúsheıtiledi. Halyqtyń qajet­tiligine arnalǵan jaıylymdardy aýyl sha­rýashylyǵy alqaptarynyń basqa túr­lerine aýystyrýǵa da tyıym salynady.

Sonymen qatar Orman kodeksine orman jáne tabıǵat qorǵaý mekemelerin jyl saıyn ákimdikterge mal jaıýǵa jáne shóp shabýǵa ruqsat etilgen jaıylymdar men orman qory týraly aqparat berýge mindetteıtin túzetý engizildi.

Baǵdarlamalyq qujat qabyldanady

Sonymen birge otyrysta depýtattyq saýalǵa aýyzsha jaýap berý úshin Senat­qa tıisti mınıstrdi shaqyrý tájirı­besi jalǵasyn tapty. Bul joly sena­tor­lardyń aldyna «Qazaqstan temir joly» ulttyq kompanııasynyń qyzmeti tý­raly tolyq baıandaý úshin Kólik mı­nıstri Marat Qarabaev keldi. Tal­qylaýǵa Básekelestikti qorǵaý jáne damytý agenttiginiń, Ulttyq ekonomıka mınıstrliginiń jáne «Qazaqstan temir jolynyń» ókilderi de qatysty.

Palata tóraǵasy temirjol salasyn jáne kólik-logıstıka ınfraqurylymyn damytý strategııalyq mańyzǵa ıe ekenin atap ótti. M.Áshimbaev Memleket basshysy «Qazaqstan temir joly» kompanııasynyń qyzmetin jandandyrý jóninde naqty tapsyrmalar bergenin de eske saldy. Sondyqtan depý­tattyq saýalda kóterilgen túıtkil­derdi sheshý úshin barlyq múddeli tarap keshendi jumys júrgizýi qajet. «Jaqynda ótken Úkimettiń keńeıtilgen otyrysynda Pre­zıdent birinshi jartyjyldyqta temirjol salasyndaǵy ózekti másele­lerdi sheshý joldaryn qamtıtyn Baǵdarlamalyq qujat qabyldaýdy tapsyrdy. Sol qujatta búgin senatorlar kótergen máselelerdiń de sheshý joldary kórsetiledi dep senemiz. Bul baǵytta Senat óz tarapynan zańnamalyq jáne saraptamalyq kómek kórsetýge daıyn», dedi Senat spıkeri.

Sondaı-aq Senat tóraǵasy naryqqa jeke kompanııalardy tartý qajettigi týraly oıymen bólisti. Mundaı usynys senatorlardyń «Qazaqstan temir joly» AQ qyzmeti týraly depýtattyq saýalyna Kólik mınıstri Marat Qarabaevtyń bergen jaýabyna baılanysty aıtyldy.

Máýlen Áshimbaev qazirgi tańda jumys kólemi men júkteme artyp otyrǵanyn atap ótti. Sondyqtan QTJ-nyń búgingi jumys kóleminiń ózi jetkiliksiz ekeni baıqalyp otyr. Osyǵan baılanysty bul iske úshinshi tarapty – jeke kompanııalardy tartý qajettiligi týyndap otyr. Magıstraldyq temirjol jelilerin jańǵyrtý jáne salanyń basqa da ózekti máselelerin sheshý úshin ınves­tısııa salý qajet.

«Qazir «Qazaqstan temir joly» kompanııasyndaǵy túıtkilderge qarap, ınvestısııa salýdy jalǵastyrý kerek ekenin kórip otyrmyz. Vagondar men lokomotıvterdi satyp alýǵa, magıstraldyq temirjol jelilerin jańǵyrtýǵa ınvestısııa qajet. Keı jerde tasymaldaý kólemi kóbeıip, QTJ úlgermeı qalyp jatyr. Árıne, kompanııa aýqymdy jumys atqaryp keledi. Lokomotıvter satyp alynyp, vagondar jańartyldy. Alaıda sonyń ózi jetkiliksiz bolyp otyr. Iаǵnı eger resýrs jetpese, kompanııa bárin jańartyp úlgermese, onda qosymsha kúsh tartý kerek degen sóz. Negizgi mán de osy. Qosymsha kúsh degen – jeke sektor, jeke kompanııalar. Bul týraly ne aıtasyzdar? Ázirge kórip-estip otyrǵanymyzdaı, bári memlekettik bolady. Tipti jańa eki kompanııaǵa da memleket qatyspaq. Sondyqtan salaǵa jeke kompanııalardy tartý jónindegi strategııa qandaı?», dedi Máýlen Áshimbaev Kólik mınıstri Marat Qarabaevtyń jaýabyn tyńdaı kelip.

Senat tóraǵasy magıstraldyq temir­jol jelileri salasyn reformalaý bo­ıynsha eki satyly tásilge nazar aýda­ryp, ol salany jańǵyrtý qarqynyn ke­sheýil­detýge ákelýi múmkin ekenin aıtty.

Mınıstr óz kezeginde reformalaýdyń eki satyly tásili ózgerister qarqynyn taldaıtyn testileýdiń bir túri ekenin atap ótti. Marat Qarabaev jeke kompanııalardy tartýǵa qatysty Palata tóraǵa­synyń usynysyna qoldaý bildi­rip, osyndaı ózara is-qımyl kózdelip otyrǵanyn naqtylady.

Úı-jaıdy qaıta jobalaýdaǵy túıtkil

Palata otyrysynda senatorlar ózderiniń depýtattyq saýaldaryn da joldady. Janna Asanova turǵyn úıler men kommersııalyq jaılardy qaıta josparlaý baqylaýsyz ketkenin, bul úrdis, ásirese, seısmıkalyq aımaqtarda jıi baıqalatynyn aıtyp, odan týyndaıtyn qaterlerge Úkimettiń nazaryn aýdardy.

Almaty aýmaǵyndaǵy taıaýda bolǵan jer silkinisi elimizdegi turǵyn úı qury­lysynyń sapasy týraly jurtshy­lyqty oılandyryp tastady. Depýtat menshik ıesi óz mekenin qolaıly etý úshin úı-jaıdy qaıta jobalaýǵa jıi baratynyn atap ótti. Alaıda ol jumys arhıtektýralyq normalardy muqııat saqtaýdy talap etedi. Ásirese ǵımarattyń negizgi tiregi bolatyn qabyrǵasy nemese qasbetiniń ózgerýine qatysty erejeler qatań saqtalýǵa tıis. Qurylystyń tutas­tyǵy men turaqtylyǵyna nuqsan kelse, ǵımarat qulap qalýy yqtımal. Sonymen qatar keıbir qaıta jobalaý kezinde órt qaýipsizdigi erejeleri buzylady jáne kommýnaldyq júıelerdi paıdalaný múmkindigi nasharlaıtyn bolady.

«Qoldanystaǵy zańnama kópqabat­ty úılerdegi páterler men úı-jaılar­dyń ıelerine esik aýystyrý nemese ból­melerdi biriktirý barysynda negiz­gi qabyrǵalardyń tutastyǵyn buzýǵa tyıym salady. Biraq kóp jyl boıy kommersııalyq qurylys salasynda memlekettik baqylaý azaıǵany jáne josparly tekserýge áli de tyıym salynǵany barshaǵa belgili. Sonymen qatar kóptegen ǵımarat pen turǵyn úıdiń ıeleri salynǵan sátten bastap úıdi qaıta jobalaýdy bastaıdy jáne zańdastyrady. Tıisinshe qujattar rásimdeledi, al bastapqy normatıvtik qujattar keıbir zańnyń muraǵatynda jatqany belgili. Úıdiń negizgi qabyr­ǵasynyń tutastyǵy buzylǵan jaǵdaıda turǵyndardyń ózderi saraptama júrgizýi kerek, biraq eger ol úı birneshe ret qaıta satylǵan bolsa, onda qaıta jobalanǵanynyń zańsyzdyǵyn dáleldeý múmkin emes», dedi J.Asanova.

Depýtat qazirdiń ózinde salynǵan ǵımarattar men turǵyn úılerdiń zańsyz qaıta jobalanǵanyn anyqtaý, sondaı-aq álsiz qurylystardy baǵalaý úshin tıisti mınıstrlikter men mekemelerdiń keshendi taldaý júrgizýi kerektigin aıtty. Zańsyz qaıta jobalaýdy anyqtaý jáne jolyn kesý úshin seısmıkalyq qaýipti aımaqtarda jumys toptaryn qurý kerek. Qujattardyń normalarǵa sáıkestigi men qaıta josparlaýǵa ruqsattyń negiz­de­mesi tekserilýi qajet. Sondaı-aq zań­syz qaıta josparlaǵany úshin jazany qylmystyq jaýapkershilikke deıin qatań­datý jáne qurylys normalary men erejelerin saqtaý máselesinde, onyń ishinde turaqty tekserý júrgizýde ba­qy­laý­shy organdardyń rólin kúsheıtý kerek.

Qaraýsyz tarıhı eskertkishter kóp

Senator Darhan Qydyráli elimizdegi birqatar rýhanı eskertkish tıisti deń­geı­de qorǵalmaǵanyn, tipti keıbiri jeke­menshikke berilgenin aıtty. Ol mádenı jádigerlerden aıyrylyp qalmaý úshin tıisti zańnamany qatańdatýdy, ınfraqurylymdy damytýdy jáne bul baǵytta IýNESKO-men júıeli jumys júrgizýdi usyndy.

Elimizde ulttyń rýhanı baǵdaryna aınalǵan jáne halyqqa qorǵan bolǵan kóptegen kıeli oryn bar. «Keshen­der­diń kóbi joıylǵan, endi biri bastapqy kel­betinen qatty aýytqyǵan, tarıhı oryn­dardy qalaýynsha ózgertken. Sol sııaq­ty sansyz babtar mekeni Saıramda qaster­li oryndar qaraýsyz jatyr. VIII-IX ǵa­syrdan qalǵan kóne qorymnyń bir shetin bazar basyp barady. Baǵzy Isfıdjabtan jetken Ibrahım ata, Qarashash ana, Qyzyr haziret sııaqty tarıhı-rýhanı nysandardy saqtaý qajet. Sondyqtan kóne Saıram men Sozaqtaǵy rýhanı eskertkishterdi saqtaý isin Túrkistandaǵy «Áziret Sultan» qoryq-murajaıyna tapsyrýdy usynamyz», dedi senator.

Darhan Qydyráli elimizdegi rýhanı eskertkishterdi qorǵaýǵa erekshe nazar aýdarý qajettigin jáne olar bizdiń muramyz ben tarıhymyz ekenin atap ótti. «Ulttyń ımmýnıtetin qalyptastyratyn rýhanı oryndar taǵylym mektebi bolýy kerek. Ǵasyrlar boıy qalyptasqan rýhanı qalqanymyz – dińgekti dástúr men rýhanı bulaq kózderi zerdelene bastasa, destrýktıvti teris aǵymdardyń jolyn jabýǵa septesedi. Tarıhı keshenderdi ulttyq brend retinde IýNESKO-ǵa usyný isin júıelep, jedeldetý qajet. Memleket basshysy 2019 jyly elimizdi rýhanı-etnografııalyq týrızmniń ortalyǵyna aınaldyrýdy tapsyrǵany belgili. Sondyqtan kıeli mekenderdi memleket qaraýyna alý, zańdy qataıtý, ınfraqurylymdy damytý qajet dep oılaımyn», dedi depýtat.

Sonymen birge otyrysta senator Sultan Dúısembınov Úkimetti ón­diris nysandarynda sanıtarlyq-qorǵaý aımaqtaryn qalyptastyrýǵa qatysty máselelerdi sheshýge yqpal etýge shaqyrsa, Álisher Satvaldıev «TikTok» áleýmettik jelisi balalar men jasóspirimderdiń sanasyna keri áse­rin tıgizip jatqanyna alańdaýshylyq bildirdi. Senator bul salany retteýge arnalǵan birqatar shara usyndy.