Ekonomıkalyq saıasatty qaıta qurǵan jón

Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev QQS mólsherlemesin kóterýden bas tartýdy mindettegen tapsyrmasy jańa sheshimderdi, paıdalanyp úlgermegen múmkindikterimizdiń kózin izdeýge májbúrleıdi. Aýadan aqsha jasaý múmkin emes. Al bıýdjetke qarjy kerek...

Salyqtyq ákimshilendirý jáne jeńildikterdi qaıta qaraý jańa túsim­derdi izdeýdiń negizgi kózi bolmaq. Bul rette tańdaý aıryǵynda turǵanymyz­dy bárimiz túsinýimiz kerek. QQS-nyń mólsherlemesin qaıta  kóterip, buryn­ǵy júıege qaıta oralamyz ne bolmasa túrli preferensııalardy joıa otyryp, salyqtyq reformanyń negizin qalaımyz.

Biraq biz sońǵysyn tańdadyq. Pre­zıdent QQS-ny burynǵy qal­pynda qal­dyrý arqyly kásipkerlerdiń múd­desin qorǵap shyqty. Endi bul sheshim bizge qandaı ózgerister alyp keleti­nin talqylap kóreıik. Bizde QQS-daǵy jeńildikter negizinen taýarlardy ımporttaý jáne ózara esepke alý kezinde qoldanylady. Bul sheshim bizge únemi tabys ákeletin jeńildik emes, QQS-ny keıinge qaldyrýmen ǵana shekteletinin túsinýimiz kerek.

Mundaı jaǵdaıda QQS-nyń formasy keıin óteletin jáne bola­shaq­ta tólemderdi azaıtatyndaı etip jasalǵan. Bul bir rettik áser beredi, sodan keıingi áser nesıelik QQS bo­ıynsha tólemderdi azaıtý arqyly beıtaraptandyrylady.

Bank sektorynda, baǵaly qaǵazdar naryǵynda QQS boıynsha jeńildik­ter bar. Tek oblıgasııalarǵa ǵana sa­lyq salyndy, al ózge baǵyttar­daǵy jeńildikterdiń kúshi joıyldy. Nota­lardyń da sany aıtarlyq­taı qysqardy.  Mundaı jaǵdaıda bank­terden túsetin kiristi arttyrý múmkin bolmaı qaldy.  QQS mólsherlemesi tómendegen sa­ıyn bank sektorynyń tabystylyǵy da tómendeıdi. Aǵymdaǵy shottar bo­ıynsha syıaqy eseptelgen joq, bul kásiporyndar men turǵyndardyń qosym­sha tabysy bolmaıdy degen sóz.

Ashyq sıfrlyq júıeni qurý úshin  bizge úsh-tórt jyl jáne IT-ǵa jaqsy ınvestısııa qajet. ShOB-tyń  kóptegen artyqshylyqtarǵa ıe jáne negizgi prob­lemasy – bólshektený. О́tken jyl­ǵa deıin tekserýlerge moratorıı jarııa­lanǵan bolatyn. Moratorııdiń joıylýymen olar bólshektenýmen kúresýge tyrysatyn sııaqty, biraq bul óte qıyn. Rasynda, ShOB iri bızneske aınala almady. Moratorııdiń joıylýy bıznestegi biraz kemshiliktiń betin ashyp berdi. Biraq ol kemshiliktermen kúresý ońaıǵa soǵaıyn dep turǵan joq. Ortalyqtan shalǵaı aımaqtarda bızneske qatysty máseleniń bárin jergilikti sheneýnikter sheshedi, al bizde salyq organdarynyń ózderin baqylaýǵa múmkindik joq. Bizge barynsha aıqyn, barlyǵyna túsinikti sıfrly júıeni engizý qıynǵa túseıin dep tur. Ázirshe táýekelderdi baǵalaýdy ǵana úırendik. Taǵy da qaıtalap aıtaıyq, bizge qajet júıeni qurý úshin IT ındýs­trııa­syna qarjy kerek.

Sondaı-aq bizde alyp tastaý óte qıyn bolatyn kóptegen basqa artyqshylyqtar bar. Atap aıtqanda,  agrarlyq sektordaǵy, qor bırjasyndaǵy,  AHQO, habtardaǵy jáne taǵy birqatar jeńildikterdi aıtýǵa bolady.

Tabysty kóbeıtý qıyn bolǵandyqtan, shyǵyndardy azaıtý kerek. Shyǵyndarda da osyndaı problema bolady. Barlyq shyǵystar bıýdjettik úderis, kóptegen prosedýralar men bekitýlerden ótti. Burynǵy Úkimet aıtqandaı, «bıýdjettik ótinimder birneshe ese kóp». Qysqa merzimde shyǵyndardy tıimdi, júıeli jáne tıimdi qysqartý óte qıyn. Sonymen birge bıýdjet shyǵystary eldiń kirisi bolyp tabylady. Bul – fıskaldyq serpin. Shyǵyndardy azaıtý iskerlik belsendilikke áser etedi jáne IJО́-ni kemitedi. Sonda biz IJО́-niń 6 nemese odan da kóp paıyzdyq ósimine qalaı qol jetkize alamyz? Sondaı-aq valıýtanyń qunsyzdanýy arqyly bıýdjet kiristerin nomınaldy túrde arttyrýǵa bolady. Bul baǵytta rezervter bar. Teńge qazir burynǵydan da kúshti jáne bul qazir eń jyldam ári tıimdi sharalardyń biri bolar. Inflıasııanyń birden bazalyq mólsherlemege áser etetinin,  mundaı jaǵdaıda  halyqtyń tabysy ekinshi orynǵa jyljyp ketetinin umytpaıyq. Sebebi eńbek ónimdiligi halyqtyń tabysyn arttyrýǵa múmkindik beredi. Bul baǵytta bizde sapaly baǵdarlama joqtyń qasy.

Bizge ekonomıkalyq saıasatty túbe­geıli túrde qaıta qurý qajet. Muny qoǵam­nyń jon arqasyn qaryp ketetin aýyr sheshimdersiz oryndap shyǵý múm­kin emes. Bizge úsh-tórt jyldan keıin óz jaýapkershiligimizge arnalǵan min­det­terimizdi oryndalmaǵan kúıde baǵdar­lamalar qoqysyna laqtyryp tasta­ǵannan góri aýyr reformalardy qazir­den bastap ketken durysyraq. Búgin bastamasaq, keler jyly kesh bolyp qalýy da ábden múmkin.

Úkimettiń ekonomıkalyq blogi ǵana emes, makroekonomısterimiz de aldymyzda ne kútip turǵanyn túısine alatyn, qaýip qaı taraptan tó­nip turatynyn seze alatyn baǵdarlama­shy bolýy kerek. Qysqamerzimdi órken­deý­diń aldaǵy jyldarǵa áseri az ekenin Venesýela, Argentına, Túrkııa, Ekvador, Zımbabve jáne basqa da birqatar elderdiń júrip ótken tarıhynan bilemiz.

Ǵalym HUSAIYNOV, 

qarjyger

ALMATY