Eski kóliktiń jyry

Bári zańnan bastalady

Ekologııalyq ahýal buzylsa, adam saýlyǵyna zııan. Durys-aq. Ulttyq ekonomıka mınıstrligi túrli memlekettik organdarmen birlesip, ákimshilik quqyq buzýshylyq kodeksine naqty ózgeris engizýge múddeli.

«Osylaısha, qoldanystaǵy ákim­shilik jaza qataıtylyp jatyr. Nátıjesinde, gazdaǵy zııandy zattar­dyń mólsheri joǵary kólik quralyn eksplýatasııalaýǵa – sol buzýshylyq tolyq joıylǵanǵa deıin tyıym salynady. Bul buzýshylyq tirkele sala birden kúshine enedi. Áıtpese, qoldanystaǵy burynǵy zań mátini memlekettik nómirdi alyp qoıýǵa tek quqyq buzýshy­lyq birneshe ret ári bir jyl ishinde qaıtalansa ǵana ruqsat etetin. Jańa talapty Qazaqstandaǵy barlyq jeke tulǵaǵa, sondaı-aq menshik nysanyna jáne qyzmet túrine qaramastan, barlyq zańdy tulǵaǵa qatysty engizý usynylady», dep túsindiripti jaqynda mınıstrlik sarapshylary.

Ekologııalyq reıd jıi ótpeıtin ár oblysta da mundaı aýa lastaıtyn, árisi 30, berisi 10 jyldan asqan «temir-tersek» kóp. Biraq buǵan deıin ustalǵan kólik ıeleriniń 80 paıyzy tek eskertý alýmen qutylǵan. Qalǵany – bir jyl ishinde quqyq buzýshylyǵyn 2-3 ret qaıtalap úlgergender. Sondyqtan jaǵdaıdy durystamaq nıetpen Úkimette zań ózgerip, polısııaǵa birinshi qolǵa túskende-aq aýa lastaýshy kóliktiń memlekettik nómirin alyp qoıýǵa quzyret beriledi.

Júrgizýshiler endi ózine eskertil­gen aqaýlardy joımaı kólik tizgin­deı al­maıdy. Ol úshin qandaı kóliktiń de fıltri nemese katalızatoryn tazartpasqa ne aýystyrmas­qa bolmaıdy. Qyzyǵy sol, álgi ta­lap oryndalmaı, ruqsaty joq kólikti aıdap, júgensizdikke jol berilse, 1,4 mln teńgelik aıyppul tóleýi ábden múmkin. Taldap aıtsaq, zııandy gazdy kóp bóletin avtokólikti nemese basqa da jyljymaly quraldardy paıdalansaq, jeke tulǵaǵa – 10 aılyq eseptik kórsetkish (1 AEK bıyl 36 920 teńgege teń), shaǵyn kásipkerge ne kommersııalyq emes uıymǵa – 50, orta kásipkerlik sýbektisine – 100, iri kásipkerlik sýbektisine 200 AEK (738 400 teńge) mólsherinde aıyppul salý usynylyp otyr.

Ákimshilik jazaǵa tartylǵannan soń bir jyl ishinde qaıta ustalsańyz, jeke tulǵaǵa – 20, shaǵyn kásipker men kommersııalyq emes uıymǵa – 100, orta kásipkerge – 200, iri kásipkerlik sýbektisine 400 AEK aıyppul belgilengen. Sońǵysy 1 476 800 teńgege teń degen sóz. 

Mamandar mundaı aıyppul tólep júrmes úshin gazdyń zııan­dylyǵyn kóp tómendetýge kó­mektesetin kata­lı­tıkalyq túr­­lendirgishti (katalızator) or­na­­týǵa keńes beredi. Atalǵan qurylǵy azot oksı­di, kómirtegi totyǵy jáne janbaǵan kan­se­rogendi kómirsýtekter sııaq­ty zııan­dy kom­ponentterdiń tabı­ǵatqa taralýyn tejeıdi.

90 paıyzynda katalızator joq...

Iá, talap oryndy qoıylyp otyr. Biraq eski kólikti súıretip, sý jańasyna qoly jetpegen halyq úshin bul zań tym asyǵys emes pe? Kópshilik ýly gazdy aýaǵa taratpaýǵa kúsh salatyn katalızatordyń ózi kóp qarajat talap etetinin aıtady.

– Avtomobıldiń tútin shy­ǵa­tyn trýbasynda katalızator degen bolady. Qyzmeti – mo­tordan shyqqan ýly gaz­dy ustap qalý. Zaýyttan shyqqan kólikterdiń kóp uzamaı onysy bitelip, mashına tunshyǵyp júrmeı qalady. Qoldanys mer­zi­mi – 1 jyldan 5 jyl arasy. Sodan keıin olardy ýaqtyly aýystyrý kerek. О́ıtkeni súzgi bitelip, ekologııalyq fýnksııa­syn toqtatady. Al biz ony alyp tastaımyz da júre beremiz. Buryn «Eger Eýropada solaı júrse, úlken aıyppul tóleıdi eken» degendi estıtinbiz. Maǵan jóndetýge kelgen mashınalardyń 99 paıyzynda katalızator joq. Tipti shetelden kelgen kólikterdiń bireýinde katalızator joq qoı. Bárin de sol jaqta aǵytyp alyp, ornyna jalynbasqysh salyp jibergen. Bul – motordan shyǵatyn jalyndy basatyn, katalızatordyń ornyna salatyn spıral temir. Al ol ýly gazdy ustamaıdy. Ol bolmasa da glýshıteldiń basqa bólshekteri kópke jetpeı tesiledi. Endi qarańyz, avtosalonnan alǵan kólik ıelerinen basqalary túgel aıyppul arqalaıdy emes pe? – deıdi kólik sheberi Málik Oraqov.

Onyń aıtýynsha, bir kezderi merzimi bitip, isten shyqqan katalızatordy ǵana emes, basqa jerin jóndetýge kelgen mashınalardyń da sap-saý katalızatoryna deıin jappaı urlap, Reseı men Qytaıǵa ótkizip jiberdi. Sondyqtan eldegi bes mıllıonnan asa kóliktiń 80-90 paıyzyna katalızator jet­ki­zip, ony ornatamyz deý taǵy múmkin emes. Quny 100 myń teńgeden bastap mıllıonǵa deıin baratyn osy qurylǵyny eski kó­lik­terine salýǵa halyqtyń qal­tasy kótere qoımaıdy-aý.

Joǵarydaǵy kólik sheberi aıtqandaı, osydan eki-úsh jyl buryn reseılik «VAZ» katalızatoryn 12 myń teńgeden, al japonnyń Subaru Forester kóligindegini 450 myń teńgeden qabyldaǵan da kórinedi. Bul dúnıeniń ne úshin qundy ekeniniń sebebi de belgisiz.

Baǵa da, búldirý de toqtar emes

Qala bitkendi, ásirese halyq kóp shoǵyrlanǵan Astana, Almaty sııaqty megapolısterdi qa­lyń tumandaı zııandy gaz basyp tur. Ekologııa mınıstrliginiń málimetinshe, avtomobıl kóp tirkelgen iri qalalarda aýadaǵy aerozolderdiń shoǵyrlaný kór­set­kishi qalyptaǵydan 10 ese joǵary, gaz 25 ese kóp. Sonyń ishinde kólik tútininen bólinetin gaz úlesi – 60-70 paıyz. Taǵy bir derek, Almaty qalasynda aýaǵa túsetin zııandy zattardyń jalpy kóleminiń 80-90 paıyzy – kólikterge tıesili.

Keıingi býynda demikpe, allergııa sııaqty aýrý kóbeıgen. Joǵarydaǵy qos qala ǵana emes, el arasynda tynys alý júıesiniń aýrýlary – gaımorıt, larıngotraheıt, bronhıt, bronhopnevmonııa, ókpe qaterli isigi sekildi kesel túrleri azaıar emes. Bul – aq halattylardyń pikiri.

Al kólikten shyǵatyn zııandy tú­tin­niń klımatqa, tabıǵatqa teris áse­ri­nen bólek, «jahandyq jylyný» úderisin tezdetetinin kóbi bile bermes. Sondaı-aq ósimdik bitkendi ári aýyl sharýa­shylyǵyndaǵy azyqtyq daqyl­dar­dy da búldiretini bar.

– Rasymen, eski transport ekologııadan bólek, jol-kólik oqıǵalaryna, onyń ar ja­ǵyn­da qansha adamnyń ajal qushýyna sebepshi bolyp jatady. О́kinish­ti­si sol, qazir halyqqa eski kólik­ten basqa tańdaý bolmaı tur. Ja­ńalary tym qymbat. Biz umyt­pa­saq, 2015 jyly otandyq avtopromdy qoldap, eldegi kólik parkin jańartý boıynsha syrt elden keletin avtomobılge ótil alym engizdik. Biraq onyń mól­she­ri kóp. Qazir 7-8 jyl ótti, ol baǵdarlama tıimsiz ekenin taǵy kórsetip otyr. Qazir eldegi avtopark burynǵydan da eskirip ketti. Baǵa áli túsetin emes. Son­dyq­tan eski kólikti tizgindep júr­gen halyqqa aıyp­pul salam deý qı­syn­syz, – deıdi ekonomıst Sábıt Rysbaev.

Aıtýynsha, Qazaqstandaǵy eski kó­lik­terdi azaıtý úshin jańa kólikte tıim­di baǵa bolý kerek. Ekinshiden, jańa kólik alam deýshilerge túrli jeńildik jasap, alym-salyqty azaıtqany jón. Bul jaǵynan qazir halyqqa tańdaý berilmeı otyr.

Al shetelden kólik tasyp, Qa­zaq­­stan­ǵa zańdastyryp júr­gender buǵan ne deıdi? Tájirı­beli júrgizýshi Erbol Qojaqov kólikti Grýzııa ne Arme­nııadan ákelgender túrli kedergige tap bolatynyn aıtady. Ekinshiden, qazir sheteldik kólik úshin alynatyn alym-salyq pen tir­ke­tý aqysy burynǵydan da qym­bat­taǵan.

– Men ótken aıda 4 mln teń­ge­ge Grýzııadan Kia Optima degen kólik ákeldim. 2017 jylǵy shyqqan, qozǵaltqysh kólemi – 2,4. Osy kólikti «qazaq» qylý úshin ótil alymǵa – 923 myń teńge, alǵashqy tólemge – 1 mln 861 myń teńge, sertıfıkaty men kedendik salyqqa 1 mln 100 myń teńge tóledim. Bul baǵa kóliktiń shyqqan jyly men kólemine qaraı ózgere beredi. Osylaısha, qańtar aıynyń sońynda kólik qujatyn jasadyq. Sonda jol shyǵynymdy eseptegende 8 mln teńgege mashına minip otyrmyn. Qazir 1 aqpannan bastap Qazaqstanǵa kirgen kólikterge joǵarydaǵy tólemderge qosyp, qazaq­standyq «SOS-batyr­ma­syn» ornatýǵa aqsha kerek. Meıli, onda apattyq tetik burynnan bolsa da, ol bizdiń elge jaramaıdy. Mysaly, bunyń baǵasy – Qyzylordada 220 myń teńge, – deıdi E.Qojaqov.

Keıipkerimizdiń aıtýynsha, baǵa jyl saıyn ósip keledi. Sondaı-aq jańa kólikti óziń úshin, ıaǵnı paıdalanamyn dep ákelseńiz, onda shetelge barýǵa bolady. О́ıtkeni Erbol alǵan Kia Optima markili kólikti alym-salyǵymen 8 mln desek, Qazaq­stan­nan dál mundaı baǵaǵa tappaısyz. Rasy – osy.

Al Úkimet tek zańdy kú­sheı­tip, kóne temir tulpar­lar­dyń tútinine «tejeý» salý isine myqtap kirise me? Bul – alda­ǵy ýaqyt enshisinde. Zańdy ázir­leýshi Ulttyq ekonomıka mı­nıstr­liginiń ustanymynsha, bul kó­likke degen talap – halyq den­­­saý­lyǵyn saqtaýǵa jáne qor­sha­ǵan ortany qorǵaýǵa baǵyt­tal­ǵan. Bizdiń biletinimiz, kólik baǵasynyń ósýi de, kórkem tabı­ǵatty búldirý de ázir toqtar emes. Bir-birimen eregise jarys­qan­daı. О́kinishtisi de osy.