Veterınarııa: Salada sheshilmegen segiz másele

Meniń paıymdaýymsha, osyndaı keleńsiz máselelerge ákelgen negizgi sebepter mynalar:

Birinshiden, mal dárigerlik jumystardy júrgizýmen tikeleı shuǵyldanatyn mamandar sanynyń jetispeýi, olarǵa tólenetin jala­qynyń mardymsyzdyǵy, mine­tin qyzmettik kólikteriniń tozýy, janarmaıǵa jáne kólik saımandaryna qarajattyń bó­linbeýi jáne taǵy da basqa irili-usaqty máseleler barynsha kedergi kel­tirip keledi. Memlekettiń «Dı- p­lom­men – aýylǵa!» jobasy anaý aıtqandaı iske aspaı otyr. Aýylǵa barǵandar turǵyn úımen qamtamasyz etilmeıdi, úıli bola qalǵan jaǵdaıdyń ózinde 30–40 jyl buryn salynǵan eski úıler tıedi. Kóp aýylda bala­baqsha, monsha, feldsherlik pýnkt sekildi áleýmettik nysandar jetkiliksiz. Sondyqtan veterınarııa salasyndaǵy mamandardy aýyl­dyq jerlerge ju­mysqa tartý úshin, olarǵa usynylatyn ja­la­qy kó­lemi 300 myń teńgeden kem bolmaýǵa tıis.

Ekinshiden, «Respýblıkalyq veterına­rııalyq zerthana» RMK (RVZ) shtatynda naqtyly zerthanalyq jumyspen aınalysyp, oblystyq fılıaldardaǵy mamandardy úı­retip, ár aýrýǵa respýblıka boıynsha monıtorıng jasap otyratyn: mıkrobıolog, serolog, bakterıolog, ıhtıopatolog, toksıkolog, mıkolog, vırýsolog, bıohımık, parazıtolog mamandary joq. Mıkologııalyq, toksıkologııalyq jáne parazıtologııalyq zertteý­ler múlde júrgizilmeıdi. Ýaǵynda para­zıtologııadan eki jylda bir ret oblystaǵy parazıtologterdi jınap, mamandardy daıarlyqtan ótkizip turýshy edik. Jolsaparǵa shyq­qanda parazıtologııadan dárister oqyp, ártúrli aýrýlardy anyqtaý, emdeý, aldyn alý jaıynda tájirıbelik sabaqtar ótkiziletin. Tipti parazıtologııa­dan Máskeý veterınarııa akademııasynda birneshe mamandy daıarlaǵan edik. Olardyń bári qaldy.

Al ınvazııalyq aýrýlardan qan­shama mal qyrylyp jatyr. Basynda Aqmola óńirlik (aýmaqtyq) fılıalyn «RVZ» RMK quramyna qosyp, odan keıin Astana qalalyq fılıaly qylyp jeke bólip, Premer-mınıstrdiń atyna joldanǵan hattan keıin ǵana Astana fılıaly «RVZ» RMK Ortalyq fılıaly ataýyna aınalǵan edi. Endi, mine, basshylar aýysyp, «optımızasııa» júrgizemiz degen syltaýmen Ortalyq fılıaldy jaýyp, Aqmola oblystyq fılıalynyń qaramaǵyna bekitip, qalalyq zerthananyń deńgeıine túsirip, osy fılıaldaǵy parazıtologııa bóliminiń jumysyn toqtatyp tastady. Negizgi sebebi ınvazııalyq aýrýlarǵa memlekettik tapsyrys bolmaǵandyqtan, synamalar az kelip, zerthanaǵa aqsha az túskeni úshin. Bir jas mamandy parazıtolog retinde bekitken, biraq ol bireýdi úıretpek túgili, zertteý jumystaryn ózi de bilmeıtin bo­lyp shyqty. Al ondaılardy Qazaq­stan boıynsha parazıtarlyq aýrýlardyń epızootologııalyq jaǵdaıy alańdatatyn emes. Byl­tyrǵy jyldyń tamyz aıynan bas­tap Aqmola óńirlik fılıalyna aýystyrdy, aty ózgergenimen zaty baıaǵy qalpy. Dálelsiz osyndaı aıaq­asty jasalatyn sheshimderge tyıy­m bola ma, álde biz álsizdigimizdi mo­ıyn­dap, qarap otyrýymyz kerek pe? Ádil sheshimi Aqmola óńir­lik (aýmaqtyq) fılıalyn Res­pýb­­lıkalyq veterınarııalyq zert­­hananyń quramyna qosý kerek. Se­bebi zertteý jumystaryn júrgi­zetin mamandar fılıalda qyzmet atqarady.

Úshinshiden, kelesi suraqtyń biri ınvazııalyq aýrýlarǵa qatys­ty. Dúnıe júzinde adamǵa zııan­dy júz jetpisten artyq parazıt túr­leri tirkelgen. Maldyń 75–80%-y jekemenshikte ekeni belgili jáne eldegi mal ónimine degen suranysty osy sektor at­qaratyndyǵy aıdan anyq. Osyny bile tura elimizdiń bar­lyq oblysynda janýarlar jáne balyqtar arasynda jyl saıyn tirkelip jatqan adamdarǵa juǵatyn parazıtarlyq aýrýlar­dyń (ehınokokkoz, alveokokkoz, bovıstik sıstıserkoz, sellıýlozdy sıstıserkoz, trıhınellez, toksokaroz, mysyqtyń toksoplazmozy, fassıolez, opıs­torhoz, metorhoz, anızakıdoz) jáne toǵyshar qarapaıymdylar ishinen (pıroplazmoz, babezıoz, teılerıoz, nýttallıoz, anaplazmoz, trıpanosomoz-kıeńki, sý-aýrý jáne basqalary) bireýine qatys­ty memlekettik tapsyrys is-sharalary sanatyna engizilmegen. Sol sebepti zerthanalarǵa ınva­zııa­­lyq aýrýlarǵa synamalar tús­pegendikten, parazıtolog mamandar kereksiz bolyp qalyp otyr. Adamdardy jáne janýarlardy óte qaýipti ınvazııalyq aýrý­lardan saq­taý úshin keminde 5–6 aýrýdy mem­lekettik tapsyrysqa qosý kerek.

Tórtinshiden, memleket qara­­jatyna salyn­ǵan birtıptik modýldik aýdandyq 115 ekiqabat­ty zerthanalarda (shtaty nebári 5 mamannan quralǵan) vıvarııler (tájirıbelerdi kishigirim ja­nýarlarda ótkizetin oryn) jos­parlanbaǵan. Tájirıbeli maman­dar sany jetkiliksiz. Tek qana memlekettik tapsyrysqa jatatyn serologııalyq zertteýlermen shektelgen, al zerthananyń basqa aýrýlarǵa tekserýge múmkindigi bar bolsa da, mamandardyń joqtyǵyna baılanysty atqarylmaı, barly­ǵyn oblys ortalyǵyna júktegen. Sondyqtan aýdandyq zerthanalarda bakterıolog jáne parazıtolog mamandaryn qosýdy talap etemiz.

Besinshiden, buralqy ıtter men mysyq­tardyń kóptigi sondaı, veterınarııa salasyn­daǵy mamandarǵa óte qıyn soǵyp tur. Qorada­ǵy maldarǵa shaýyp, qanshama adamdardy jaraqattap, tipti óltirip tastaǵan kezderi de boldy. Al sol ıtter men mysyqtar adamdar men jan-janýarlarǵa óte qaýipti ehınokokkoz, alveokokkoz, toksokaroz, mýltıseptoz, toksoplazmoz, t.b. aýrý túrlerin taratyp jat­qanyn bile bermeımiz. Kez kelgen buralqy ıtti óltirilgennen keıin ishin jaryp, ishki aǵzalaryn zerttegende, joǵaryda kórsetilgen aýrý qozdyrǵyshtarymen 80–90% zalaldanǵany anyqtalǵan. Biz bolsaq aýrý ıtterdi joıýdyń ornyna, ıt qoralar salyp, memlekettiń qarjysyna tamaqtandyryp, bor­daqylap jatyrmyz. Jan-ja­nýarlardyń quqyǵyn qorǵaıtyn túrli qoǵamdyq uıymdarǵa jaman kórinip qalmaıyq degen oımen osyndaı «keremet» zańdy bizdiń depýtattar jaqtaǵan edi. Eger adamdar jáne janýarlar arasynda juqpaly aýrýlar odan saıyn ósip ketpesin desek, jańarǵan zań shyǵarýǵa tıis. Aldyn alý sharalaryn qolǵa almasaq, epızooto­lo­gııalyq jaǵdaıdy órshitip alamyz.

Altynshydan, kóptegen eldi mekende betteri ashyq shuń­qyrlarda mal óleksele­riniń shashylyp jatqanyn kóresiń, ol jerlerde qańǵybas ıtter, dala etqorektileri men quzǵyn qustar tolyp júredi de, neshe túrli ınfeksııalyq jáne ınvazııalyq aýrýlardy taratady. Brýsellez, týberkýlez, t.b. juqpaly aýrýlardy joıamyz degeli qanshama jyl ótti, ártúrli aýrýlardyń jyldan-jylǵa qosylyp, orasan zor shyǵyn ákelip jatqanyn bilsek qoı.

Sondyqtan maly bar ár aýylda juqpaly aýrýlardy taratpaýdyń amaly – ólgen janýardyń óleksesin zalalsyzdaıtyn tereń (Bekkarı shuńqyryn) bıotermııalyq apan­dardy salý jáne odan ári talap­tarǵa sáıkes ustaý úshin qara­jat bólý, onyń qurylysy men sapasyn únemi tekserý Vete­rı­narııalyq baqylaý jáne qada­ǵalaý komıtetiniń quzyrynda bolý kerek. Bekkarı shuńqyry janýarlardyń ólekselerin joıatyn arnaýly qu­rylym kóktemde sý kirmeıtindeı bıik jerde bolýy kerek. Tereńdigi 10 metr eni 3 metr qyzyl kirpishten nemese betonnan salynady. Temir qaqpaǵy qulyptalǵan, ústi jaýyn-shashynnan qorǵalǵan bolady. Mal dárigeri ólekseni jaryp tekserý úshin, temir qańyltyrdan jasalǵan ústel ornatylady. Bıotermııalyq apannyń syrty bıiktigi eki metr bolatyn temir tormen qorshalyp, esigine qulyp salynady.

Jetinshiden, ortalyqtandyrý maqsatynda oblystardaǵy vete­rı­narııalyq zerthanalardyń esepshottary jabylyp, «býhgal­terııa» «Respýblıkalyq vete­rınarııalyq zerthana» RMK-ǵa shoǵyrlandyryldy. Aýyl sha­rýa­shylyǵy maldary aýyryp qalsa, memlekettik tapsyrystan basqa aýrýlardy anyqtaý maqsatynda «RVZ» RMK-ǵa málimdeme jazylyp, zertteýge qajetti zattar (IFT-ımmýndy fermenttik taldaýǵa arnalǵan jıyntyq) kel­genshe «aýrý» tosyp otyrmaıdy ǵoı. Keı jaǵdaıda «bul aýrýlar memlekettik tapsyrystyń tiziminde joq» degen syltaýmen mal ıeleriniń ákelgen synamalary kóbinese zerttelmeı, keıin qaıtarylady. Zerthanada jumys istep júrgen kezimde osyndaı keleńsiz jaǵdaılardy jıi kórýshi edim. Sondyqtan zerthanaǵa jiberilgen synamalar tekserýden ótkizilip, zertteý nátıjeleri belgilengen ýaqytta berilýge tıis.

Segizinshiden, Kaspııdegi ıt­balyqtardyń (tıýlen) jáne balyqtardyń adamdarǵa qaýip­ti anızakıdozben zalaldaný deń­geıiniń ósýi alańdatady. Tek­se­rilgen balyqtardyń qursaq qýysynda, ishki aǵzalarynda jáne bulshyq etterinde adamdarǵa qa­ýipti bes gelmınttiń túri tabyl­dy: Anisakis, Sontrasaecum, Porrocecum, Eustrongylides jáne Opisthorchis. Balyqtardyń keı­bir túrinde ınvazııanyń eks­tensıvtiligi 75%-ǵa jetken.

Sondyqtan Kaspııdegi ba­lyq­­­tar faýnasyn saqtap qalý úshin, Halyqaralyq deńgeıde kelisimsharttar júrgize otyryp, jo­ǵaryda atalǵan aýrýlardyń aqtyq ıesi ıtbalyqtardy degelmıntızasııadan ótkizýimiz kerek.

Qoryta aıtqanda, joǵaryda aıtylǵan másele­lerge memlekettik deńgeıde sharalar qabyldan­basa, ınfeksııalyq-ınvazııalyq aýrý­larǵa jol ashyp, qıyn jaǵ­daı­larǵa tap bolatynymyz anyq.

Sádibek TOQPAN,

parazıtolog, veterınarııa ǵylymdarynyń kandıdaty